Nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam (TT)

- Tìm hiểu lịch sử ra đời và phát triển kiểm toán hoạt động của một số quốc gia trên thế giới và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình này; - Xác định trình độ phát triển kiểm toán hoạt độ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

-

NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KIỂM TỐN HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC

CƠNG Ở VIỆT NAM

Ngành: Kế tốn Mã số : 62.34.03.01

TĨM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Tp Hồ Chí Minh – Năm 2015

Công trình được hoàn thành tại :

Người hướng dẫn khoa học :

(ghi rõ họ tên, chức danh khoa học, học vị) Phản biện 1 :

Phản biện 2 :

Phản biện 3 :

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường họp tại

Vào hồi giờ ngày tháng năm Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện :……….………

(ghi tên các thư viện nộp luận án)

PHẦN GIỚI THIỆU

Lý do chọn đề tài

Kiểm toán hoạt động bắt đầu xuất hiện trong lĩnh vực công ở một số quốc gia thuộc OECD từ cuối những năm 1960 và phát triển nhanh đầu những năm 90 cùng với những cải cách sâu, rộng trong quản trị công tại các quốc gia này Điều này đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu khảo sát thực tiễn hình thành và phát triển loại hình kiểm toán này nhằm tìm hiểu bản chất và xây dựng lý thuyết về kiểm toán hoạt động Thống kê các nghiên cứu học thuật về kiểm toán hoạt động được công bố tính đến tháng 7 năm 2009, có gần 400 bài báo, nghiên cứu liên quan đến kiểm toán hoạt động, nhưng chỉ có một số ít khám phá và giải thích sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động và cho đến nay, vẫn chưa có nghiên cứu nào đưa ra mô hình các nhân tố tác động tới việc phát triển kiểm toán hoạt động

Tại Việt Nam, về mặt pháp lý, kiểm toán hoạt động đã thừa nhận chính thức trong Luật KTNN năm 2005 Năm 2007, SAV đã tổ chức triển khai độc lập một cuộc kiểm toán hoạt động Sau đó, nội dung kiểm toán hoạt động thuộc dự án này đã phải tạm dừng Về mặt lý luận, chưa có nghiên cứu nào liên quan đến chủ đề này được công bố, trong khi đó, SAV đang triển khai thực hiện loại hình kiểm toán này trên thực tế

Xuất phát từ khoảng trống trong lý thuyết và nhu cầu thực tiễn, tác giả lựa chọn đề tài “các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công

ở Việt Nam” Các kết quả nghiên cứu được mong đợi sẽ đóng góp thêm vào lý luận và thực tiễn phát triển kiểm toán hoạt động

ở Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu lịch sử ra đời và phát triển kiểm toán hoạt động của một số quốc gia trên thế giới và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình này;

- Xác định trình độ phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam;

- Xác định và đo lường mức độ ảnh hưởng của từng nhân

tố chính đến việc hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trong SAV

Câu hỏi nghiên cứu

Q1: Tại sao một số SAI trên thế giới chuyển đổi chức năng từ kiểm toán tuân thủ, kiểm toán báo cáo tài chính (kiểm toán truyền thống) sang kiểm toán hoạt động?

Q2: Nhân tố nào ảnh hưởng đến sự xuất hiện kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam?

Q3: Mức độ phát triển kiểm toán hoạt động của Kiểm toán Nhà nước trong lĩnh vực công hiện nay của Việt Nam ở giai đoạn nào so với thế giới?

Q4: Những nhân tố nào cản trở sự phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam

Q5: Nhân tố nào tác động đến việc phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Từ các mục tiêu nghiên cứu trên, đối tượng nghiên cứu trong luận án này là các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam Phạm vi nghiên cứu của luận án sẽ là kiểm toán hoạt động trong

lĩnh vực công ở Việt Nam và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình này

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu sử dụng trong luận án này là phương pháp nghiên cứu hỗn hợp Nghiên cứu định tính trước, định lượng sau

Đóng góp mới của luận án

+ Nghiên cứu định lượng cho thấy, 4 nhóm nhân tố chính ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán hoạt động, bao gồm (i) nhân tố chính trị; (ii) nhân tố khả năng của SAV; (iii) nhân tố kỹ năng KTV và (iv) nhân tố kinh tế (trong đó, có 3 nhóm nhân tố thúc đẩy và nhân tố kinh tế là lực cản);

+ Phát hiện quan trọng nhất trong nghiên cứu này là khả năng và tốc độ phát triển kiểm toán hoạt động trong giai đoạn hiện nay ở Việt Nam phụ thuộc vào các nhân tố nội tại (khả năng của SAV, kỹ năng KTV) nhiều hơn các nhân tố bên ngoài (nhân

tố chính trị, kinh tế);

+ Ngoài ra, nghiên cứu cung cấp bổ sung bằng chứng thực nghiệm chứng minh rằng tại các quốc gia đang phát triển, mức độ minh bạch và giải trình trách nhiệm thấp, hệ thống luật pháp chưa đồng bộ, “cầu” kiểm toán hoạt động cao hơn nhưng

kiểm toán hoạt động chậm phát triển, do khả năng “cung” về kiểm toán hoạt động thấp

- Về phương diện ứng dụng: Kết quả nghiên cứu này sẽ gợi ý cho lãnh đạo trong SAI lựa chọn xây dựng chiến lược phát triển loại hình kiểm toán này một cách phù hợp với khả năng hiện có của mình

Chương 2 - Lý thuyết kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công

Chương 3- Phương pháp nghiên cứu

Chương 4- Phân tích và thảo luận kết quả nghiên cứu Chương 5- Kết luận và định hướng thúc đẩy sự phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công ở Việt Nam

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC LIÊN QUAN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KIỂM TOÁN HOẠT ĐỘNG VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH NÀY

Chương này tổng quan các nghiên cứu trước liên quan đến các nhân tố ảnh hưởng đến việc hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trên thế giới và Việt Nam, kết quả đạt được

và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

1.1 Các nghiên cứu trước liên quan đến sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình này

1.1.1 Các nghiên cứu trên thế giới

1.1.1.1 Nghiên cứu khảo sát trình độ phát triển kiểm toán hoạt động tại một số quốc gia trên thế giới

Dòng nghiên cứu này tập trung vào chủ đề khảo sát trình

độ phát triển kiểm toán hoạt động tại một số quốc gia trên thế giới, từ đó xác định quốc gia nào có loại hình kiểm toán hoạt động hình thành sớm nhất, phát triển nhanh và thành công nhất Các nghiên cứu tiêu biểu cho lĩnh vực này Guthrie & Parker 1999; Leeuw 1996; Barzelay & cộng sự 1996; Roth D 1996; Shand & Anand 1996; Trodden 1996; Pollitt & cộng sự 1997, 1999; Suzuky 2004; Lonsdale & cộng sự 2011… Kết quả các nghiên cứu trên cho thấy lịch sử ra đời và phát triển của loại hình này có thể tóm tắt qua các giai đoạn sau:

- Giai đoạn sơ khai (trước những năm 1970);

- Giai đoạn hình thành (từ 1970-1995);

- Giai đoạn phát triển (1996-2007);

- Giai đoạn hiện đại (từ 2007 đến nay)

1.1.1.2 Nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy việc hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động

Các nghiên cứu học thuật về kiểm toán hoạt động chỉ được tiến hành sau khi loại hình kiểm toán này đã được triển khai trong các SAI ở một số quốc gia phát triển nhằm mục đích hoàn thiện lý thuyết về kiểm toán hoạt động, chẳng hạn như ở Anh (McCrae & Vada 1997; Flesher & Zarzeski 2002); ở Hoa Kỳ (Yamamoto & Watanabe 1989; Yamamoto & Watanabe 1989; McCrae & Vada 1997; Gendron & cộng sự 2000; Flesher & Zarzeski 2002, theo Nath 2005); ở Úc (Funnel 1994; Guthrie & Parker 1999; Flesher & Zarzeski 2002); ở Canada (Yamamoto & Watanabe 1989; Radcliffe 1998) Chỉ có một số ít nghiên cứu tại các quốc gia đang phát triển chẳng hạn như Trung Quốc (Hui Fan 2012); Bangladesh (Ferdousi 2012), ở Malaysia (Daud 2007), tại Iran (Alireza Khalili & cộng sự 2012) hoặc nghiên cứu của Albert & cộng sự (2009) Các nghiên cứu này cũng đã khảo sát những thách thức mà các SAI tại các nước đang phát triển phải đối mặt khi mở rộng chức năng sang kiểm toán hoạt động Tổng kết kết quả từ các nghiên cứu này chỉ ra rằng (i) cải cách quản trị công; (ii) nhân tố kinh tế, chính trị và xã hội; (iii) những thay đổi trên phương diện kỹ thuật kiểm toán; (iv) khả năng và triển vọng phát triển của các SAI có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động

1.1.1.3 Nghiên cứu liên quan đến nhân tố gây trở ngại đối với quá trình phát triển kiểm toán hoạt động

Bên cạnh các nghiên cứu nêu trên, có khá nhiều nghiên cứu tập trung vào các trở ngại đối với quá trình phát triển của kiểm toán hoạt động (Daud 2007; Albert & cộng sự 2009; Hui Fan 2012; Ferdousi 2012; Alireza Khalili & cộng sự 2012…)

Các nhân tố gây trở ngại được phát hiện trong các nghiên cứu này bao gồm:

- Hạn chế trong việc cải cách quản trị công;

- Kết quả kiểm toán truyền thống đang tiếp tục phát triển;

- Thiếu hiểu biết về kiểm toán hoạt động;

- Trách nhiệm giải trình còn hạn chế;

- Khả năng của SAI (năng lực KTV, khả năng triển khai kiểm toán hoạt động của SAI);

- Đặc điểm của đối tượng được kiểm toán;

1.1.1.4 Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới việc lựa chọn chiến lược phát triển kiểm toán hoạt động của các SAI

Các nhân tố được tổng kết bao gồm (i) lựa chọn mục tiêu kiểm toán hoạt động (ii) lựa chọn chủ đề, đối tượng, phạm vi kiểm toán hoạt động; (iii) lựa chọn phương pháp tiếp cận trong kiểm toán hoạt động (iv) lựa chọn phương pháp luận sử dụng trong kiểm toán hoạt động

1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam

Kiểm toán hoạt động ở Việt Nam đang trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển Chưa có nghiên cứu học thuật nào được công bố liên quan đến chủ đề các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của kiểm toán hoạt động tại Việt Nam

1.2 Kết quả đạt được và những vấn đề tiếp tục nghiên cứu

1.2.1 Kết quả đạt được

(1) Về các nhân tố ảnh hưởng:

Tổng hợp có 28 nhân tố được phát hiện từ phần tổng quan kết quả nghiên cứu các nhân tố thúc đẩy, các nhân tố gây

trở ngại, nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược phát triển kiểm toán hoạt động, có thể phân loại thành 4 nhóm nhân tố chính:

(i) Cải cách quản trị công, hạn chế trong việc thực hiện chức năng kiểm toán truyền thống (2 nhân tố);

(ii) Kinh tế, chính trị và xã hội, trong đó gồm có 8 nhân tố:

(iii) Khả năng của SAI gồm hai nhóm nhân tố chính là (i) năng lực KTV, (ii) khả năng triển khai kiểm toán hoạt động của SAI bao gồm 12 nhân tố;

(iv) Đặc điểm hoạt động của đối tượng được kiểm toán bao gồm 6 nhân tố

(2) Về mục đích và ý nghĩa phát triển kiểm toán hoạt động: Giúp đơn vị được kiểm toán tăng cường trách nhiệm giải trình và cải tiến hiệu quả hoạt động

(3) Về xu hướng phát triển kiểm toán hoạt động:

- Một số nghiên cứu chỉ ra nghịch lý, cầu kiểm toán hoạt động cao nhưng SAI tại một số quốc gia đang phát triển không thể triển khai hoặc trình độ phát triển loại hình kiểm toán này ở mức độ thấp và còn tồn tại khoảng cách lớn so với lý thuyết kiểm toán hoạt động được chấp nhận phổ biến (Albert & cộng sự 2009; Lonsdale & cộng sự 2011; Ferdousi 2012; Hui Fan 2012);

- Một số quốc gia dù có nhiều đặc điểm tương đồng (kinh tế, chính trị, văn hóa) nhưng vẫn lựa chọn chiến lược phát triển kiểm toán hoạt động với mức độ ưu tiên khác nhau Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu đều chỉ ra rằng xu hướng phát triển kiểm toán hoạt động diễn ra quanh tiến trình cải cách quản trị

công tại các quốc gia này (Pollitt & cộng sự 1999; Lonsdale & cộng sự 2011)

1.2.2 Các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, các nghiên cứu trên mới chỉ dừng lại việc

khám phá và giải thích các nhân tố và vai trò của chúng trong mối liên hệ với sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động Các nghiên cứu này chưa chỉ ra được mối liên hệ giữa các nhân

tố với nhau, nhân tố nào tác động trực tiếp, nhân tố nào là tác nhân thúc đẩy

Thứ hai, các nghiên cứu trên chủ yếu sử dụng phương

pháp nghiên cứu định tính nhằm khám phá và giải thích vai trò ảnh hưởng của các nhân tố tới quá trình hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động Các nghiên cứu trên chưa đo lường được cụ thể mức độ tác động và vai trò của từng nhân tố ảnh hưởng tới quá trình này như thế nào Do vậy, cần có nghiên cứu đầy đủ hơn

về mặt học thuật liên quan đến chủ đề này

Thứ ba, phần lớn các nghiên cứu này được tiến hành tại

các quốc gia phát triển, có nhiều đặc điểm khác biệt về kinh tế, chính trị với Việt Nam

1.3 Kết luận

Khảo sát các nhân tố ảnh hưởng tới việc hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động qua việc tổng kết nghiên cứu trước liên quan cũng như trong thực tiễn hoạt động kiểm toán của một số quốc gia trên thế giới và Việt Nam giúp hiểu rõ hơn cách thức xây dựng và phát triển loại hình kiểm toán hoạt động và các nhân tố ảnh hưởng

Tổ chức các cơ quan Kiểm toán tối cao Nam Phi năm 1986 (INCOSAI 1986), loại hình kiểm toán mới này mới được thống nhất gọi chung là kiểm toán hoạt động

2.2 Định nghĩa và các khái niệm căn bản liên quan đến kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công

2.2.1 Định nghĩa về kiểm toán hoạt động

Có khá nhiều định nghĩa khác nhau về kiểm toán hoạt động nhưng định nghĩa được sử dụng nhiều trong nghiên cứu là

“Kiểm toán hoạt động là những đánh giá độc lập về tính kinh tế, tính hiệu quả về một hoặc một số hoạt động nào đó của đơn vị được kiểm toán, và tính hữu hiệu của các chương trình trong lĩnh vực công” (McRoberts & Hudson 1985; Parker 1990; English 1990; O'Leary 1996; Leeuw.F 1996; Thompson 1996; )

2.2.2 Các khái niệm căn bản liên quan kiểm toán hoạt động

Luận án sử dụng các khái niệm cơ bản cấu thành nên kiểm toán hoạt động gồm: Tính kinh tế, hiệu quả và hữu hiệu; khách quan, hoạt động đánh giá, thông tin tài chính, giải trình trách nhiệm, cơ quan kiểm toán, mô hình quản trị công mới (NPM), tính độc lập

2.2.3 Vai trò kiểm toán hoạt động

Vai trò cơ bản của kiểm toán hoạt động là (1) nâng cao trách nhiệm giải trình hay còn gọi là vai trò giám sát và (2) giúp cải tiến hiệu quả hoạt động

2.3 Lý thuyết nền tảng giải thích sự hình thành và phát triển kiểm toán hoạt động trong lĩnh vực công

2.3.1 Lý thuyết quản trị công mới (NPM)

Lý thuyết quản trị công mới (New Public Management) được đề xướng bởi Hood (1991) là một trong những thuật ngữ chỉ xu hướng cải cách hành chính công thuộc các nước OECD vào đầu những năm 1980 bắt đầu từ Hoa Kỳ và Anh sau đó áp dụng phổ biến tại nhiều quốc gia khác Khác với mô hình quản lý công truyền thống, NPM ra đời dựa trên yếu tố cốt lõi là khuyến khích và cạnh tranh nhằm theo đuổi các mục tiêu tăng hiệu quả, giảm lãng phí, tăng cường trách nhiệm giải trình và tính minh bạch bằng cách thiết lập các mục tiêu rõ ràng, thúc đẩy việc quản

lý dựa trên đo lường thành quả Để thích ứng, các SAI cũng chuyển nhiệm vụ kiểm toán từ việc xác nhận số liệu, thông tin tài chính, tuân thủ luật lệ và quy định sang kết hợp với đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và hữu hiệu đối với các hoạt động trên nhằm giúp cơ quan nhà nước, đơn vị công cải tiến hiệu quả hoạt động

và thực hiện trách nhiệm giải trình

2.3.2 Lý thuyết ủy nhiệm và khái niệm trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực công

Lý thuyết ủy nhiệm có nguồn gốc từ lý thuyết kinh tế, được phát triển bởi Alchial và Demsetz năm 1972 và được Jensen và Meckling phát triển thêm vào năm 1976 Lý thuyết này nhấn mạnh rằng, người ủy nhiệm quyết định lựa chọn người thừa hành thay mặt họ thực hiện một số nhiệm vụ và người thừa hành