Diễn đạt trong văn nghị luận

Biết cách tránh các lỗi về dùng từ, viết câu, sử dụng giọng điệu không phù hợp với chuẩn mực diễn đạt của bài văn nghị luận.. + Đoạn 2 sử dụng kết hợp các kiểu câu đơn, câu ghép, câu ngắ

Diễn đạt trong văn nghị luận

A - Mục tiêu cần đạt

1 Có ý thức một cách rõ và đầy đủ hơn về những chuẩn mực ngôn từ của bài văn nghị luận

2 Biết cách tránh các lỗi về dùng từ, viết câu, sử dụng giọng điệu không phù hợp với chuẩn mực diễn đạt của bài văn nghị luận

3 Nâng cao những kĩ năng vận dụng những cách diễn đạt khác nhau một cách hài hoà để trình bày vấn đề linh hoạt, sáng tạo

B - Chuẩn bị

1 HS nghiên cứu trước những ví dụ ở bài học trong SGK

2 GV sưu tầm thêm một số đoạn văn nghị luận có cách dùng từ ngữ, câu văn hay, chuẩn bị các ngữ liệu để trình bày trên máy cho HS quan sát (nếu có) hoặc bảng phụ

C - Các nội dung dạy học cơ bản

I - Tổ chức các hoạt động dạy học

Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt

Hoạt động 1: Tìm hiểu cách sử

dụng từ ngữ trong văn nghị luận

1 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

các ví dụ ở mục 1.1 và thực hiện

yêu cầu trong SGK

I Tìm hiểu cách sử dụng từ ngữ trong văn nghị luận

1 Tìm hiểu các ví dụ ở mục 1.1.

Đề tài: Vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh

qua một số bài thơ của tập Nhật kí

trong tù: Chiều tối; Giải đi sớm; Giải

ra tù, tập leo núi.

+ Tìm những điểm khác nhau

trong việc sử dụng từ ngữ của hai

đoạn văn

- Sự khác nhau trong cách dùng từ ngữ của hai đoạn văn:

- Chúng ta hẳn ai cũng nghe nói

về….

- … Chúng ta không thể không nhắc tới…

- … trong lúc nhàn rỗi… - … trong những thời khắc hiếm hoi

được thanh nhành bất đắc dĩ…

- Bác vốn chẳng thích làm thơ… - Thơ không phải là mục đích cao

nhất của ….

- … vẻ đẹp lung linh - … những vần thơ vang lên … của

nhà tù.

- vẻ đẹp ấy thể hiện rõ trong - … là những thi phẩm tiêu biểu cho

những bài thơ… tinh thần đó.

+ Nhận xét ưu điểm, nhược điểm

trong cách dùng từ ngữ của hai

đoạn

- Nhận xét ưu điểm, nhược điểm trong cách dùng từ ngữ của hai đoạn:

+ Đoạn 1 có nhiều nhược điểm: Nhiều

từ ngữ dùng không phù hợp với văn nghị luận: "hẳn ai cũng nghe nói", "lúc nhàn rỗi",…

+ Đoạn 2 có nhiều ưu điểm: Từ ngữ dùng phù hợp với văn nghị luận hơn

2 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

các ví dụ ở mục 1.2 và trả lời các

câu hỏi trong SGK

- HS tìm hiểu các ví dụ, thảo luận

các câu hỏi và phát biểu ý kiến

- GV nhận xét, chốt lại một số ý

chính

+ Các từ ngữ in đậm trong đoạn

văn có tác dụng biểu hiện cảm xúc

của người viết như thế nào và gợi

lên điều gì về đối tượng nghị luận?

+ Sắc thái biểu cảm của các từ ngữ

đó có phù hợp với đối tượng nghị

luận không ? Giải thích

2 Tìm hiểu ví dụ ở mục I.2

- Các từ ngữ in đậm trong đoạn trích có tác dụng biểu hiện cảm xúc tinh tế, những rung động sâu sắc về hồn thơ Huy Cận Đối tượng nghị luận là một tâm hồn thơ mang nỗi "sầu vũ trụ",

"buồn nhân thế", "sầu vạn cổ"

- Sắc thái biểu cảm của các từ ngữ in đậm rất phù hợp với đối tượng nghị luận (hồn thơ Huy Cận):

* Người viết gọi Huy Cận là "chàng" vì

tác giả Lửa thiêng lúc đó còn rất trẻ (20

tuổi)

* Các từ ngữ "linh hồn Huy Cận", "nỗi hắt hiu trong cõi trời", "hơi gió nhớ thương",… rất phù hợp với hồn thơ Huy Cận vốn rất nhạy cảm với không gian, đặc biệt là không gian vũ trụ vô biên với những gió, mây, trăng, sao,… + Theo anh (chị), có thể thay thế

những từ ngữ ấy bằng các từ ngữ

nào khác? Nếu thay như vậy, cách

diễn đạt của đoạn văn sẽ thay đổi

như thế nào?

- Có thể thay như sau:

+ Từ chàng bằng nhà thơ, Huy Cận, thi

sĩ…

+ Cụm từ nỗi hắt hiu trong cõi trời bằng nỗi buồn trong không gian.

+ Cụm từ hơi gió nhớ thương bằng tình

cảm nhớ thương,

Tuy nhiên nếu thay như vậy thì cách diễn đạt của đoạn văn sẽ thiếu cảm xúc

3 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu ví

dụ ở mục 1.3 và yêu cầu HS chỉ ra

những từ ngữ dùng không phù hợp

trong đoạn văn, thay thế bằng

những từ ngữ thích hợp và viết lại

đoạn văn sau khi đã sửa

- HS đọc kĩ đoạn văn, thực hiện

các yêu cầu, viết đoạn văn đã sửa

vào giấy trong để chiếu lên màn

hình cho cả lớp nhận xét

3 Tìm hiểu ví dụ ở mục 1.3 Những từ ngữ

dùng không phù

hợp

Các từ ngữ có thể thay thế

- kiệt tác

- thân xác

- tác phẩm hay

- thể xác

- chẳng là gì cả - không là gì

- anh chàng - nhân vật

- cũng thế mà thôi

- tên hàng thịt

- cũng vậy

- anh hàng thịt

Đoạn văn viết lại sau khi thay thế:

Lưu Quang Vũ là một kịch tác gia nổi tiếng Vở kịch Hồn Trương Ba, da

hàng thịt xứng đáng là một tác phẩm hay trong kho tàng văn học nước nhà

Nhà văn đã nêu lên một vấn đề có ý nghĩa sâu sắc: sự tranh chấp giữa linh hồn và thể xác trong quá trình con người sống và hướng tới sự hoàn thiện Thực ra, người ta ai mà chẳng phải sống bằng cả linh hồn và thể xác Linh hồn có cao khiết, đẹp đẽ thế nào cũng không là gì khi không có thể xác Nhân vật Trương Ba trong vở kịch cũng vậy Trương Ba không thể sống chỉ bằng phần hồn Nhưng phần hồn ấy, vì những trớ trêu, éo le của số phận, lại bị nhập vào xác của anh hàng thịt Chẳng qua đó chỉ là một cái xác "âm

u, đui mù" nếu không có hồn Trương Ba được yên mà làm hồn phát bệnh vì những đòi hỏi, ham muốn quá quắt.

4 - GV hướng dẫn HS rút ra kết

luận về những yêu cầu cơ bản của

việc dùng từ ngữ trong văn nghị

luận

- HS căn cứ vào việc tìm hiểu các

ví dụ để phát biểu ý kiến

4 Những yêu cầu cơ bản của việc dùng từ ngữ trong văn nghị luận

- Lựa chọn các từ ngữ chính xác, phù hợp với vấn đề cần nghị luận; tránh dùng từ lạc phong cách hoặc những từ ngữ sáo rỗng, cầu kì

+ Kết hợp sử dụng các phép tu từ vựng (ẩn dụ, hoán dụ, so sánh,…) và một số

từ ngữ mang tính biểu cảm, gợi hình

tượng để bộc lộ cảm xúc phù hợp.

Hoạt động 2: Tìm hiểu cách sử

dụng và kết hợp các kiểu câu

trong văn nghị luận.

1 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

các ví dụ ở mục II.1 và yêu cầu

HS trả lời một số câu hỏi

+ So sánh cách sử dụng kết hợp

các kiểu câu cảu hai đoạn văn và

chỉ ra hiệu quả diễn đạt của cách

sử dụng này

+ Vì sao trong đoạn văn nghị luận

nên sử dụng kết hợp nhiều kiểu

câu khác nhau?

II Tìm hiểu cách sử dụng và kết hợp các kiểu câu trong văn nghị luận

1 Tìm hiểu ở các ví dụ ở mục II.1

- Cách sử dụng kết hợp các kiểu câu trong hai đoạn văn:

+ Đoạn (1) chủ yếu sử dụng kiểu câu trần thuật, có sự kết hợp câu ngắn, câu dài

+ Đoạn (2) sử dụng kết hợp các kiểu câu đơn, câu ghép, câu ngắn, câu dài, câu nhiều tầng bậc, câu hỏi, câu cảm thán,…

- Việc sử dụng kết hợp các kiểu câu khác nhau trong một đoạn văn nghị luận khiến cho việc diễn đạt trở nên linh hoạt, lập luận chặt chẽ, có sự hài hoà giữa lí lẽ và cảm xúc, đồng thời tạo nhạc điệu cho đoạn văn

+ Đoạn văn nào trong hai đoạn sử

dụng thép tu từ cú pháp? Đó là

những phép tu từ nào? Phân tích

hiệu quả của cách dùng đó

+ Vì sao trong bài văn nghị luận

nên sử dụng các phép tu từ cú

pháp? Những phép tu từ thường

được sử dụng trong văn nghị luận

là những phép tu từ nào? Nêu một

số ví dụ và phân tích ngắn gọn

2 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

đoạn trích ở mục II.2 và thực hiện

các yêu cầu trong SGK

- Đoạn (2) đã sử dụng phép tu từ lặp cú pháp, Việc sử dụng phép tu từ này giúp người viết thể hiện rõ hơn thái độ, tình cảm của mình và đồng thời tạo nhịp điệu cho lời văn

- Trong bài văn nghị luận nên sử dụng một số ghép tù từ cú pháp vì như vậy sẽ làm cho việc diễn đạt trở nên linh hoạt, phong phú, thể hiện các sắc thái tình cảm Các phép tu từ cú pháp thường sử dụng trong văn nghị luận:

+ Lặp cú pháp: "Trời thu thì xanh ngắt những mấy từng; cây tre thu lại chỉ còn một cần trúc; khói phủ thành từng trên mặt nước; song cửa để mặc ánh trăng vào; hoa năm nay giấu vào hoa năm ngoái; tiếng ngỗng vang trong mơ hồ…

(Lê Tri Viễn, "Thu ẩm" của Nguyễn

Khuyến)

+ Ngoài ra còn có thể sử dụng các phép

tu từ liệt kê, chêm xen,…

2 Tìm hiểu đoạn trích ở mục II.2

- Trong đoạn văn, người viết chủ yếu

sử dụng kiểu câu miêu tả với những hình ảnh giàu tính biểu tượng, có tác dụng gợi lên ở người đọc những tưởng tượng cụ thể, sinh động về làng quê Nguyễn Bính, qua đó giúp người đọc hiểu thêm về thơ ông

- Câu văn "Chỉ nghĩ lại cũng đã se lòng" là

câu đặc biệt, biểu lộ cảm xúc (khác với những câu khác) Câu văn này cho thấy tâm trạng lắng lại của người viết khi kể

về đối tượng nghị luận

3 - GV hướng dẫn HS tìm hiểu

hai đoạn văn ở mục II.3 và nêu

yêu cầu: Chỉ rõ những nhược điểm

3 Tìm hiểu ví dụ ở mục II.3

- Đoạn văn (1) có nhược điểm là sử

trong việc sử dụng kết hợp các

kiểu câu và cho biết cách khắc

phục

- HS đọc hai đoạn văn, phát biểu ý

kiến và tranh luận

dụng kết hợp các câu có cùng một kết cấu "Qua…" khiên cho việc diễn đạt thiếu linh hoạt, có cảm giác đơn điệu, nhàm chán

- Đoạn văn (2) có nhược điểm là sử dụng kết hợp các câu có cùng một chủ ngữ "Kho tàng văn học dân gian…." hoặc "Văn học dân gian…" khiến cho người đọc có cảm giác trùng lặp, nhàm chán

4 - GV hướng dẫn HS rút ra kết

luận về những yêu cầu cơ bản của

việc sử dụng kết hợp các kiểu câu

trong văn nghị luận

- HS căn cứ vào việc tìm hiểu các

ví dụ để phát biểu ý kiến

4 Những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng kết hợp các kiểu câu trong văn nghị luận.

- Phối hợp một số kiểu câu trong đoạn, trong bài để tránh sự đơn điệu, nặng nề, tạo nên giọng điệu linh hoạt, biểu hiện cảm xúc

- Sử dụng các phép tu từ cú pháp để tạo nhịp điệu, nhấn mạnh rõ hơn thái độ, cảm xúc

II - Hướng dẫn học ở nhà

1 Học thuộc lòng phần Ghi nhớ trong SGK

2 Phân tích việc dùng từ ngữ và sử dụng kết hợp các kiểu câu trong các bài viết số 5 và số 6 của mình (nếu chưa hay thì tìm cách điều chỉnh, sửa chữa)

3 Sưu tầm những đoạn văn (bài văn) có cách diễn đạt hay và phân

tích

Ti ết 86

Diễn đạt trong văn nghị luận

(Tiếp theo)

A - Mục tiêu cần đạt

1 Có ý thức một cách sáng rõ và đầy đủ hơn về những chuẩn mực ngôn từ của bài văn nghị luận

2 Biết cách tránh các lỗi về dùng từ, viết câu, sử dụng giọng điệu không phù hợp với chuẩn mực ngôn từ của bài văn nghị luận

3 Nâng cao kĩ năng vận dụng những cách diễn đạt khác nhau một cách hài hoà để trình bày vấn đề linh hoạt, sáng tạo

B - Chuẩn bị

1 HS nghiên cứu trước các ví dụ trong SGK

2 GV sưu tầm thêm một số đoạn văn nghị luận có cách dùng giọng điệu ngôn từ phù hợp với vấn đề nghị luận, chuẩn bị các ngữ liệu để trình bày trên máy cho HS quan sát (nếu có) hoặc bảng phụ

C - Các nội dung dạy học cơ bản

I - Tổ chức các hoạt động dạy học

Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt

Hoạt động 1: Tìm hiểu việc xác

định giọng điệu ngôn từ phù

hợp trong văn nghị luận.

I Tìm hiểu việc xác định giọng điệu ngôn từ phù hợp trong văn nghị luận

1 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

các đoạn trích ở mục III.1 và yêu

cầu HS trả lời các câu hỏi trong

SGK

- HS thảo luận và trình bày

1 Tìm hiểu các đoạn trích ở mục III.1

+ Đối tượng nghị luận và nội dung

cụ thể của hai đoạn trích trên khác

nhau nhưng giọng điệu trong lời

văn có điểm gì tương đồng? Ngoài

- Đối tượng nghị luận và nội dung cụ thể của hai đoạn trích khác nhau nhưng giọng điệu trong lời văn có điểm tương đồng Đó là sự trang trọng, nghiêm túc

sự tương đồng ở điểm chung đó,

giọng điệu trong từng đoạn trích

có những nét gì đặc trưng, riêng

biệt?

Ngoài sự tương đồng ở điểm chung đó, giọng điệu trong từng đoạn văn có những nét đặc trưng riêng biệt:

* Đoạn (1): Giọng văn sôi nổi, mạnh

mẽ, hùng hồn, thể hiện thái độ căm thù trước tội ác của thực dân Pháp

* Đoạn (2): Giong văn thể hiện sự khẳng định dứt khoát của tác giả

+ Cơ sở chủ yếu tạo nên sự khác

biệt về giọng điệu của lời văn

trong các đoạn trích trên là gì?

- Cơ sở chủ yếu tạo nên sự khác biệt về giọng điệu của lời văn trong các đoạn trích trên là sự khác nhau về đối tượng nghị luận và nội dung nghị luận:

+ Đoạn (1) là đoạn văn viết về tội ác của thực dân Pháp với mục đích lên án chúng trước đồng bào và dư luận thế giới, từ đó khẳng định việc giành độc lập của dân tộc Việt Nam là việc tất yếu + Đoạn (2) viết về thơ Hàn Mặc Tử, lí giải cái gọi là "thơ điên, thơ loạn", thực chất là thể hiện "một sức sống phi thường", "một lòng ham sống vô biên",

"một ước mơ rất chi là "con người" + Chỉ rõ cách sử dụng từ ngữ hoặc

cách sử dụng kết hợp các kiểu

câu, các phép tu từ tư vựng hoặc

cú pháp có vai trò chủ yếu trong

việc biểu hiện giọng điệu của từng

đoạn trích

- Cách sử dụng từ ngữ, cách sử dụng kết hợp các kiểu câu, các phép tu từ tư vựng hoặc cú pháp có vai trò chủ yếu trong việc biểu hiện giọng điệu của từng đoạn: + Đoạn trích (1) sử dụng nhiều từ ngữ

thuộc lớp từ ngữ chính trị, xã hội (tự do,

bình đẳng, bác ái, chính trị, dân chủ, luật pháp, dư luận, chính sách,…), sử

dụng phép các phép tu từ: lặp cú pháp, liệt kê, thể hiến sự hô hào, thúc giục đầy nhiệt huyết

+ Đoạn trích (2) sử dụng những từ ngữ

thuộc lĩnh vực văn chương (lời thơ, ý

thơ, bài thơ, thơ điên, thơ loạn, những bài thơ, văn, sức sống, ham sống, ước

mơ, ý thức, sống, chết,…), sử dụng các

thành phần đồng chức, tạo giọng văn giàu cảm xúc

2 - GV tổ chức cho HS tìm hiểu

các đoạn trích ở mục III.2 và yêu

cầu HS nhận xét về giọng điệu của

lời văn nghị luận trong từng đoạn

trích, chỉ rõ những phương tiện từ

ngữ, kiểu câu biểu hiện giọng điệu

và phân tích ngắn gọn những cơ

sở của giọng điệu ấy trong từng

trường hợp cụ tể

- HS thảo luận và trình bày

- GV nhận xét, chốt lại một số ý

chính

2 Tìm hiểu các đoạn trích ở mục III.2

- Đoạn trích (1) được viết để kêu gọi

"đồng bào toàn quốc" nên người viết đã chọn giọng điệu thích hợp Đó là giọng hùng hồn, mạnh mẽ, thúc giục Để tạo nên giọng điệu này, người viết dùng những câu hô gọi, cầu khiến, khẳng định

(Hỡi đồng bào toàn quốc! Hỡi đồng

bào! Chúng ta phải đứng lên! Không! Chúng ta thà… chứ nhất định không […], nhất định không […]), sử dụng

phép lặp cú pháp (Chúng ta muốn….,

chúng ta đã…, chúng ta thà ).

- Đoạn trích (2) là lời bình thơ Xuân Diệu Đoạn trích được viết với giọng ngợi ca, tha thiêt say mê Người viết sử dụng nhiều tính từ chỉ trạng thái, mức độ

(rào rạt, lặng lẽ, say đắm, vội vàng,

cuống quýt, ngắn ngủi, vui, buồn, nồng nàn, tha thiết, nao nức, xôn xao, thê lương, bi đát,…), sử dụng kết hợp các

kiểu câu ngắn, dài, câu nhiều tầng và các phép tu từ lặp cú pháp, liệt kê

3 - GV hướng dẫn HS xác định

những đặc điểm quan trọng nhất

của giọng điệu trong văn nghị

luận

- HS căn cứ vào việc tìm hiểu các

đoạn trích để phát biểu ý kiến

3 Đặc điểm của giọng điệu ngôn từ trong văn nghị luận

- Giọng điệu cơ bản của lời văn nghị luận là trang trọng, nghiêm túc

- ở các phần trong bài văn có thể thay đổi giọng điệu sao cho thích hợp với nội dung cụ thể

Hoạt động 2: Luyện tập

Bài tập 1 Phân tích rõ những đặc

điểm trong cách sử dụng từ ngữ,

sử dụng kết hợp các kiểu câu, biểu

hiện giọng điệu của lời văn trong

các đoạn trích ở SGK

II Luyện tập

Bài tập 1

- ở đoạn trích (1), tác giả đã sử dụng từ ngữ một cách chính xác, phù hợp với việc tuyên bố thoát li mọi quan hệ với

- GV gợi ý, hướng dẫn và giao

việc cho các nhóm (mỗi nhóm

khảo sát một đoạn)

- HS các nhóm làm việc, tập trung

ý kiến, sau đó cử đại diện trình

bày

thực dân Pháp, đặc biệt là sử dụng nhiều

từ ngữ chính trị Về câu, điểm nổi bật là đoạn văn sử dụng phép tu từ lặp cú pháp với những câu ngắn để nhấn mạnh những điều khẳng định Vì vậy, giọng điệu ngôn từ của đoạn văn rất dứt khoát, mạnh mẽ và cương quyết

- Đoạn trích (2) nói về thời và thơ Tú Xương, trong đó Nguyễn Tuân đã sử

dụng những từ ngữ rất tài hoa (lưu đãng

hoã huyền, con nhà nho khái, cái tâm hồn them chan hoà, lần hồi đắp đổi,…)

Ngoài ra, ở phần đầu đoạn trích, song hành cú pháp tạo nên một giọng đoạn rất riêng, một giọng điệu "rất Nguyễn Tuân" - tài hoa, uyên bác, đầy biến hoá trong việc sử dụng ngôn từ

- Trong đoạn trích (3), tác giả viết theo lối so sánh để làm nổi bật những điểm khác biệt trong tính cách, phẩm chất, tâm hồn, tình cảm,… của Kiều và Từ Hải Vì vậy, đoạn trích sử dụng rất nhiều

cặp từ tương phản (yếu đuối - hùng

mạnh, tủi nhục - vinh quang, chịu đựng

- bất bình, tiếng khóc - tiếng cười, lê lết

- vùng vẫy, tự ti - tự tôn,…) Ngoài ra,

người viết cũng sử dụng hàng loạt câu

có kết cấu ngữ pháp song trùng (Nếu

Kiều… thì Từ….) Đoạn văn vì thế mang

ẩm hưởng nhịp nhàng, cân đối

Bài tập 2 Chọn một trong các đề

bài trong SGK để viết một bài

nghị luận ngắn, trong đó chú ý sử

dụng từ ngữ, kiểu câu và giọng

điệu phù hợp

- GV hướng dẫn, gợi ý

- HS làm việc cá nhân, chuẩn bị

dàn ý ra giấy nháp và thử viết một

đoạn văn

Bài tập 2

Nhìn chung, cả ba đề bài đề yêu cầu viết bài nghị luận xã hội Người viết nên sử dụng từ ngữ một cách chính xác, tránh dùng những từ ngữ sáo rỗng, cầu kì, tránh dùng khẩu ngữ, nên kết hợp sử dụng các phép tu từ từ vựng và cú pháp

để tăng tính biểu cảm và tạo cho bài viết giọng điệu ngôn từ riêng: Với đề tài (a)