Tư tưởng văn hóa phương đông và cấu trúc văn học Việt Nam

Những nhu cẩu này có hậu quả là m ột thúc đấy cấp bách tái híp m ộ t th ế hợp nhất và quân bình giữa con người và những g ì khác với nó tronư thiên nhiên.. Trước tiên, nó thử tái lập sự

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐỂ TÀI NGHIÊN CỨU c ơ BẢN CẤP ĐẠI HỌC Q l TỐC GIA

D ẫ n lu ậ n v ấ n đ ề

Sự thống nhất và hài hoầ giữa những m ặt đối lập của sự vật tr o n g th ố

g iớ i tự n h iê n đ ã trở th à n h T m ộ t tr o n g n h ữ n g v ấ n đ ề lớ n c ủ a tư tư ớ n g v ă n h o á

p h ư ơ n g Đ ô n g v à c ủ a v ă n h ọ c n g h ệ th u ậ t p h ư ơ n g Đ ô n g tr o n g đ ó c ó V iệ t n a m

V à n g a y c ả c á c n h à k h o a h ọ c p h ư ơ n g T â y h iệ n đ ạ i c ũ n g t h ố n g n h ấ t v ể đ ic u

n à y A n h s t a n h đ ã v iế t: “Nhiệm vụ tố i cao của nhà vật Ịý là phát hiện những qui luật sơ đẳng nhất, chung nhất, từ đó có th ể su y diễn ỉôgich ra hình ánh của

vũ trụ Phương tiện du y nhất đ ể tri giấc những qui luật ấ y là trực giác, nó c 'ho

ta thấy được cái trật tự ẩn giấu dưới những vỏ bên ngoài"'. V à X tơ a r a v in x k i

c ũ n g c h o r ằ n g đ ố i v ớ i c o n n g ư ờ i, h iệ n tư ợ n g â m n h ạ c c ó m ộ t c ứ u c á n h d u y

n h ấ t là t h iế t lậ p m ộ t trật tự tr o n g c á c s ự v ậ t C ả h a i ý k iế n ấ y đ ể u n ó i v ề c ù n g

m ộ t v ấ n đ ề là: “Phát hiện trật tự ở nơi mà su y lý lôgich không phát hiện nổi °

P h á t h iệ n đ ư ợ c trật tự ấ y , c o n n g ư ờ i c ả m th ấ y tr o n g l ò n g “m ột cảm g iá c hài

h o ir v ì n h ư K ă n g đ ã n ó i; “tìm ra sự tương hợp giữa hai qui ỉuật - tự nhicn, thực chứng, bất đồng nhất - hoặc hơn nữa, tìm ra nguyên tăc chung bao trùm chúng, là lý do cho m ộ t khoái lạc lớn lao"3. Sự h à i h o à n à y c ũ n g đ ã đ ư ợ c c u c

n h à n g h ệ s ĩ p h ư ơ n g T â y c ả m n h ậ n P ic a s s o đ ã n ó i: “ 7ơỹ ỉuôn tìm cách quun

thực hơn cả thực tại đ ể đạt đến m ột cái siêu thực Tôi quan niệm trường p ìú i siêu thực theo cách đ ổ '4.

V à đ á n g c h ú ý n h ấ t là ý k iế n c ủ a E F r o m m tr o n g Con người cho chình mình đ ã l ý g iả i k h á s â u s ắ c v à h ợ p lý v ề v ấ n đ ề n à y trê n p h ư ơ n g d iệ n k h o a

h ọ c p h â n tà m h ọ c :

Sự tự ý thức, lý tr í và tr í tưởng tượng đã gián đoạn m ối hoà điệu I 'ổn h) đặc tính của hiện hữu loài vật Sự phát sinh những yếu tố nà V đĩì lùm cho con người trở nên m ộ t quái tượng của vũ trụ Là m ột phẩn cúa thiên nhiên, phiii

chịu những qu y luật vật ỉý của thiên nhiên và không th ế nào thay đ ố i chúng, con người tu y th ế lạ i vượt tất cả những g ì của thiên nhiên Con người đã biệt lập trong k h i vãn là m ộ t phẩn tử của thiên nhiên; vốn không có nhà, con người vẫn b ị ràng buộc vào ngôi nhà n ó cũng chia sẻ với tất CIÍ m ọi sinh vật Bị ncm vào trong th ế g iớ i này, vào m ột nơi tình cờ và m ột lúc tình cờ; nó bị đuối ru

kh ỏi th ế g iớ i ấ y cũng lạ i m ộ t cách tình cờ Ý thức về chính mình, con người nhận chân được sự bất lực và những g iớ i hạn của chính sự sinh tồn của mình

Sự sinh khởi của lý tr í đã tạo nên m ộ t lưỡng phân trong con người, buộc

n ó phải vĩnh viễn n ỗ lực tìm g iả i pháp m ới Vì đã m ất thiên đường, sự hợp nhất với thiên nhiên, con người đã trở thành k ẻ lang thang vĩnh viền (O dyssé Oedipe, Abraham, Faust ) Sự thiếu hoà điệu trong cuộc sống của con người

v ậ t của nó Những nhu cẩu này có hậu quả là m ột thúc đấy cấp bách tái híp

m ộ t th ế hợp nhất và quân bình giữa con người và những g ì khác với nó tronư thiên nhiên Trước tiên, nó thử tái lập sự hợp nhất và quân bình n ày ớ trong tư tưởng, bằng cách x â y dựng m ột hình ảnh tâm linh về vũ trụ, m ột hình ảnh bíio gồm tất cả và có công dụng như m ộ t hệ thống qu ỵ chiếu từ đó n ó có th ế rút ra

m ộ t g iả i đáp cho câu hỏi; con người đứng ở đâu và làm g ì 5

Những ý kiến này của E.Fromm cho phép chúng ta nhìn theo một góc

độ khoa học một vấn đề mà các nhà tư tưởng phương Đông đặt ra đã từ lâu, từ trước đấy đến hàng nghìn năm Bằng cách nhìn của tư tướng văn hoá phương Đông, các nhà tư tưởng Đông phương đã đặt chân đến những miến đất xa lạ

G iới Hạn. T h u y ế t n à y đ ã c h ứ n g m in h r ằ n g những đặc tính của thời gian 1 ù

s ĩ h iệ n đ ạ i p h ư ơ n g T â y là P ic a s s o v à B r a q u e đ ã th ể h iệ n c u ộ c c á c h m ạ n g tri

th ứ c n à y tr ê n tra n h Ở th ờ i P h ụ c H ư n g , k h ô n g g ia n v à c á c h n h ìn c ủ a h o ạ sĩ

đ ư ợ c x â y d ự n g c h ỉ t h e o m ộ t g ó c n h ìn n h ấ t đ ịn h V à c á c h o ạ s ĩ h iệ n đ ại đã

q u y ế t đ ịn h b iể u h iệ n tr o n g m ộ t b ứ c tran h c ù n g m ộ t lú c tất c á c ú c g ó c n h ìn

P a b lo P i c a s s o v ẫ n lu ô n n ó i rằn g: “M ột hoạ s ĩ không phái cần “nhìn ngám" mà

là p h ải^ th ấý' và cũng giốn g như thi hào Homère, theo truyền thuyết, lù người

m ù kh i ông sáng tác cấc thiên sử thi Iliade và O dyssée, các hoạ s ĩ thời nay cũng cần ph ải “m ừ \ nghĩa là không nên phục tùng chứng cứ của các giíic quan và không nên tự hài lòng với việc bắt chước và m ô tả Trước hết hoa s ĩ

xinh đẹp là đứa con của đầu óc tẩ \ Ở đ â y c h ú n g ta lại n h ớ đ ế n c â u n ó i c u a

L é o n a r d d e V in c i: “H ội hoạ xuất phát từ tinh thẩrì’6 F G illo t , n g ư ờ i v ợ ,

n g ư ờ i m ẫ u c ủ a P ic a s s o k h i v ẽ b ứ c tranh Người đàn bít hoa có k ể lại là khi la m

m ẫ u , P i c a s s o b ả o c ô đ ứ n g y ê n , ô n g c h ã m c h ú q u a n s á t n h ư n g c h á n g v ẽ vờ i

m ộ t n é t b ú t n à o c ả H o ạ s ĩ c ầ n c ó m ộ t n à n g th ơ , m ộ t n g u ồ n g ợ i c á m h ứ n g ,

m ộ t s ự v ậ t á m ả n h m ìn h đ ể q u a đ ó , tìm th ấ y n h ữ n g h o à h ợ p s ắ c m ầ u , n h ũ n g

tư ơ n g p h ả n á n h s á n g v à b ó n g t ố i, n h ữ n g đ ư ờ n g n é t v à d ấ u h iệ u tạ o h ìn h , m ộ t

th ứ m a th u ậ t c ơ c ấ u v à tư ợ n g trư n g c ủ a t h iê n n h iê n đ ể g ợ i lê n m ộ t c h u ỗ i

n h ữ n g liê n h ệ v ậ t c h ấ t v à tâ m lin h , đ ể k íc h t h íc h v à th ú c đ ẩ y h o ạ s ĩ s á n e ta o

n h ữ n g t ổ n g th ể m ớ i V à F P illo t c ũ n g k ể t h ê m rằ n g c h ín h P i c a s s o tr o n g c á c

c u ộ c trò c h u y ệ n v ớ i c ô th ư ờ n g n ó i: “Không bắt chước thiên nhicn mù phui hành động như thiên nhiên”. Ô n g n ó i th ê m : “L ấv v í du m ột người nào (fó muốn biếu trung bàn chân, người đó lạ i không bãt chước bàn chân mả lại phúi minh ra bánh xe trong Trường hợp này, thì chức nũng ỉ Ươn 2 lự (khu niiììii

chân bước d r 1. Ở đ â y c ó s ự g ặ p g ỡ g iữ a n h ữ n g n g h ệ s ĩ p h ư ơ n g T â y và

p h ư ơ n g Đ ô n g ở k h á i n iệ m ngộ v ớ i ý n g h ĩa là sự thăng hoa về tinh thần vù Lìm linh. M ộ t n h à sư , m ộ t n g h ệ s ĩ t h iề n lớ n là T a k u a n S ô h ô ( 1 5 7 3 - 1 6 4 5 ) đ ã v ict:

“K h i đ ố i diện với m ộ t cái cây, người ta nhìn vào ch ỉ m ột trong những chicc hi mầu đỏ thảm của nó, thì s ẽ không thấy những chiếc lá khác N ếu khi đối diện với m ộ t cái cây mà m ắt không chằm chằm nhìn vào m ột cái lá nào và ý nghĩ được g iả i phóng thì toàn thê lá cây đều thấy được, không hạn c h ế ở m ột hí nào Tương tự như vậy, những chiếc bánh của m ột cái xe đều có thê quay, bởi chúng không bị g iữ nguyên tại chỗ N ếu b ị gh ì chặt Ị ¿ti thì chúng không quay nữa Tư tưởng cũng vậy, sẽ không là m ột cái g ì đó vận hành được nếu nó gân chặt với m ột tâm trạng nào đó 8 Va s ự th ă n g h o a v ề tin h th ần v à tâ m lin h â'y

s ẽ g iú p c h o c á c h o ạ s ĩ p h ư ơ n g Đ ồ n g v à p h ư ơ n g T â y là m n ê n n h ữ n g đ iề u k ỳ

d iệ u , n h ư c h ú n g ta đ ã th ấ y c h ú n g b ừ n g n ở tr o n g th ơ c ủ a n h à t h ơ Â n Đ ộ n ổ i

t iế n g R T a g o r T h ơ c ủ a ô n g lu ô n lu ô n là m ộ t s ự h o à h ợ p k ỳ d iệ u g iữ a tâ m lin h c ủ a n h à th ơ v à tâ m lin h c ủ a v ũ trụ, n h ư c h ín h T a g o r đ ã c ó n h ậ n x é t rất

sâ u s ắ c v ề v ấ n đ ề n à y : “ C ớ th ể là phương Tây tin vào linh hồn con người,

nhưng không thực sự tin rằng vũ trụ cũng có linh hồn Thế nhưng đó lại là niềm tin tưởng của chúng tô i của phương Đông, và toàn bộ sự dóng g ó p của phương Đ ông về m ặt tinh thẩn cho nhân loại là đều chứa đẩy cái ý niệm

n à y 9. C h ú n g ta s ẽ th ấ y tr o n g ý k iế n n à y c ủ a T a g o r m ộ t s ự t iế p c ậ n th ô n g lin h k ỳ d iệ u g iữ a t in h th ầ n c ủ a v ũ trụ v ớ i t in h th ầ n c ủ a c o n n g ư ờ i m à T a g o r đ ã

th ể h iệ n n h ư là m ộ t đ ó n g g ó p t o lớ n c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ư n g Đ ỏ n g v ứ i LU

Phảng ph ất quanh bóng cây to đơn độc;

Trên b ờ sông thoai thoải nghiêng xuống nước,

m ộ t nhà nông đang cày cuốc;

Những ngỗng trời bay về bờ cất bên tê;

Con su ối nghèo nàn và rất m ệt m ê

Dường như chảy và dường như không chảy;

Suối gà g ậ t như m ắt ngái ngủ lờ đ ờ khép lại

Tưởng như sắp chết thôi trong m ỗi phút giây;

Và con đường con uốn khúc qua đây,

In những dấu chân từ hàng triệu năm nay,

Đ i như m ộ t bạn già dọc theo khoảng đồng đẩy trái;

Và con sông thân m ật tự tình với những nhà tranh nghiêng mẩi Cái xóm làng này với những đồng cỏ xa xăm ấy,

Cái bến sông kia với m ột con đò,

Cấi đường nước sông xanh với cất bên bờ

Đàn gà nước chuyện lao xao vùng vẫy;

M ỗi m ộ t hình ảnh này, nhà thơ ơi, anh đã thấy

B iết bao lần trong rực chầy của mùa xuân!

Ôi! G ỉầ g h i tất cả vào, vừa cất bước trên đường

G iấ nghe được h ết những khúc ca chưa rõ tiêhg,

Ổ rình thấy được bóng đầm m ày bay chuyển

Bỗng lặng im ôm ngang lưng sông:

Bao nhiêu cảnh trên đây chuốc đời ta bằng m ộ t vui sướng sâu nồng,

N ỗi say ấy, tôi phấn đấu luôn luôn h y vọng luôn diễn tả ra cho được10

V à th ơ c ủ a T a g o r lu ô n lu ô n là tiế n g v ọ n g c ủ a tự n h iê n tro n g tâ m tư ởng:

R ất xa, rất xa,

K éo dài ra khúc ca của đường cái

hát m ỏng manh và chang chói

N hư th ể tiếng đàn bầu

D ưới bàn tay người tu hành lang thang nghèo đói

Rừng n ày tiếp theo rừng khác

làm điên lên cả trời xanh

Bàng những hôm say thắm đỏ

của lắ n o n m ới nhú cành

Ô i trấi tim tô i êm ái

cùng sấnh được với trời chiều

Trời không th ể nào no được

trong n ỗ i đ ó i những màu yêu.

V à c h ín h c á c n h à k h o a h ọ c p h ư ơ n g T â y c ũ n g đã n h ậ n th ấ y s ự g ặ p g ỡ

n à y n h ư E r ic h F r o m m đ ã v iế t tr o n g tá c p h ấ m Phản tâm học và thiền:

Liên k ế t thiền với phân tâm học, người la bàn luận hãi hệ thông, cả hai đều đ ố i trị với m ộ t l ý thuyết quan hệ đến bản tính của con người và với m ột thực nghiệm đưa đến sự chính hữu của hắn M ỗi hệ thống lẩn lươt Jà m ôt biếu

lộ đặc trưng của tư tưởng Đ ông phương và Tây phương Thiển là m ột ph ối hợp của Ịý tính và trừu tượng Ầ n độ với tính chất cụ th ể và thực tại luận trung Hoa Phân tâm học là tinh tu ý Tây phương cũng như Thiền là tinh tu ý Đ ông phương, n ó lầ con đẻ của nhân bản luận và du y ỉý luận Tây phương, và của cuộc tìm kiếm lãng mạn th ế k ỷ mười chín những ám lực trắnh khỏi duv lý luận.12

N h ư n g c h ỉ c h ấ p n h ậ n , th ừ a n h ậ n sự thống nhất của các m ặt đ ố i lập trong sự vật cũng c h ư a đ ủ C ầ n p h ả i c ó ý th ứ c v ề đ iề u đ ó , v à đ ó là b ư ớ c đ i th ứ

n h ấ t c ủ a n g ư ờ i n g h ệ s ĩ Đ ể đ ạt tớ i đ iề u đ ó n g ư ờ i n g h ệ s ĩ c ò n p h á i trái q u a m ộ t

th ờ i k ỳ trải n g h iệ m n ó , th ể n g h iệ m n ó , p h ả i trải q u a m ột cuộc đối thoại nội tâm đ ầ y n h ọ c n h ằ n đ ể r ồ i tớ i lú c n à o đ ó trở th à n h M ột M ột con đường lìiìỵ nghịch l ý của sự đ ố i lập và thống nhất trong nội tâm người nghệ sĩ. Đ ó c ũ n 2

trụ ấ y đã tạo ra ph ép lạ của hoa hồng ấy, và cũng tạo ra trong chúng ta phép hì như vậy, thậm c h í m ột phép lạ còn lớn hơn: sự phát triển, sự m ở ra, sự loả chiếu của thực th ể tâm linh chúng ta Và chúng ta có th ế cộng tác m ột cách

có ý thức với n ở hoa của thực th ể bên trong chúng ta.'3

V ề đ iề u n à y c á c n h à n g h iê n c ứ u n g h ệ th u ậ t p h ư ơ n a Đ ô n g và p h ư ơ n s

T â y đ ã g ặ p n h a u Q u á trìn h th ể h iệ n v à th ư ở n g th ứ c tá c p h ẩ m th ư p h á p T h ic n

n h ư đ ã n ó i, s ẽ g iú p c o n n g ư ờ i đ ạt đ ư ợ c c á i g ọ i là Quíín chiếu bất nhã (tr í tu ệ

đ ạ t đ ư ợ c t h ô n g q u a c h iê m n g h iệ m ) T r o n g n g h ệ th u ậ t th ư p h á p đ ư ợ c g ọ i là trìn h đ ộ “tâm bút hợp n h ấ t\ “ Tâm pháp bất nhf \ “tức tâm tức p h á fỉ\ L â m

T ế , n g ư ờ i s á n g lậ p ra m ộ t t ô n g p h á i t h iề n , m ộ t h ô m b á o đ ệ tử: “ Trên khối thịt

đỏ, có m ộ t vô vị châm nhân thường từ cửa m ặt của quý vị ra vào, ai chưa nhận

ra, h ãy xem đ i/ ,14 C h ữ diện môn c ủ a L â m t ế là b iể u tư ợ n g c h o c á c g iá c q u a n

m à vô vị chân nhân k h ô n g n g ừ n g q u a lạ i tr o n g kh ối thịt đỏ n à y N h à th ư p h a p

n ổ i t iế n g G o c h ik u đ ã v iế t: ” C ấ c nhà thư pháp chuyên nghiệp ch ỉ b iết cách rèn luyện ngọn bút, nhưng họ không biết cách rèn luyện tâm linh K V năng có được do từ rèn ỉuỵện với cây bút, trong khi linh hồn tác phẩm lại xuất phúl lừ

sự chuyển hoá trong tâi77” 15 Đ ế m iê u tá v é c á i d e p c u a thư p h áp , m ó t n h a thư

p h á p đ ã v iế t: “ Chữ thảo của Nhất Hưu Tôns Thuần và Lon 2 Khoan thì Í/IUÍ

tuyệt, rất đa dạng và sáng tạo Làm sao có thê m ô tá được thư phấp của cấc \ị ấy? Tuyệt diệu chăng? K ỳ đặc chăng? Tính độc đầo trong các tác phẩm của

họ là nhờ vào kinh nghiệm thiền Chúng ta có th ể cảm nhận được chân g iá trị

và ánh sáng rực rỡ từ vẻ đẹp tự nhiên hiện hữu trong tũm hộ"ư\ N h ữ n g lời n à )

p h ả i t h ô n g q u a h ìn h c h ấ t m ớ i b iê u h iệ n ra, h ìn h c h ấ t p h ả i c ó th ầ n th á i m ớ i c ó

n h ìn t h ấ y đ ư ợ c c ó n g h ĩa là th ầ n d iệ u k h ô n g lư ờ n g h ế t đ ư ợ c V ấ n đ ề n à y c íia

Chu D ịch x u ấ t p h á t từ q u a n n iệ m âm dương tr o n g Chu Dịch Hệ từ c ủ a Chu

D ịch n ó i: “Â m dương không th ể đoán trước đươc là thần”. C h ú n g ta n ê n h iế u

r ằ n g “ Tuy rằng đày là ch ỉ sự biến hoấ khôn lường của k h í âm dương, nhưng

n ó i rộng ra, k h i sự vận động n ội bộ sự vật khách quan và các sự vật ảnh hướng lãn nhau mà ph ắt sinh biến hoá mà khó tìm ra cái lẽ tinh vi ảo diệu m ột cách trực tiếp, thì các nhà triết học c ổ đều khái quất về “ih ẩ r íđ ú n g như Đổng Trọng Thư, học g iả n ổi tiếng đời Hán từng nói: “N ghi cho thẩn, l í lẽ này quú

là vi d iệ ú,2‘ B ở i v ậ y tin h th ầ n c ủ a n g h ệ th u ậ t th ư p h á p n ó i r iê n g v à n g h ệ

th u ậ t p h ư ơ n g Đ ô n g n ó i c h u n g là p h á i đ ạ t tớ i s ự th ố n g n h át g iữ a h ìn h v à th ân

c ủ a s ự v ậ t tr o n g tá c p h ẩ m m ớ i c ó th ể v ư ơ n tới c á i ả o d iệ u c ủ a n g h ệ thuật

p h ư ơ n g Đ ô n g T r o n g n g h ệ th u ậ t v ẽ tran h sơ n th u ỷ , h a i h o ạ s ĩ T r u n g Q u ố c là

T ô n B ìn h v à V ư ơ n g V i đ ờ i N a m tr iề u đ ã s á n g tạ o ra b í q u y ế t c ủ a tranh sư n

th u ỷ , đ ó là “thẩn của sơn thuỷ tron g“ th ế tự nhiên” của sơn và th u ỷ'21. V ư ơ n g

V i v iế t: “H ội hoạ chẳng qua là ở cái thể'. T ô n B ỉn h tr o n g “ H o ạ sơ n th u ỷ tự ” ,

đ ã c ó n h ữ n g lý g iả i đ á n g c h ú ý v ề v ấ n đ ề n à y n h ư sau th ò n g q u a v ăn h o á

T r u n g H o a n ó i r iê n g v à c ủ a v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g n ó i c h u n g :

Văn hoá Trung Hoa không ch ỉ nổi tiếng vì lâu đời, phong phú mù còn được người Trung Quốc và nước ngoài ngưỡng m ộ vì tính chất thần b í s:ìu đậm của nó N ó i thần bí, có nghĩa là thẩn k ì Vã b í ẩn Tất cả những nền vùn hóa m ang m ẩu sắc thần bí, đều có th ể g ọ i Ị à văn hoá thẩn bí Bất cứ nền vãn hoầ nào, do tính chất đặc biệt của nó, đều có chỗ đứng nhất định Văn hoá thẩn b í Trung Hon là m ột bộ phận quan trọng cấu thành văn hoá Trung Hon

So với nền văn hoá tao nhã lấ y Nho học làm hạt nhân, thì có th ế g ọ i nó là vùn hoắ đờ i thường, so với văn hoá quan trường khoa cử, ihì có th ể g ọ i nó h) I Cm

xướng qua các thời đại, thì có th ế nói nó là văn hoấ mạch ngầm; so với nền văn hoấ hiện đại của nền đại công nghiệp, thì có th ế g ọ i nó là văn hoá tru\ vn thống; so với nền văn hoá Tây phương g ió Â u mưa M ỹ, thì có thê g ọ i nó lù văn hoá bản địa.

Trong lâu đài văn hoá, không có m ột nền văn hoấ nào khiến người ta

sa y m ê, đớp lấ y hồn vía, lô i kéo người ta đ i sâu tìm hiểu, khiến người tu ngnc nhiên thán phục, như văn hoá thần bí Vãn hoấ thẩn b íỉà m ột cái kho biến íio thẩn k ỳ 24.

đ ự n g m ộ t hạt nhân siêu lôgich m à x u ấ t p h á t đ iể m c ủ a n ó từ b ộ K in h D ịc h n ổ i

t iế n g c ủ a tư tư ở n g triế t h ọ c p h ư ơ n g Đ ô n g Đ ó c h ín h là n g ữ n g u y ê n c ủ a c h ừ

D ị c h c ó n g h ĩa là biến dịch thay đổi. V à d ịc h c ũ n g c ó n g h ĩa là s ự biến dịch,

biến đổi, giao dịch v à bất dịch tr o n g Kinh Dịch. B ớ i v ậ y K in h D ịc h đ ư ợ c c o i

là c u ố n s á c h “tr iế t lý đ ộ n g ” c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á Đ ô n g p h ư ơ n g N ộ i d u n g c ơ

b ả n c ủ a K in h D ịc h c ó 6 4 q u ẻ V ă n V ư ơ n g v ớ i Bát Ọuái Đ ổ Hậu Thiên đ ư ơ c

x â y d ự n g trên L ạ c T h ư Đ iề u k ỳ d iệ u n h ất là tất c á tư tư ở n g c ú a b ộ s á c h K in h

D ịc h c h ỉ d ự n g trên thuyết âm dương b ằ n g m ột vạch lién tư ự n g trư n g c h «

dương , v à m ột vạch đứt tư ợ n g trư n g cho âm. H ai v ạ c h đ ó c h ồ n g lên n h a u ,

m ethodology): cấu trúc chức năng, cấu trúc thực th ế và cấu trúc gcnciic (functional structure, substantial structure, genetic structure), tuy nhicih IỚ1

K inh D ịch các cấu trúc thực th ể và gen etic trùng với nhau: đó là cấu trúc bán

th ể,25 C h ín h h ạ t n h â n s i ê u l ô g ic h c ủ a b ộ s á c h n à y n à m tr o n g c ấ u trú c h ệ

t h ố n g c ủ a K inh Dịch. H ạ t n h â n s iê u l ô g ic h c ủ a K in h D ịc h đ ư ợ c x â y d ự n g từ

n h ữ n g n g u y ê n l ý t ổ n g q u á t n h ấ t v ề v ũ trụ q u a n v à n h â n s in h q u a n p h ư ơ n g

Đ ô n g , đ ó là n h ữ n g n g u y ê n lý : nguyên lý vũ trụ là M ột, nguyên lý vạn vật

Đ ồng nhất (Bản thể), nguyên lý Con người là m ột tiểu vũ trụ, nguyên lý Thièn

- Địa - Nhân thống nhất. C ũ n g x u ấ t p h á t từ h ạt n h â n s iê u lô g ic h n à y m à tro n g

h ọ c t h u y ế t Kinh Dịch đ ư ợ c h ìn h th à n h trên m ột phương pháp tư du v trực gúíc siêu lôgich. C ũ n g b ở i v ậ y m à h ọ c th u y ế t Kinh Dịch là đ iê n h ìn h tiê u b iế u c h o

c ấ u trú c tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g n ó i c h u n g , đ iể n h ìn h c h o tính thống nhất, tính đa dạng, tính p h ổ quát, tính ỉý thuyết tố i ưu v à đ â y là m ột hệ thống

lý thuyết mở, m ột học thuyết khoa học mang cơ c h ế cộng hưởns m ột ì ý thuyết m ang tính ma trận và tính hệ thống chính xác và biến đối vô cùng

CHƯƠNG I

LÝ L U Ậ N V Ấ N ĐẼ'

Đ i ể m x u ấ t p h á t c ủ a n g u y ê n tắ c v ề sự th ố n g n h ấ t v à h à i h o à g iữ a n h ữ n g

m ặ t đ ố i lậ p c ủ a s ự v ậ t tr o n g c ấ u trú c v ă n h ọ c V iệ t N a m x u ấ t phát từ vân dè cách nhìn c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g , đ ó là c á c h n h ìn s ự v ậ t n ó i m ộ t

c á c h c h ín h x á c k h ô n g p h ả i là nhìn m ộ t c á c h đ ơ n g iá n n h ư ta v ẫ n h iể u , m à lá

tìm hiểu bản chất sự vật. V à th e o c á c h n h ìn c ủ a v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g th ì c ó

m ộ t đ iề u k ỳ ỉạ x ả y ra: sự vật được nhìn không chỉ trong cái tất nhiên mà cùn

là trong cả cầi ngẫu nhiên, v à ở đ â y tín h n g ẫ u n h iê n p h át h u y tá c d ụ n g c ủ a n ó ,

b ở i cái tất nhiên lạ i thường ẩn trong cái ngẫu nhiên. Đ ó là m ộ t s ự phát h iê n

lớ n c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g V à c ũ n g vì t h ế v ă n n g h ệ p h ư ơ n g

Đ ô n g tậ p tr u n g v à o s ự m iê u tả n h ữ n g c á i n g ẫ u n h iê n m a n g tín h đ iể n h ìn h c h o

c á i tấ t n h iê n , h a y n ó i c h ín h x á c h ơ n là tập tru n g v à o v iệ c m iê u tả n h ữ n g cá i

n g ẫ u n h iê n m à tr o n g n ó c h ứ a đ ự n g c á i tất n h iê n Đ iề u n à y d ư ờ n g n h ư trái

n h ìn m a n g tính hệ thống và sống động của tư tư ớ n g v ãn h o á p h ư ơ n g Đ ô n g th i

b ứ c tra n h h iệ n th ự c s ẽ x u ấ t h iệ n tr o n g m ộ t c ả n h tư ợ n g k h á c , đ ó c h ín h là c á c h

n h ìn c ủ a b ộ K inh Dịch. C á c h n h ìn c ủ a Kinh Dịch là c á c h n h ìn k ỳ lạ không phải ch ỉ là nhìn mầ là tìm. T h e o c á c h n h ìn sự v ậ t đ ó , tất c ả n h ữ n g s ự vật

q u a n h ta m à ta tư ở n g là đ ã q u e n t h u ộ c , th ự c ra đ ề u rất lạ , đ ề u c ầ n lu ô n lu ô n

n h ậ n th ứ c lạ i tớ i tậ n b ả n c h ấ t c ủ a c h ú n g V à đ iề u đ ó g iả i t h íc h v ì s a o tro n g

c á c n g h ệ s ĩ lớ n đ ề u tồ n tạ i m ột con m ắt trẻ thơ k h i n h ìn t h ế g iớ i Bới c h i c ó trò

c o n m ớ i n h ìn th ấ y c á i c h ú n g ta k h ô n g n h ìn th ấ y C h ú n g ta th ư ờ n g n h ìn sự vại

v ớ i ý n g h ĩ r ằ n g n ó đ ã c ũ b ở i t h ế c h ú n g ta vần n h ìn m à k h ô n g n h ìn th ấ y g ì

tr o n g t h ế g iớ i n ữ a C ò n n h ữ n g n g h ệ s ĩ th iê n tài th ì v ẫ n tiế p tụ c n h ìn và h ọ dã

n h ìn th ấ y n h ữ n g c á i m à c h ũ n g ta k h ô n g n h ìn th ấ y C á c h n h ìn c ứ a tư tư ớ n g văn

h o á p h ư ơ n g Đ ô n g đ ã d ạ y c h ú n g ta m ộ t c á c h n h ìn sâ u s ắ c v ể sự vật T h iê n tài

c h ín h là đoá hoa cúc vàng huyền diệu đủ n ở tu n g tr o n g lò n g n h à t h ơ -th iề n SƯ

H u y ề n Q u a n g tr o n g b à i t h ơ Hoa cúc n ổ i t iế n g Đ ó c ũ n g là h ìn h tư ợ n g hoa năm ngoái tr o n g c â u th ơ n ổ i t iế n g c ủ a T h ô i H ộ y Đào hon ỵ CỊ/V tiếu đông

p h o n g’ {Hoa đằo năm ngoái còn cười g ió đông). T r o n g c u ộ c đ ờ i c ủ a m ộ t lo à i

h o a b ìn h th ư ờ n g là m g ì c ó hoa năm ngoái?V ầy m à đ ã c ó h ìn h tư ợ n g hoa mĩm ngoái đ ể g h i lạ i n ỗ i đ a u đ ớ n d a y d ứ t c ủ a c h à n g trai k h i b ị m ấ t n g ư ờ i y ê u V à

t r o n g c a d a o V i ệ t n a m đ ã từ n g c ó m ộ t b à i n ổ i t iế n g c ũ n g n ó i v ề n ỗ i đ a u c ủ a sự

m ấ t tìn h y ê u , m à tr o n g đ ó v ì q u á đ a u đ ớ n m à c h à n g trai đ ã nhìn nhầm m àu

c ủ a h o a tẩ m x u â n th à n h m à u x a n h ! M ộ t s ự th ể h iệ n c ự c k ỳ tài tìn h c ủ a eue

n g h ệ s ĩ d â n g ia n Đ o á h o a tầ m x u â n m à u x a n h tr o n g bài c a d a o k h ô n g phái là

đ o á h o a tr o n g h iệ n th ự c m à là đ o á h o a n ớ tan n át tr o n g lò n g c h à n g trai:

Nụ tẩm xuân n ở ra xanh biếc

Em có chồng anh tiếc lắm thay

L òng trẻ cũng như cây lụa trắng

M ẹ già chưa bán chợ làng xa

(M ư a x u â n )

B ở i v ậ y tr o n g th ơ N g u y ễ n B ín h đ ã c ó rất n h iề u h o a , n h iề u h ư ơ n g , n h ic u

b ư ớ m H o a n ở tr o n g c u ộ c đ ờ i v à n ớ tr o n g lò n g th i s ĩ N g a y từ b ài th ư Cỉum quê h o a đ ã n ở r ồ i, n ở đ ể n ó i v ề c u ộ c s ố n g h ư ơ n g đ ồ n g g i ó n ộ i c ủ a c ô g á i c h a n

q u ê v à c á i h ư ơ n g th ơ n h à q u ê c ủ a tâ m h ồ n thi sĩ:

Hoa chanh n ở giữa vườn chanh

Thầy u cùng với chúng mình chân quê

R ồ i đ ó là h o a b ư ở i, h o a c h a n h n ớ tr o n g tìn h y ê u c h â n th ậ t m à k h ô n g

k é m n ồ n g n à n c ủ a c h à n g n ô n g d â n tr o n g b à i th ơ Ọua nhà.

Cái n gày cô chưa có chổng

Đường gần tô i cứ đ i vòng cho xu

L ố i n ày lắm bưởi nhiều hoa

( Đ i v ò n g đ ể đ ư ợ c q u a n h à đ ấ y t h ô i)

V à k h i b ị m ấ t tìn h y ế u th ì c â y b ư ở i c ũ n g m ấ t lu ô n h o a !

Từ n gày cô đ i lấ y chồng

Gớm sao có m ột quãng đồng mà xa

B ờ rào cây bưởi không hoa

Qua bên nhà thấy bên nhà vắng teo

R ồ i h ư ơ n g h o a x o a n n g à o n g ạ t n ở tr o n g mưa xuân:

Bữa ấ y mưa xuân phơi ph ới bay

Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy

V à h o a x o a n đ ã r ụ n g k h i tìn h y ê u c h ư a tới:

Bữa ấ y mưa xuân đã ngại bay

Hoa xoan đã nát dưới chân g iầ y

H o a n ở tr o n g h ư ơ n g v ị c ủ a m ù a x u â n :

Đ ẩy vườn hoa bưởi hoa cam rụng

N gào ngạt hương bay, bướm vẽ vòng

tạ o c ủ a n g h ệ th u ậ t từ vấn đ ề cách nhìn. C h ỗ đ ặ -b iê t v à e û f t g là r ố n g h iế n c ủa

Đí ' H?-C QUỞC G|A HÀ NÔI ĨÍ?UNG TÁM T vuicM

Kinh D ịch là tr o n g q u a n n iệ m đ ố i lậ p c à n k h ô n , âm d ư ơ n g , c ư ơ n g nh u tro n g

tư tư ở n g c ủ a n ó , m ột thê giới quan nhị nguyên lưỡng phân và hợp nhất

Thể của đất la dày có th ể chở vạn vật, có th ế bao dung vạn vật mà rộng ¡ớn vô biên Vạn vật vì th ế đều trở thành đẹp Đ ại địa sinh dưỡng đức đẹp của vạn vật, cũng là đức tố t của m ẹ sinh dưỡng con cái, là đức tốt của m ẹ26. L ý th u y ế t

n à y đ ã th ể h iệ n m ộ t p h ầ n q u a n n iệ m v é c á i đ ẹ p c ũ n g n h ư q u y lu ậ t b iế n h o á

lý t h u y ế t c ủ a tư tư ở n g c ổ đ iể n v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ó n g đ ã n ó i tớ i v â n đ ê hình

thức và n ội dung của s ự v ậ t n h ư h a i v ấ n đ ể c ó m ô i q u a n h ệ b iệ n c h ứ n g c ự c kỳ

c ò n th ể h iệ n c ả b ả n c h ấ t c ủ a sự v ậ t b ở i c á i g ọ i là tượng k h ô n g c h i đ ể g ọ i tên

s ự v ậ t, m à là điểm nhìn đầu tiên đê chúng ta nghiên cứu sự vật, n h ư Tả truyện

n ó i: “ Vật sinh ra rồ i sau có tượng, tượng rồi sau có từ, từ rồi sau cố so ' '1

C ũ n g v ì v ậ y m à t h e o q u a n n iệ m v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g n h ìn từ m ặ t c ấ t n s a n e

tượng chìa là m : bản tượng, vật tượng, sự tượng. N h ìn từ m ặ t th ẳ n g đ ứ n g t ươn il

lạ i c h ia là m : hiện tượng, ý tượng, pháp tượng m à n ế u c h ú n g ta tìm h iể u ý

 m dương hào tượng

Lưỡng nghi tượng

Tứ tượng tượng

Bát quái tượng

64 quái tượng

“ Chu Tử ngữ loại Cuốn 6 6 ' nói: “ Tượng, g ọ i lằ hình vẽ quái, hệ quái

cơ ban tự có tượng'.

V ật tượng

Tượng của nhiều thân ỉấ y ở gần,

Tượng của nhiều thân lấ y ở xa.

Tượng từ quái mà ra.

Sự tượng.

“Điều che đậy gọi là giả tượng, đều ¡à giả, những vật mà nhiéu người cùng thấy rõ; đ ể hình dung ra bản châ't của sự vật đó, người ta phải biết lựa chọn, cái g ì lấy, cái g ì bở,i0.

N h ữ n g đ ịn h n g h ĩa n à y c h o ta th ấ y rõ sự sâ u s ắ c c ủ a v ã n h o á p h ư ơ n g

Đ ô n g k h i n g h iê n c ứ u s ự v ậ t C á i g ọ i là tính điển hình tr o n g v ă n h ọ c đ ã đ ư ợ c

q u a n n iệ m rấ t th ú v ị k h i c á c n h à tư tư ở n g p h ư ơ n g Đ ô n g c h o rằ n g ở n h ữ n g sự

v ậ t m à ta tư ở n g là đ ã h iể u rõ đ ề u c ó n h iề u đ iề u c h e đ ậ y m à p h ư ơ n g Đ ô n g g ọ i

là g iả tượng. M u ố n h iể u đ ư ợ c b ả n c h ấ t c ủ a s ự vật c ầ n p h ả i b iế t lự a c h ọ n b ỏ đi

n h ữ n g g iả tượng, v à v ì t h ế c á i q u a n tr ọ n g k h i n h ậ n th ứ c s ự v ậ t là ""phải biết lựa chọn, cái g ì ỉấy, cái g ì b ở \ V à q u a c á c h n h ìn n à y c h ú n g ta th ấ y v ăn h o á

p h ư ơ n g Đ ô n g c ó c á c h n h ìn m a n g tín h t ổ n g k ết v à b a o q u át lớ n d ù c h í đ ế n h ìn

m ộ t s ự v ậ t đ ơ n lẻ , m ộ t c á c h n h ìn s ự v ậ t tr o n g m ối liên hệ v ớ i n h ữ n g sự vật

k h á c : “ Tượng của nhiều thân lấ y ở gần Tượng của nhiều thân lấy ở xa”.

C á c h n h ìn s ự v ậ t c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ố n g lạ i k h ổ n g c h í n h ìn

s ự v ậ t ở m ặ t c á t n g a n g m à lạ i c ò n n h ìn s ự v ậ t ớ m ặ t cắ t đ ứ n g ; tượng chia ra:

T ừ c á c h n h ìn n à y c h ú n g ta s ẽ đ i tiế p m ộ t b ư ớ c n ữ a tr o n g c á c h n h ìn c ự c

k ỳ s â u s ắ c c ủ a v ă n h o á p h u ơ n g Đ ô n g , đ ó là k h i c h ú n g ta n h ìn s ự v ậ t tr o n g tính

hệ thống v ớ i n h ữ n g s ự v ậ t k h á c th ì m ộ t h iệ u ứ n g s ẽ x ả y ra, đ ó là m ộ t c á c h

n h ìn m à n ó i t h e o k h o a h ọ c là p h ư ơ n g p h á p t ổ h ợ p và k ế t c ấ u Đ iề u n à y g i ỏ n g

n h ư h iệ u ứ n g c ủ a k ỹ th u ậ t m o n ta g e tr o n g đ iệ n an h n h ư Â y d a n h x t a n h n h à điị-n

ả n h n ổ i t iế n g L iê n x ô đ ã n ó i: “Bất k ỳ hai đoạn phim ảnh nào nối tiếp nhau cũng đều tổ hợp thành m ột loại biếu hiện m ới vả Irong sự nổi liếp dó, ụio ru

m ộ t lo ạ i chất /77ỚT” 31 S u y n g h ĩ c ủ a n h à đ iệ n ả n h X ô v iế t n ổ i t iế n g n à y trù n g

h ợ p v ớ i tư tư ở n g c ủ a lý th u y ế t th i p h á p v ă n h ọ c h iệ n đ ạ i đ ó là tính liên vítn bản (ichi c á c v ã n b ả n đ ơ n lẻ đ ư ợ c tổ h ợ p m ộ t c á c h h ệ th ố n g s ẽ m a n g lại n h ữ n g

g i á trị h o à n to à n m ớ i đ ú n g n h ư Â y d a n h x t a n h đ ã p h á t b iế u : " C áigọi là nói ticp hai đoạn phim , chính là tích của chúng, chứ không phải là tổng của chúng'"

m ộ t hệ thống của tư duy tổ hợp và k ết cấu chung cho sự vật. H ệ th ố n g tu y ệ t

d iệ u n à y c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g đ ã đư a đ ế n c h o v ă n h ọ c n g h ệ

th u ậ t p h ư ơ n g Đ ồ n g m ộ t cách nhận thức và m iêu tả sự vật trong m ột trạng Ihííi

tự nhiên, lấ y cái ngẫu nhiên đ ế biểu hiện cầi tất nhiên, thê hiện cầi bủn ch ¿lí của sự vật và ch ỉ ra cái xu th ế phát triển của sự vật. N ó c ũ n g đ e m lạ i c h o c á c

h ộ i h o ạ p h ư ơ n g Đ ồ n g V à đ ó c h ín h là hệ thống thi pháp m ở của nghệ thuật phương Đông. H ệ th ố n g th i p h á p n à y m a n g đ ế n c h o v ãn h ọ c n g h ệ th u ật

t h ế m ười nguyên tắc c ủ a thi p h á p p h ư ơ n g Đ ô n g m à c h ú n g tô i đ ư a ra tro n g

c u ố n s á c h n à y cũng ch ỉ nên xem là m ột sự tổng hợp tương đối về m ột ciich

b ằ n g n g h ệ th u ậ t Đ ó c h ín h là cách nhìn thấu nhiều điếm phân tán, không dịnh

vi của n ơhê thuật phương Đông. M ộ t c á c h n h ìn k h ớ i n g u ồ n từ b ộ Kinh Dịch

n h iê n b iể u h iệ n th ô n g q u a c á i n g ẫ u n h iê n , v à c h ín h đ iề u đ ó lạ i đ ó n g v a i trò

q u a n tr ọ n g tr o n g v i ệ c c h ỉ ra s ự p h á t triể n c ủ a sự v ậ t C h ín h ớ g iữ a c á i tất n h ié n

G ió xuân đành đ ể rụng trăm hoa.

Con tằm đến thác tơ còn vướng,

Chiếc nến chưa tàn lệ vẫn sa.

Sấng ngắm gương, buồn thay m ái tuyết.

Đ êm ngâm thơ thấy lạnh trăng ngà.

Bồng la i tới đó không xa mấy,

Cậy với chim xanh dọ lố i mà.

N h ữ n g c â u th ơ đứ t ru ộ t c ủ a L ý T h ư ơ n g Ẩ n ( 8 1 3 - 8 5 8 ) d ã u c h i c ò n là

c â u c h u y ệ n tìn h c ả m m à là c â u c h u y ệ n c u ộ c đ ờ i, vư ợ t ra k h ỏ i c á c u ộ c đ ờ i m à

c h ạ m tớ i c ả tr ă n g s a o C h o n ê n n h ữ n g tá c p h ẩ m n g h ệ th u ậ t Đ ô n g p h ư ơ n g lớn

k h ô n g c h ỉ th ể h iệ n n h ữ n g m ả n h h iệ n th ự c c h ia c ắ t m à th ự c s ự đ ã th ể h iệ n

đ ư ợ c c ả th ế g iớ i hiện thực và tình cảm rộng lớn và vô cùng mang tính thống nhất của đại vũ trụ và của con người. V ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g đ ã d ạ y c h ú n g ta

m a n g tín h h ệ t h ố n g v à m ộ t c á c h m iê u tả s ự v ậ t m a n g tín h t ố n g h ợ p c u a Kinh Dịch. C á c h n h ìn n à y c ũ n g m a n g tính qu ỵ định về lôgich hình thức c ũ n g n h ư

tính biện chứng về n ộ i dung c ủ a sự vật Sự h ìn h th à n h c á c ý n g h ĩa m ớ i c ủ a sự

s á c h n ổ i t iế n g c ủ a p h ư ơ n g Đ ô n g n h ư Mahabratta c ủ a Ấ n Đ ộ , Hồng lâu mộng

c ủ a T r u n g Q u ố c , K iều c ủ a V iệ t N a m c h ẳ n g p h a i là t h ế g iớ i m à c h ú n g ta đ a n g

s ố n g đ ó s a o ? N h ư n g đ ó ỉà m ộ t đ ạ i th iê n t h ế g iớ i, đ ó là t h ế g iớ i c ủ a h à n g

v ũ trụ n g a n g b ằ n g v ớ i đ ạ i v ũ trụ r ộ n g lớ n C ũ n g vì v ậ y s ự v ậ n d ụ n g n h ữ n g \ á n

d iệ u v ô c ù n g , v à đ iề u đ ó th ể h iệ n tín h m u ô n m ầ u m u ô n v ẻ c ủ a v ă n n g h ệ Đ ô n g

p h ư ơ n g Đ i ề u đ ó đ ã th ể h iệ n tin h th ầ n vô thắng hữu c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á

m à t h e o c á c h n ó i c ủ a p h ư ơ n g Đ ô n g là tu ỳ cơ ứng biến Cơ à đ â y là đ iê u k iọ n

c ụ th ể c ủ a n g h ệ s ĩ s á n g tạ o , là đ iể m m ấ u c h ố t tr o n g s ự p h át tr iể n b iế n h o á c ủ a

c ủ a v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g th ì diệu k ế đem dùng có ớ trong lòng. T ư d u y c ủ a

v ă n h o á p h ư ơ n g Đ ô n g m a n g n h ữ n g ưu t h ế lớ n v é tính hệ thông, tư duy tượns

số, tư d u y ỉôgich v à g iá trị ứng dụng CHO c ủ a n ó V ì t h ế h ệ t h ố n g n g u y ê n lue

t h iế t n h ư n g đ iề u đ ó k h ô n g c ó n g h ĩa là h ạ n đ ịn h tín h b iế n t h ô n g c ủ a n ó H ệ

- Quan điểm biến hoấ phát triển.

- Quan điểm tuần hoàn xuôi ngược qua lại.

V ớ i n h ữ n g q u a n đ iể m n à y đ ã h ìn h th à n h m ộ t h ệ tư tư ớ n g v ă n h o á

p h ư ơ n g Đ ô n g m a n g tín h tổng th ể - hệ thống, m ộ l k h ô n g g ia n v ă n h o á v ớ i m ộ t

c ấ u tr ú c h ệ t h ố n g b a o g ồ m n h iề u t iể u h ệ V à trên c ơ s ớ n h ữ n g q u a n đ iế m c ỏ ý

n g h ĩa c ơ s ở ấ y c h ú n g ta n g h iê n c ứ u n h ữ n g v ấ n đ ể c ụ th ể v ề v ấ n đ ề n à y c ủ a Ihi

p h á p v ă n h ọ c n g h ệ th u ậ t p h ư ơ n g Đ ô n g

C H Ư Ơ N G 2

N G U Y ÊN TẮC V Í s ự T H ố N G NH AT v à h à i H OÃ GIỮA N H Ữ N G MẶT Đ ố l LẬP CỦA s ự VẬT TRONG CAU TRÚC

V Ă N HỌC VIỆT N A M VÃ T ư TƯ Ở N G VĂN HOÁ P H Ư Ơ N G Đ Ô N G

C ũ n g v ì t h ế tr o n g v ă n h ọ c n g h ệ th u ậ t p h ư ơ n g Đ ô n g đã q u a n n iệ m d ĩ tâm truyền tâm h a y là Giáo ngoại biệt truyền, đ ò i h ỏ i c á c n h ệ s ĩ phái đắc, phai

liễu ngộ, p h ả i trực g iấc được sự v ậ t T ă n g S á n , m ộ t vị tổ th iề n tô n g ớ T r u n g

Q u ố c đ ã n ê u ra b ố n n g u y ê n tắ c v ề y ế u lý c ủ a đ ạ o T h iể n tr o n g b ài c a Tín tầm minh m à s o i v à o b à i c a n à y c h ú n g ta c ó th ể h iể u đ ư ợ c b an c h ấ t c ủ a n g h ệ th u ật

, 2 T r u y ề n đ ạ t đ ặ c b iệ t, đ ộ c đ á o n g o à i k in h đ iể n c ổ tr u y ề n : Giáo ngodi

b iệt truyền. G iữ a n g h ệ s ĩ p h ư ơ n g Đ ô n g v à c ô n g c h ú n g c ó m ộ t s ự tr u y ề n cú m trực t iế p n h ư c á c t h iề n s ư tr u y ề n đ ạ o c h o n h a u b ằ n g c á c h lấ y tâm truyền tám,

n h ư T h iề n s ư T r í B ả o đ ã v iế t:

Tương thức mãn thiên hạ

tri âm năng k ỷ nhân ?

(Quen b iết khắp thiên hạ

Trí âm được m ấy n gư ờ i?/4

H a y n h ư b à i k ệ c ủ a T h iề n s ư M in h Trí:

Giáo ngoại khả biệt truyền

H y d i Tổ Phật uyên

Nhược nhãn dục biện đích

Dương diễm m ịch cầu yên.

( Giáo ngoại có th ể riêng truyền

c ủ a v ă n n g h ệ p h ư ơ n g Đ ô n g N g ư ờ i n g h ệ s ĩ c ầ n p h ả i đi th ẳ n g v à o tâ m h ồ n sự

v ậ t v à c o n n g ư ờ i đ ể m iê u tả , v à n g ư ờ i th ư ở n g th ứ c c ũ n g c ầ n ph ái đi th ẳ n g v à o

tâ m h ồ n n g h ệ s ĩ tr o n g tá c p h ẩ m đ ể th ư ở n g n g o ạ n Đ iề u n à y đ ú n g n h ư T r a n e

T ử đ ã n ó i: “L ấy ngón tay trỏ”đê ngón tay trỏ không phải lù ngón tdV ỉró chi

ngựa” đ ể bảo ngựa không phải ngựa Trời đất cũng là m ột tên g ọ i ch ỉ định

Đ ã c ó m ộ t c â u c h u y ệ n đ ể là m rõ q u a n n iệ m n à y c ủ a Phật g iá o n h ư sau:

Thiện H ội Thiền Sư (898) thường bảo thấy Vân Phong ỉk cao đệ của su rằng:

- Sống chết là việc ỉớn phải hiểu thấu triệt để!

Vân Phong hỏi:

- Đến thời gian sinh tử làm th ế nào mà tránh được?

Thiện H ội đáp:

Vân Phong hỏi:

- Thế nào là nơi vô sinh tử?

Thiện H ội đáp:

Vân Phong nghe n ói bừng tỉnh ngộ, liền lễ tạ.

Thirrjn H ội hỏi:

- C o n th ấ y đ ạ o l ý t h ế n à o ?

V â n P h o n g đ á p :

- Đ ệ tử đ ã h iế u r ồ i!

Thiện H ội hỏi:

- Con hiếu th ế nào?

Vân Phong g iơ cao nắm tay đáp:

- Bất tiếu này hiểu như th ế là đứìô

N g u y ễ n Đ ă n g T h ụ c đ ã c ó lờ i b ìn h rất sâ u s ắ c v ề c â u c h u y ệ n n à y : "Dã

lấ y tên g ọ i làm vật, th ì vật luôn luôn biến đổi, tên g ọ i không thay đối đỏi với

sự vật từ khẳng định biến thành phủ định, từ cái có biến ra không, từ phải biến

ch ỉ là tên gọi Trước kh i có ngôn ngữ đê dùng đặt tên mà g ọ i thì Trời Điíi muôn vật, thực sự là g ì? Thực tại bản thần tự nhiên h) th ế nào? Cíìi ấ v vưựí quá g iớ i hạn ngôn ngữ, danh từ, su y tưởng, ý niệm Cho nên phái "trực chi

đủ rồ i vậy H iểu đủ ở đây là không phân biệt sống chết, trong sống chết iĩiơ nắm tuy mà yên lặng không nói vấn đ ề sống chêì nữã Bữa trước Vùn Photìíỉ không hiểu th ế nào là “ở trong sôhg chết hiếu lấ y chỗ không sống c h ế ỉ\ vì

ChêV cho đến kh i Thầy đuổi đi, m ột ìần, hai lẩn, rồi m ới đạt được ràng phải ớ

trong vòng tương đối mà thực hiện cầi ý thức biện chứng về tuyệt đổi vượt lên trên những tương đ ố i Sống Chết, chứ không phái Ịý trí mà su y luận, giải thích những hình ảnh c ố định.37

V à c ó h iể u n h ư v ậ y m ớ i c ó th ế h iể u b à i th ơ n ổ i t iế n g Thé non nước c u a

T ả n Đ à v iế t v ề s ự v ĩn h c ử u c ủ a Đ ấ t N ư ớ c q u a sự v ĩn h c ứ u c ú a n o n s ô n g dût

n ư ớ c:

Nước non nặng m ột lờ i thề,

Nước đ i đ i m ãi không về cùng non.

N h ớ lờ i nguyện nước thề non,

Nước đ i chưa lại non còn đứng không.

N o n c a o n h ữ n g ngóng c ù n g trô n g ,

S u ố i k h ô d ò n g lệ c h ờ m o n g th á n g n g à y

Xương m ai m ột nắm hao gầy,

Suối khô dòng lệ chờ m ong tháng ngày.

X ư ơ n g m ã i m ộ t n ắ m h a o g ẩ ỵ ,

Tóc m ây m ột m ái đã đầy tuyết sương.

Trời tây ngả bóng tà dương,

C à n g p h ơ i v ẻ n g ọ c n é t v à n g p h ô i p h a

Non cao tu ổi vãn chưa già,

N on thời nhớ nước, nước mà quên non!

Dù cho sông cạn đá mòn,

Còn non CÒỈ 1 nước vẫn còn th ề xưa.

Non cao đã biết hay chưa,

Nước đ i ra b ể lại mưa về nguồn.

N ước non h ội ngộ còn luôn,

Bảo cho non chớ có buồn làm chi.

N gàn dâu xanh tố t non thì cứ vui.

N g h ìn n ă m g ia o ư ớ c k ế t đ ô i,

N o n n o n n ư ớ c n ư ớ c k h ô n g n g u ô i l ờ i th ề

H ệ t h ố n g h ìn h tư ợ n g tr o n g b à i th ơ đ ã th ể h iệ n m ộ t tìn h y ê u q u ê h ư ơ n g

đ ấ t n ư ớ c t h iế t th a L ờ i th ề tr o n g b à i th ơ c h ín h là lờ i th ề t h iê n g l iê n g v ề đất

n ư ớ c T ư tư ở n g v ề đ ấ t n ư ớ c c ủ a T ả n đ à tr o n g b à i th ơ trù n g h ợ p vớ i tư tư ở n g

c ủ a th i h à o R T a g o r v ề đ ấ t n ư ớ c Ấ n Đ ộ c ủ a ô n g :

Đ ất nước và ánh sáng, hoa quả, bông trái đối với  n Độ không phải chi

là những hiện tượng vật lý đ ể cho người ta ìợi dụng rồi ném di Chuns thiết yếu cho N ó đ ể đạt tới l ý tướng thành tựu như m ỗi m ội âm thanh thì thiết ) cu

đ ế hoàn thành nhạc tấu Ân Đ ộ trực giác thấy sự thực cốt yếu của th ế g iớ i dổi với chúng ta có m ột ý nghĩa sinh động; chúng ta phải ý thức rõ ràng th ế g iớ i

và th iết lập m ộ t liên hệ ý thức với thẻ'giới, không phải ch ỉ vì lò m ò khưci học hay ham lợ i vật chất thúc đẩy, nhưng là đ ể thực hiện th ế g iớ i trong tinh thần cảm thông với m ộ t tình cảm vui thú hoà bình:18

V ũ trụ là m ộ t sự đ ạ i h o à đ iệ u , là m ộ t tá c p h ẩ m n g h ệ th u ậ t lớ n N g h ệ s ĩ

p h ư ơ n g Đ ô n g tự đ ặ t c h o m ìn h n h iệ m v ụ là p h á i c ả m th ô n g đ ư ợ c v ớ i sự h o à

đ iệ u ấ y Đ ấ y là tâ m th ứ c n g h ệ th u ậ t c ủ a c á c n g h ệ s ĩ trên c ơ s ớ tư tư ớ n g văn

h o á p h ư ơ n g Đ ô n g Đ ó là c â u c h u y ệ n g iữ a T h iề n L ã o T h ié n Sư v à v u a L ý T h á i

T ô n g :

Vua hỏi: Hàng ngày hoằ thượng lầm việc g ì?

Bạch Vân minh nguyệt lộ toàn Chân.

(Trúc biếc m ây vàng đâu ngoại cảnh

Trăng trong m ây bạc hiện toàn Chân)

V u a lạ i h ỏ i v ề th ờ i g ia n :

H ỏi: Hoà thượng trụ trí ở sơn môn đã bão lâu ?

Đắp: Đãn tri kim nhật nguyệt

Thuỳ thức cựu xuân thu ( Tháng ngày đây biết ngày nay.

Còn xuân thu trước ai hay làm gì?)

N g u y ễ n Đ ă n g T h ụ c đ ã p h â n tíc h c h ín h x á c b à i k ệ v ấ n đ á p c ủ a th iề n sư:

“M ấy câu thơ trên là những bài kệ vấn đáp theo lô i Thiền học, phái là ứng khẩu thành chương, không kịp su y nghĩ, bất thình lình cốt sao cho tự nhiên nhi nhiên, phản chiếu với tâm trạng ngay lúc bấy g iờ tâm trạng hồn nhiên đồng nhất với Đạo X em đấy đủ thấy được nhà Thiền Sư Thiền Lão đung SÔ/ÌL’ với tầm trạng tự nhiên vũ trụ hoá đến mực nào, vì đối với ông không còn ngoại g iớ i với n ội g iớ i nữa, lòng ông tràn ngập nguồn sống thiên nhiên, SOI li! với bụi trúc xanh tươi với dáng người quân lủ sống với bông cúc vìina đẩ\ \ v cao q u ý thanh tao Và cảnh thiên nhiên ấy, cảnh trúc biếc với cúc vìmg cũng như m ây trắng với trăng trong ông cảm thông với thực tại siêu nhicn khôna trải qua quan niệm mà qua kinh nghiệm thuần tuý toàn diện của tâm thân.

M ột k h i đã có m ột tâm hồn vui đạo, luôn luôn cảm thông với nguồn sống thiên nhiên siêu nhiên, tràn ngập trong không gian thời gian thì làm g ì còn lo n g h ĩ đến sống chết, quá khứ và vị lai, bất cứ lúc nào cũng hiện tại mù

ch ỉ có hiện tại thôi, vì là hiện diện của Đạo thì m ột khoủnh khắc cũng là cả

m ột vĩnh cửu vô thuỷ vô chung rồi vậy:19

th ẳ n g v à o m ộ t th ế g iớ i nghệ thuật vô thuỷ vô chung. S o sá n h th ơ k ệ c u a

T h iề n S ư T h iề n L ã o v ớ i th ơ H a ik u c ủ a N h ậ t B ản h o ặ c Đ ư ờ n g thi c ủ a T r u n g

Q u ố c c h ú n g ta s ẽ th ấ y c ó n h ữ n g đ iể m tư ơ n g đ ồ n g tr o n g tư d u y th ơ Đ ó là

c ù n g m ộ t c ấ u trú c tư d u y th ơ trên n ề n tả n g c ủ a tư tư ở n g v ă n h o á p h ư ơ n c

Đ ô n g , m ộ t l ố i t h ơ tự nhiên nhi nhiên p h ả n c h iế u m ộ t tâ m h ổ n h o à đ ổ n g h ồ n

n h iê n v ớ i s ự v ậ t, v ớ i tự n h iê n Đ ó c h ín h là đ ỉn h c a o c ú a th i c a C h ú n g ta Ihứ

n g h iê n c ứ u n h ữ n g lờ i k ệ th â m trầm c ủ a D iệ u N h â n N i Sư ( 1 0 4 2 - 1 1 1 4 ) đ ê c ó

c a o s iê u c ủ a c á c n h à th iề n h ọ c đ ờ i L ý đ ã v ư ợ t lê n trên c á i th ư ờ n g tìn h c ủ a đờ i

s ố n g đ ể đ ạ t tớ i s ự g iá c n g ộ đ ố i v ớ i tất c ả b iế n c ả i c ủ a t h ế g ia n n à y (T h e o

Thiền uyển Truyền đăngBầ là n g ư ờ i T iê n D u B ắ c N in h T ừ th ư ở n h ỏ th iê n lu'

h iề n t h ụ c t h ô n g m in h M ộ t h ô m b à th a n rằ n g : T a n h ìn t h ế g ia n n à y h ết th á y

m ọ i s ự v ậ t đ ề u n h ư m ộ n g ả o Theo Nguyễn Đăng Thục Thiền học Việt Num

N X B Thuận Hoá, tr.245). D iệ u N h â n T h ư ờ n g y ê n lặ n g , g h é t th a n h s ắ c và

n g ô n n g ữ C ó n g ư ờ i h ỏ i:

-Hết thảy chúng sinh bệnh, cho nên ta cũng bênh, tại sao Bà ghét thanh SỈÌC?

B à th u ậ t lờ i g i á o lý :

đạo, không th ể thấy được N hưLai.

L ạ i h ỏ i: -N gồi tĩnh toạ làm g ì?

Bà đáp: -Bản lai không đi! “Bản lai vô khứ\

L ạ i h ỏ i: -Làm sao không n ó i? “Hà vi bất n gôn ?\

B à đ á p : -Đ ạo vốn không nói: “Đạo bản vô ngôrí,A[.

N g u y ễ n Đ ă n g T h ụ c đ ã p h â n tíc h rất sâ u s ắ c lờ i đ ố i đ á p sâ u s ắ c và U)L*I1

th â m c ủ a D i ệ u N h â n : “Bà (Diệu Nhân) xuất gia đ ể tìm m ột chân lý thực tien

đ ể trả lờ i cảnh ngộ cúa Bà, m ất người yêu lý tướng, chán trò đời bièn cíối litnu

thương, bà đã cảm thấy sự đau k h ổ tại bản thân, thực t ế không phui tướng

tượng Và Bà đã tìm g iả i thoát cho đau k h ổ ở triết lý nhà Phật, nhưng không

ph ải theo con đường tiêu cực Tiểu thừa mà Bà n gh ĩ ngây đến con du ừng Bố

Tát Đ ại Thừa “ Tự giác, g iác tha” lấ y tình yêu và tr í tuệ làm lẽ Sống, bàn lính

của hiện sinh mà kinh nghiệm ở trường đời của Bà đã cho Bà b iết ít nhiổu

M ột tình y ê u h ay đưa người ta đến bảo thủ m ột tr í tuệ hay đưa người ta cíen

khách quan lạnh lùng Thực tại tố i cao phái là toàn diện, hợp nhất cả tr í lue

với tình y ê u thành cái tâm “Bi T rí\ Bới th ế mà bả bíìo "ngu mê" ỈU) cn dutp

nên cầu sức từ b i của Phật đ ể g iả i thoát, 17 chừ Phiít dổi với tín đ ồ Bổ Tiíì /:)

hiện thân của lòng từ bi bác ái, tức là Phật Bà Quan Ả m cứu khỏ cứu nạn Và

“n gờ vực" hoài nghi thiếu đức tin thì phải cẩu đến Thiền, tức tu sửa Ý thức íỉc thực nghiêm chân lý tức ỉà thực hiện đức tín linh động ¡rên qua trình biộn bict

ph á chấp đến chân trí Cẩu Thiền là cẩu “trì', cẩu Phật là cầu “hành", cà hai phải đồng thời thực hiện trong cái ý thức biện chứng đến chỗ đổng nhủi Ihc Thường N hiên “d ĩ bất biêh, ứng vạn b i ế r ì l ú c nào cũng hiện diện Hân tue

“bản la i bất khứ' vì siêu thời gian không gian, cho nên “đạo bản vô ngôn",

ch ỉ ph ải yên lặng th ể hiện, im m iệng không lý thuyết su y luận nguy biện vì từ cảm g iá c đến tư tưởng, ý niệm thảy đều biến đổi, hữu hạn, không th ế dùng hữu hạn biến đổi đ ể ứng dụng trung thực vào cái vô hạn bất biến thường nhiên được Vậy ch ỉ có thái độ thường nhiên m ới là thãi độ chính xác đối với thiên nhiên biến đ ổ i mà ta lầ thành phần m ật thiết ở trong không Ạ khai kh( Kinh khắc Thường Nhiên là trong thiên nhiên biến đổi vẫn trường tổn không bích đổi v ậ ỷ ,4ĩ. S á n g tạ o v ă n h ọ c n g h ệ th u ậ t p h ư ơ n g Đ ô n g c ũ n g v ậ y c á c nghệ' sĩ

p h ư ơ n g Đ ô n g đ ã lấ y c á i Thường Nhiên c ủ a sự vật là m đ ố i tư ợ n g đ ể m iê u tá

Tâm tạng lắng trong, với vật không thân.

Đ ồng th ể với Tự nhiên, thích ứng với vật không g ố c rề.

Về nguồn đẽo nặn  m Dương, g ạ t bỏ ước lệ nhím luân.

H oẩ dục muôn vật, cùng tạo vật làm xuân.

Khách múa g ậ y sắt, người g ỗ đánh trống ra quân.

(T hiền U y ển Truyền Đ ă n g )43

N g h ệ thuật phương Đ ô n g cũ n g là thế, kh ôn g chấp về cái kh ông cũng

k h ô n g ch ấp v ề cá i c ó Chấp v ề cái kh ông thì sẽ rơi vào hư vô, chấp vể cái có thì sẽ n ô lộ h iện thực Cái đích cuối cùng mà nghệ thuậi phương Đ ò n g đạt ik-n

là ở giữ a hai bờ hư thực, là c á i n h ìn h à i hoà g iữ a c á i c ỏ và c á i k h ô n g M uôn

như vậy người n gh ệ sĩ phương Đ ô n g cần phải c ó m ột tâm hồn m ột cái tâm hoà đ ồ n g vớ i th iên nhiên Đ ạt tới cái tâm vũ trụ ấy, cái ý thức hoà đ ồn g ây ihì cảnh vật h iện ra viên mãn khác hẳn với cái nhìn của người bình thường chúng

ta thường phân định giữ a ta và vật Đ ó cũng chính là n g u yên tắ c vê sư th ố n g

n h ấ t và h à i h o à g iữ a n h ữ n g m ặ t đ ố i lậ p tr o n g s ự v ậ t c ủ a n g h ệ th u ậ t Đ ó n g

p h ư ơ n g C ác th iền sư V iệ t N am cũ n g đã có những g iả i đáp tuyệt vời vé van

đề này qua những bài kệ, m à điển hình là bài kệ của Tăng T hống Khánh Hý (10 7 1 - 1 1 4 7 ) trả lờ i h ọ c trò Pháp D ung Pháp D ung hỏi:

V ũ trụ s iê u n h iên trọn vẹn trên đẩu n g ọ n lô n g

C ũ n g n h ư m ậ t tră n g m ặ t tr ờ i bciư h àm tro n g h ạ l cải.

T h ể vớ i dụ n g h a i ph ư ơ n g d iện quãn h ệ với nhciu như nắm Ui) í / lụi /?(rỉ ¡¿ị)

A i b iế t đư ợ c p h à m tụ c vớ i thánh nhân, vật n à y vật k h á c vô cù n g làm ch i? “

Bài k ệ n ày đúng như N g u y ễn Đ ãng Thục đã tống kết Toát y ế u cà m ộ t

vũ trụ q u an n g h ệ th u ậ t củ a Thiền h ọ ổ ,4S Đ ây cũng quả là m ột bài luận văn

uyên bác v ề n g u y ên tắc thống nhất các mặt đối lập của sự vật trong cách nhìn

của n g h ệ thuật phương Đ ô n g Đ ây ch ín h là chân lý “D u y n h ấ t s a i b iệ t', “ M ộ i

m à H ai, H a i m à M ộ t’ của n gu yên tác thốn g nhất các mặt đối lập của sự vật

trong sá n g tạo n gh ệ thuật m à T hiền h ọ c thực hiện nơi tâm người “ Đ ạ t tớ i CÚI

tâ m vũ trụ ấ y , c á i ý th ứ c p h i n h ị p h i n h ấ t ấ y , th ì k h á p cả cảnh vật h iệ n ru </.71

đ ủ m ã n tú c, k h á c vớ i k h i chưa g iá c n g ộ k h a i th ô n g th ì ch u n g quanh đ đ v ỉrớ

n g ạ i x â u x a ”46 Đ iề u này đúng như T hiền sư Chân K hông (9 4 6 -1 0 0 1 ) đã Irá

lời m ột thầy tăn g khi được hỏi: