Nghiên cứu mối quan hệ giữa Folklore và văn học viết qua trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu tt.PDF

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- HÀ THỊ HƯƠNG HOA NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢ

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ THỊ HƯƠNG HOA

NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE

VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI VÀ TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học

Hà Nội – 2011

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ THỊ HƯƠNG HOA

NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE

VÀ VĂN HỌC VIẾT QUA TRƯỜNG HỢP THƠ Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI VÀ TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU

LUẬN VĂN THẠCH SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.36

Người hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Phạm Hùng

Hà Nội - 2011

5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined 1.Lý do chọn đề tài Error! Bookmark not defined

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích nghiên cứu 1Error! Bookmark not defined 4 Phạm vi đề tài và phương pháp nghiên cứu 13

5 Cấu trúc luận văn .14

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT 16

1.1 Thuật ngữ 16

1.1.1 Folklore 16

1.1.2 Văn học dân gian Error! Bookmark not defined.0 1.1.3 Văn học viết 2Error! Bookmark not defined 1.2.Văn học dân gian, văn học viết: điểm khác biệt và tương đồng Error! Bookmark not defined.4 1.3 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong lịch sử văn học Error! Bookmark not defined.9 1.3.1 Quy luật chung Error! Bookmark not defined.9 1.3.2 Các phương thức biểu hiện trong mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết 30

Tiểu kết chương I: 37

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG THƠ CỦA Á NAM TRẦN TUẤN KHẢI 39

2.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác 39

2.1.1 Cuộc đời 39

2.1.2 Sự nghiệp văn chương 41

6

2.2 Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của nhà thơ Á Nam Trần

Tuấn Khải 44

2.2.1 Nội dung tư tưởng 44

2.2.2 Nghệ thuật 53

2.2.2.1 Ngôn ngữ thơ 53

2.2.2.2 Thể loại thơ 56

Tiểu kết chương 2: 65

CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG THƠ CỦA TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU 66

3.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác 66

3.1.1 Cuộc đời 66

3.1.2 Sự nghiệp sáng tác 67

3.2 Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của nhà thơ Tản Đà 69

3.2.1 Nội dung tư tưởng 69

3.2.2 Nghệ thuật 79

3.2.2.1 Ngôn ngữ thơ 79

3.2.2.2 Thể loại thơ 84

Tiểu kết chương 3: 96

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự hình thành và phát triển nền văn học của một dân tộc, văn hóa dân gian đóng vai trò rất quan trọng Folklore hay còn gọi là văn hóa dân gian có mối quan hệ chặt chẽ với văn học viết Mối quan hệ này là một quá trình thực tế và liên tục

Tìm hiểu mối quan hệ này, các nhà nghiên cứu quan tâm đến

ba vấn đề chính: mối quan hệ giữa folklore và văn học dân gian; mối quan hệ giữa folklore và văn học viết và mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết

Folklore có vai trò và ảnh hưởng to lớn trong sự hình thành thể loại văn học dân gian Và ngược lại, văn học dân gian tái hiện lại được toàn bộ nền văn hóa vật chất và tinh thần của quần chúng nhân dân lao động Hơn nữa, sự phát triển như vũ bão của văn học dân gian đã góp phần thúc đẩy sự ra đời của văn học viết

Văn học viết ra đời khi văn học dân gian đã và đang trên con đường phát triển rực rỡ Nền văn học này không tách rời với văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian – folklore nói chung Folklore

và văn học viết có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó, mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết là biểu hiện đầu tiên

và cụ thể nhất Có thể khẳng định hai hệ thống nghệ thuật này luôn

có sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau

Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu Folkore ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết đã được đặt ra với những gợi mở bước đầu cho những nghiên cứu đồng bộ và chuyên sâu Tuy nhiên, theo các nhà nghiên

cứu, người ta quen và thường chú trọng đi tìm những dấu vết vật chất, tức những dấu hiệu tồn tại dưới hình thức ngôn ngữ của văn học dân gian trong các tác phẩm văn học mà chưa đi vào tìm hiểu một cách bao quát, toàn diện để chỉ ra một cách có hệ thống ảnh hưởng đa dạng của văn học dân gian trong tác phẩm nghệ thuật của văn học viết

Chính vì vậy, luận văn của chúng tôi hướng tới nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết, trong đó tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết, cụ thể nghiên cứu trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và thơ Tản

Đà Nguyễn Khắc Hiếu Để từ đó tìm ra mối quan hệ đa dạng và phong phú của hai phương thức nghệ thuật này

Tản Đà là nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam Đã có nhiều công trình nghiên cứu, giới thiệu về thơ Tản Đà Song, có thể nói từ trước tới nay hầu như ít có công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu thơ Tản

Đà như một hệ thống nghệ thuật trong mối tương quan với văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung Nghiên cứu về nhà thơ Tản Đà, phần lớn các nhà nghiên cứu quan tâm đến Tản Đà – kiểu nhà thơ giao thời, chú ý đến Tản Đà với những cái mới lạ không

ai có mà quên mất rằng chính những nét dân gian trong thơ ông mới tạo nên những giá trị nghệ thuật đặc sắc

Cũng như Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, Á Nam Trần Tuấn Khải

là chiếc cầu nối giữa thế hệ các nhà thơ cũ đang tàn lụi và các nhà thơ mới trong bước đầu khởi sắc Cả hai đều là những nhà thơ có tinh thần dân tộc, đưa thơ về với các thể tài ca dao, dân ca và các thể tài dân tộc,

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài cho luận văn Thạc sĩ

của mình: Nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết

qua trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu

2 Lịch sử vấn đề

Trên thế giới, vấn đề ảnh hưởng qua lại giữa folkore và văn học là đối tượng nghiên cứu của nhiều thế hệ các nhà khoa học và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể Người ta tiến hành nghiên cứu tiến trình phát triển nền văn học của một dân tộc trong mối tương quan với sáng tác dân gian; sự ảnh hưởng qua lại của văn học viết và folkore trong từng giai đoạn, từng thời kỳ; tìm hiểu vai trò của sáng tác dân gian trong một số tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ… Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà folkore và ngữ văn Nga cũng như

ở các nước thuộc Liên Xô (cũ) đã ra đời và được đánh giá cao trong giới khoa học quốc tế

Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu folklore Việt Nam, vấn đề này đã được đặt ra nhưng chỉ mới là những gợi mở bước đầu mà chưa được tiến hành một cách đồng bộ và chuyên sâu Một số bài viết trên Tạp chí Văn học và trên các tạp chí chuyên ngành khác, một số chương trong các giáo trình ở bậc đại học và một vài chuyên luận… ít nhiều đã đề cập đến từng khía cạnh của vấn đề này, nhưng phần lớn các công trình còn giới hạn ở những phạm vi nhất định

Ở châu Âu, sự phong phú và đa dạng trong việc khai thác chất liệu folklore trong sáng tác văn học bắt đầu từ thế kỷ XV - XVI Nhiều vấn đề được đặt ra và thật sự gây một sự chú ý đối với các nhà văn trong việc tiếp thu kinh nghiệm nghệ thuật dân gian truyền thống vào sáng tạo văn học

Ở Liên Xô, vấn đề mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết chiếm một vị trí quan trọng trong khoa nghiên cứu văn học

Công việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai hệ thống thẩm mỹ này được tiến hành từ thế kỷ trước Phải nói rằng trong thời kỳ Xô Viết, nhiều công trình nghiên cứu đã có những đóng góp to lớn về những vấn đề lý luận, phương pháp luận và phương pháp cụ thể Ví dụ như các công trình của B.M Aaykhenbaum, V.V Vinagrađốp, N.P Anđrêép, L.I Êmêlianốp…

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết được tiến hành tương đối muộn so với ở Nga và một số nước khác trên thế giới Chúng ta có thể kể đến công trình nghiên cứu của Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn,

Đỗ Bình Trị, Cao Huy Đỉnh, Lê Chí Quế…

3 Mục đích nghiên cứu

Qua việc nghiên cứu mối quan hệ giữa fofklore và văn học viết; nghiên cứu ảnh hưởng của văn học dân gian, thơ ca dân gian đối với thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, luận văn hướng tới việc xác định rõ vai trò của văn học dân gian nói chung, thơ ca dân gian nói riêng đối với sáng tác của các tác phẩm văn học thành văn Mặt khác, có thể làm nổi bật tài năng nghệ thuật của hai nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam: Á Nam và Tản Đà

4 Phạm vi đề tài và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phạm vi đề tài

Tiêu điểm của đề tài là trên cơ sở lý luận chung của mối quan

hệ giữa hai hệ thống thẩm mỹ văn học dân gian và văn học viết, áp dụng nghiên cứu trường hợp của hai nhà thơ nổi tiếng, đó là Á Nam

Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu

Hơn nữa, với những hạn chế về mặt thời gian và cấu trúc luận văn, chúng tôi xin giới hạn chỉ nghiên cứu tác động của văn học dân

gian tới thơ của hai nhà thơ này mà chưa nghiên cứu chiều hướng ngược lại

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu: Phương pháp nghiên cứu văn học sử, Phương pháp nghiên cứu loại hình học Bên cạnh đó chúng tôi cũng sử dụng các thao tác khảo sát, so sánh, đối chiếu với các tài liệu liên quan

Tài liệu chúng tôi dùng để khảo sát gồm: Thơ văn Á Nam Trần

Tuấn Khải; Tản Đà toàn tập (5 tập); Tục ngữ, ca dao dân ca Việt Nam và nhiều tài liệu liên quan

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn có cấu trúc ba phần như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về quan hệ giữa folklore và văn học viết

Nam Trần Tuấn Khải

Chương 3: Ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ của Tản

Đà Nguyễn Khắc Hiếu

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn có những đóng góp chủ yếu sau:

- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trên thế giới và ở Việt Nam làm cơ sở cho các nghiên cứu cụ thể

- Nghiên cứu những ảnh hưởng của văn học dân gian, mà cụ thể là thơ ca dân gian, đối với sáng tác của hai nhà thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu

- Khẳng định vai trò của văn học dân gian đối với quá trình tiếp nhận và sáng tạo văn học của văn học viết như một quy luật có tính tất yếu khách quan

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA FOLKLORE VÀ VĂN HỌC VIẾT 1.1 Thuật ngữ

Nghiên cứu về folklore các nhà nghiên cứu trên thế giới có nhiều quan niệm khác nhau Ở Việt Nam đáng chú ý là quan niệm của Đinh Gia Khánh: folklore (văn hoá dân gian) bao gồm toàn bộ văn hóa tinh thần của nhân dân được tiếp cận dưới giác độ thẩm mĩ

1.1.2 Văn học dân gian

Ở Việt Nam, văn học dân gian còn được gọi là văn chương

bình dân (hoặc văn học bình dân, văn chương hoặc văn học đại

chúng), văn chương truyền khẩu (hoặc văn học truyền khẩu, văn chương hoặc văn học truyền miệng), văn nghệ dân gian, sáng tác

dân gian, v.v…

Khái niệm văn học dân gian mà các nhà nghiên cứu hiện nay

sử dụng khác với khái niệm văn hóa dân gian, cũng khác với khái niệm văn nghệ dân gian

Theo các nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên,

Võ Quang Nhơn: “Văn học dân gian là sáng tác tập thể, truyền

miệng của nhân dân lao động, ra đời từ thời kỳ công xã nguyên thủy, trải qua các thời kỳ phát triển lâu dài trong các chế độ xã hội có giai

cấp, tiếp tục tồn tại trong thời đại hiện nay”

Văn học dân gian có các đặc trưng cơ bản sau: Tính nguyên hợp, tính tập thể, gắn liền với sinh hoạt của nhân dân

1.1.3 Văn học viết

Nền văn học viết Việt Nam bắt đầu bằng văn học chữ Hán, đến văn học được viết bằng chữ Nôm và sau đó là văn học viết bằng chữ quốc ngữ

Trải qua một quá trình lâu dài hình thành và phát triển, văn học viết Việt Nam đã đạt được những thành tựu nhất định và vẫn đang tiếp tục dòng chảy của mình để có thể hội nhập vào nền văn học chung của thế giới

1.2 Văn học dân gian, văn học viết: điểm khác biệt và tương đồng

Với tư cách là hai hình thái lịch sử của nghệ thuật ngôn từ, hai

hệ thống thẩm mĩ, văn học dân gian và văn học viết phân biệt với nhau bởi nhiều phương diện

Thứ nhất, có thể xét trên bình diện ngôn ngữ, văn học dân gian

và văn học viết sử dụng hai thứ ngôn ngữ riêng biệt

Thứ hai, về phương diện cơ sở xã hội và nội dung tư tưởng thẩm mỹ chúng ta thấy hai hình thái nghệ thuật này có sự khác nhau

dân gian là thi pháp của những văn bản được sáng tạo ra bởi tác giả - tập thể

- Sự khác nhau về nguyên tắc phản ánh: thi pháp văn học dân gian là sự sáng tạo bằng tái tạo truyền thống còn thi pháp văn học viết chú trọng vào sự sáng tạo của cá nhân

- Sự khác nhau trong quy luật sáng tạo: văn học viết sáng tạo theo nguyên tắc lựa chọn, điển hình hóa còn sáng tác dân gian thường nghiêng về khái quát hóa

Bên cạnh sự khác biệt nêu trên, chúng ta còn nhận thấy nhiều

và văn học viết đều là những tác phẩm thể hiện sâu sắc tinh thần, ý thức dân tộc, lòng yêu nước trực tiếp hoặc gián tiếp qua từng chi tiết, hình ảnh

Tóm lại, văn học dân gian và văn học viết vừa có điểm tương đồng vừa có điểm dị biệt Đó là hai loại hình nghệ thuật, hai hệ thống thẩm mỹ độc lập có tác động qua lại lẫn nhau

1.3 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong lịch sử văn học

1.3.1 Quy luật chung

Từ xa xưa, không ai là không thể phủ nhận vai trò của nền văn học dân gian, nó có vai trò to lớn đối với văn học viết Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết có tính chất nhiều giai đoạn, tính chất nhiều mặt Do vậy, khó có thể tìm ra một quy luật tổng quát, vừa bao trùm được nhiều phương diện Vừa phản ánh được tính lịch sử của mối quan hệ đó Theo Lê Kinh Khiên, có thể nêu lên quy luật của mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trên các mặt sau:

Trên bình diện nội dung ý thức hệ:

- Dưới chế độ xã hội cũ, mối quan hệ giữa văn học dân gian – văn học viết nằm trong quy luật chung về mối liên hệ tác động qua lại giữa “hai nền văn hóa trong mỗi nền văn hóa dân tộc”

- Trong thời kỳ nhân dân lao động đã làm chủ xã hội, mối quan hệ giữa văn học viết hiện đại – văn học cách mạng, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa với bộ phận văn học dân gian cổ truyền nằm trong quy luật của mối quan hệ kế thừa và cách tân, kế thừa có chọn lọc, có phê phán và có sáng tạo vốn văn học dân gian

Trên bình diện sáng tạo nghệ thuật, quy luật của mối quan hệ văn học dân gian – văn học viết là quy luật về quá trình xâm nhập, chuyển hóa, đồng hóa những kinh nghiệm, những vốn liếng nghệ thuật của tập thể thành những sáng tạo của cá nhân, và ngược lại Quy luật chung về mối quan hệ văn học dân gian – văn học viết trong những giai đoan khác nhau của lịch sử, tùy theo trình độ phát triển của văn hóa dân tộc, tùy theo chất liệu ngôn ngữ được sử dụng sẽ có những biểu hiện đặc thù Đặc biệt ở các thể loại khác nhau, trong các tác phẩm của các nhà văn thuộc các khuynh hướng nghệ thuật khác nhau lại có những quy luật riêng

1.3.2 Các phương thức biểu hiện trong mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết

Chúng ta nhận thấy, mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết được thể hiện trên nhiều mặt

Trước hết là vấn đề mối quan hệ về nội dung tư tưởng giữa

hai loại hình nghệ thuật văn học dân gian và văn học viết:

Văn học dân gian là kho trí tuệ quý báu của nhân dân lao động, đem lại cho văn học viết sự lựa chọn đề tài Các tác giả có thể lấy văn học dân gian làm ngữ liệu cho những tác phẩm của mình Nhiều tích truyện, nhân vật trong truyện cổ dân gian được các nhà thơ hiện đại lấy làm đề tài sáng tác và từ đó rút ra cho chúng ta được nhiều bài học đáng quý

Văn học dân gian còn tạo cảm hứng sáng tác cho các tác giả văn học viết và hướng họ tới những tư tưởng thẩm mỹ của cái đẹp dân

dã, bình dị của quần chúng lao động Văn học viết cũng học tập văn học dân gian ở việc xây dựng các hình tượng

Thứ hai, trên bình diện hình thức nghệ thuật:

Nhiều thể loại, thể thơ của văn học viết được xây dựng và phát triển dựa trên sự kế thừa các thể loại, thể thơ của văn học dân gian Văn học viết còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học dân gian

về mặt ngôn ngữ, giọng điệu và các biện pháp tu từ Các tác giả của nền văn chương bác học đã lấy những thành ngữ, tục ngữ, những lời

ăn tiếng nói hàng ngày của quần chúng nhân dân làm phong phú cho các tác phẩm của mình

Ngược lại, các tác giả dân gian đã sử dụng văn liệu, thi liệu của văn học viết để làm cho đời sống tinh thần của họ ngày càng trở nên phong phú hơn, sinh động hơn Hơn nữa, họ cũng học tập được nhiều điều bổ ích từ sáng tác của các nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp Họ

đã khai thác không ít điển cố, điển tích, từ ngữ, hình ảnh… trong văn học viết để đưa vào các bài vè, câu hát… của họ

Tóm lại, sự ảnh hưởng giữa hai nền văn học, nghệ thuật là diễn

ra theo hai chiều, trên nhiều phương diện, theo nhiều cấp độ khác nhau Cũng như nhiều tác phẩm văn học khác, văn học dân gian cũng ảnh hưởng đến thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và thơ Tản Đà Nguyễn