Nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết qua trường hợp thơ á nam trần tuấn khải và tản đà nguyễn khắc hiếu

Thuở mà con người chưa có chữ viết, văn hóa dân gian được truyền bá chủ yếu bằng phương pháp truyền miệng, bằng các động tác làm mẫu để người khác làm theo… Việc tìm hiểu mối quan hệ giữ

Nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết qua trường hợp thơ á nam trần tuấn khải và tản đà nguyễn khắc hiếu

Folkore hay còn gọi là văn hóa dân gian, là toàn bộ kho trí thức, trí tuệ, cách nhận thức của dân chúng, là toàn bộ các lĩnh vực sáng tạo văn hóa của quần chúng nhân dân Văn hóa dân gian tồn tại và phát triển từ lâu đời Thuở mà con người chưa có chữ viết, văn hóa dân gian được truyền bá chủ yếu bằng phương pháp truyền miệng, bằng các động tác làm mẫu để người khác làm theo…

Việc tìm hiểu mối quan hệ giữa văn hóa dân gian nói chung với văn học viết

là một vấn đề được giới nghiên cứu ngữ văn và folklore rất quan tâm Từ trước tới nay, các nhà nghiên cứu luôn chú ý tới mối quan hệ giữa folklore và văn học dân gian; mối quan hệ giữa folklore và văn học viết và mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết

Văn học dân gian, một thành tố của folklore ngôn từ có mối quan hệ chặt

chẽ với các folklore dân gian khác như folklore tạo hình, folklore biểu diễn, lễ hội dân gian, trò chơi dân gian, và các truyền thống dân gian khác… Đặt tác phẩm văn học dân gian trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam đã không chỉ đơn thuần tập trung nhìn nhận yếu

tố ngôn từ của tác phẩm dân gian mà còn chú ý tới các yếu tố phi ngôn từ khác, các điều kiện tồn tại, diễn xướng trong đời sống văn hóa của nó Hướng tiếp cận các tác phẩm văn hoá dân gian theo folklore học bao gồm các phương diện như ngữ văn dân gian, nghệ thuật dân gian, tri thức dân gian, tín ngưỡng, phong tục

và lễ hội dân gian…

Folklore có vai trò và ảnh hưởng to lớn trong sự hình thành thể loại văn học

dân gian Và ngược lại, văn học dân gian – một thành tố của folklore ngôn từ lại

có vai trò to lớn trong việc tái hiện lại toàn bộ nền văn hóa vật chất và tinh thần của quần chúng nhân dân lao động Sự ra đời của văn học dân gian là một bước tiến mới, đánh dấu sự phát triển của văn hóa dân gian Hơn nữa, cùng với sự ra đời và phát triển như vũ bão của các tác phẩm văn học dân gian mà nền văn học thành văn – hay còn gọi là văn học viết mới ra đời

Văn học viết là một hệ thống nghệ thuật ra đời cùng với sự ra đời của chữ

viết, khi đó văn học dân gian đã trên con đường phát triển rực rỡ Nhìn nhận sự xuất hiện của văn học viết, không thể tách rời với văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian – folklore nói chung Chung quy lại, thì văn học viết cũng là một sản phẩm độc đáo của nền văn hóa của nhân loại mà ở đó văn học dân gian

đã chiếm một vị trí đáng kể Như vậy, không nghi ngờ gì nữa, folklore và văn học viết có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó, mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết là biểu hiện đầu tiên và cụ thể nhất

Văn học dân gian và văn học viết là hai khái niệm dùng để chỉ hai hệ thống

nghệ thuật khác nhau Chúng tồn tại độc lập và có những đặc trưng riêng Tuy nhiên, trong quá trình tồn tại và phát triển, hai hệ thống nghệ thuật này luôn luôn

có sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau, thúc đẩy nền văn học dân tộc ngày càng phát triển

Nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết ở nước ta từ trước đến nay là một vấn đề thu hút được nhiều nhà khoa học quan tâm Mối quan hệ này được nghiên cứu, xem xét trên hai phương diện chính: phương diện

lý luận chung và phương diện lịch sử văn học Nhưng, dù nghiên cứu ở phương diện nào, thì mục đích cuối cùng của các nhà nghiên cứu là muốn khẳng định vai trò của mỗi loại hình văn học, qua đó, xem xét số phận lịch sử của những loại hình nghệ thuật đặc thù này

Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu Folkore ở Việt Nam,

vấn đề này đã được đặt ra với những gợi mở bước đầu cho những nghiên cứu đồng bộ và chuyên sâu Theo ông Võ Quang Trọng: “Một số bài viết trên tạp chí văn học và trên các tạp chí chuyên ngành khác, một số chương trong các giáo trình ở bậc đại học và một vài chuyên luận… ít nhiều đã đề cập đến từng khía cạnh của vấn đề này, nhưng phần lớn các công trình còn giới hạn ở những phạm

vi nhất định” [64; 6] Người ta quen và thường chú trọng đi tìm những dấu vết vật chất, tức những dấu hiệu tồn tại dưới hình thức ngôn ngữ của văn học dân gian trong các tác phẩm văn học Phổ biến nhất là tìm hiểu cách viện dẫn, tục

ngữ, ca dao, dân ca và việc sử dụng các mô típ, hình ảnh…của văn học dân gian trong sáng tác của nhà văn Theo các nhà nghiên cứu, hướng tiếp cận như vậy thường thiên về những hình thức biểu hiện nghệ thuật mà chưa đi vào tìm hiểu một cách bao quát, toàn diện để chỉ ra một cách có hệ thống ảnh hưởng đa dạng của văn học dân gian trong tác phẩm nghệ thuật của văn học viết.

Chính vì vậy, luận văn của chúng tôi hướng tới nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết, trong đó tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết, cụ thể nghiên cứu trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và thơ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu Để từ đó tìm ra mối quan hệ đa dạng và phong phú của hai phương thức nghệ thuật này

Tản Đà là nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam Ông là nhà thơ cổ điển cuối

cùng và là nhà thơ mới đầu tiên, giữ vị trí đặc biệt trong tiến trình văn học Việt Nam Đã có nhiều công trình nghiên cứu, giới thiệu về thơ Tản Đà Nhiều nhà nghiên cứu tâm huyết đã đưa ra được những nhận định quý báu về thơ Tản Đà Song, có thể nói từ trước tới nay hầu như ít có công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu thơ Tản Đà như một hệ thống nghệ thuật trong mối tương quan với văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung Nghiên cứu về nhà thơ Tản

Đà, phần lớn các nhà nghiên cứu quan tâm đến Tản Đà – kiểu nhà thơ giao thời, chú ý đến Tản Đà với những cái mới lạ không ai có mà quên mất rằng chính những nét dân gian trong thơ ông mới tạo nên những giá trị nghệ thuật đặc sắc Thi sĩ Huy Cận từng phàn nàn: “Khá nhiều người cho Tản Đà chỉ là một thi sĩ giao thời, với cái ý hạn chế vị trí của ông trong nền văn học Tôi nghĩ khác, Tản

Đà là chủ nhân của một thời thơ văn với những khám phá bề sâu, với một bản lĩnh độc đáo không lẫn lộn được”[15; 1]

Cũng như Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, Á Nam Trần Tuấn Khải là chiếc cầu

nối giữa thế hệ các nhà thơ cũ đang tàn lụi và các nhà thơ mới trong bước đầu khởi sắc Cả hai đều là những nhà thơ có tinh thần dân tộc, đưa thơ về với các thể tài ca dao, dân ca và các thể tài dân tộc Ông đã tìm được sức sống cho thơ ca bằng những thể tài thơ ca dân tộc, nhất là thơ ca dân gian Thơ ông mang một vẻ dung dị, chân chất, ngôn ngữ trong thơ rất gần với lời ăn, tiếng nói của quần chúng

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài cho luận văn Thạc sĩ của mình:

Nghiên cứu mối quan hệ giữa folklore và văn học viết qua trường hợp thơ Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu

2 Lịch sử vấn đề

Trên thế giới, vấn đề ảnh hưởng qua lại giữa folkore và văn học là đối tượng nghiên cứu của nhiều thế hệ các nhà khoa học và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể Người ta tiến hành nghiên cứu tiến trình phát triển nền văn học của một dân tộc trong mối tương quan với sáng tác dân gian; sự ảnh hưởng qua lại của văn học viết và folkore trong từng giai đoạn, từng thời kỳ; tìm hiểu vai trò của sáng tác dân gian trong một số tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ… Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà folkore và ngữ văn Nga cũng như ở các nước thuộc Liên Xô (cũ) đã ra đời và được đánh giá cao trong giới khoa học quốc tế

Trong khoa nghiên cứu ngữ văn và khoa nghiên cứu folklore Việt Nam, vấn

đề này đã được đặt ra nhưng chỉ mới là những gợi mở bước đầu mà chưa được tiến hành một cách đồng bộ và chuyên sâu Một số bài viết trên Tạp chí Văn học

và trên các tạp chí chuyên ngành khác, một số chương trong các giáo trình ở bậc đại học và một vài chuyên luận… ít nhiều đã đề cập đến từng khía cạnh của vấn

đề này, nhưng phần lớn các công trình còn giới hạn ở những phạm vi nhất định

Ở châu Âu, văn học dân gian đã ảnh hưởng đến văn học từ rất sớm và phát

triển mạnh vào thời kỳ xuất hiện chủ nghĩa cổ điển và chủ nghĩa lãng mạn Sự phong phú và đa dạng trong việc khai thác chất liệu folklore trong sáng tác văn học bắt đầu từ thế kỷ XV - XVI Nhiều vấn đề được đặt ra và thật sự gây một sự chú ý đối với các nhà văn trong việc tiếp thu kinh nghiệm nghệ thuật dân gian truyền thống vào sáng tạo văn học Chẳng hạn như tính đặc thù bản địa, các giá trị biểu cảm, hệ thống các chất liệu phù hợp với yêu cầu sáng tác văn học… Nhìn chung folklore truyền thống đã góp phần đắc lực vào việc hình thành nên chủ nghĩa nhân văn ở châu Âu

Nền văn học Mỹ - La tinh tiếp thu mạnh mẽ truyền thống sáng tác dân gian

như đề tài, mô típ, từ ngữ, cảm hứng nghệ thuật và phương thức cảm thụ thế giới của các loại hình tự sự dân gian, nhất là huyền thoại Từ đó làm nảy sinh trong văn học các nước này “Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo” Đây là phương thức sáng tạo chịu ảnh hưởng của trí tưởng tượng dân gian Trào lưu văn học này gắn liền với tên tuổi của Miguel Angel Asturias, Alejo Carpentier, Jorge Amado… và nhất là Gabriel Garcia Marquez

Ở Liên Xô, vấn đề mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết chiếm một vị trí quan trọng trong khoa nghiên cứu văn học, đặc biệt là khoa nghiên cứu văn học và folklore Nga Công việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai hệ thống thẩm mỹ này được tiến hành từ thế kỷ trước Phải nói rằng trong thời kỳ Xô Viết, nhiều công trình nghiên cứu đã có những đóng góp to lớn về những vấn đề lý

luận, phương pháp luận và phương pháp cụ thể.

Ngay từ những năm hai mươi, trong các công trình của B.M Aaykhenbaum, V.V Vinagrađốp đã đặt ra việc phân tích hình thức tự sự và phong cách hóa của truyện kể Ngoài ra, một số công trình khác nghiên cứu phong cách tự sự truyền miệng trong loại hình văn xuôi Tuy nhiên, theo Võ Quang Trọng:” những công trình đầu tiên nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết còn dừng lại ở việc xem xét một vài khía cạnh hình thức của văn học dân gian trong một số tác phẩm văn học cụ thể” [65;24]

Những năm ba mươi của thế kỷ XX là thời điểm mang tính bước ngoặt trong việc nghiên cứu vấn đề này Năm 1936 trong bài báo “Văn học dân gian và văn học”

1

, N.P Anđrêép đã đề cập đến một vài vấn đề lý luận đầu tiên về việc nghiên

cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết Cũng trong năm đó, ở một bài báo khác, ông đã tiến hành khảo sát ảnh hưởng của văn học dân gian trong thơ Nhêkraxốp Còn nhà nghiên cứu Iu.M Xôcôlốp xem xét ảnh hưởng của sáng tác dân gian trong thơ Puskin Nhìn chung, các công trình thời kỳ này chỉ ra 1

N P Andrêép, Văn học dân gian và văn học, Học văn, 1936, số 2

rằng tính chất của văn học dân gian thuộc phạm trù tư tưởng thẩm mỹ và nghiên cứu tính chất của văn học dân gian là nghiên cứu chính quá trình sáng tạo của nhà văn

Về lý luận, đáng quan tâm nhất là bài báo: “Nghiên cứu mối quan hệ giữa

văn học và văn học dân gian”

1

của L.I Êmêlianốp Bài báo của ông có ý nghĩa

quan trọng trong việc đặt ra phương pháp luận nghiên cứu mối quan hệ này Theo ông, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết cần vận dụng phương pháp lịch sử - văn học Và chính những phương pháp đó đã được nhiều nhà nghiên cứu áp dụng để khám phá tính chất văn học dân gian trong sáng tác của nhà văn Chẳng hạn I.X Prapđina, A.A Morđivinsep về tính chất văn học dân gian trong thơ Maiakốpxki; V.P Anhikin về ý nghĩa của thơ ca dân gian

trong sự phát triển sáng tạo của A.N.Tônxtôi…

Với phương pháp kết hợp phân tích những đặc trưng của sáng tác dân gian

với những đặc điểm dân tộc học, V.K Xôcôlốp có bài: “Tư liệu folkore và dân

tộc học ở Gôgôn”

2

Phương pháp này đã xác định được vai trò của lối sống dân

gian và văn hóa dân gian trong hoạt động sáng tạo của nhà văn

Về mảng thơ ca, vào những năm sáu mươi, phương pháp so sánh lịch sử

được sử dụng trong các công trình của P.X Vưkhốtsép Với việc chia sự phát triển văn học thành bốn giai đoạn, nhà nghiên cứu đã xác định được vai trò truyền thống của thơ ca dân gian của mỗi giai đoạn đó Tuy nhiên, phương pháp của ông tỏ ra không nhất quán đến cuối, thậm chí nó còn cản trở việc tìm hiểu sử dụng các truyền thống sáng tác dân gian trong quá trình sáng tạo của nhà thơ.Công việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết ở nước Nga đạt được nhiều thành tựu đáng kể Trước hết phải kể đến công trình 1

L.I Êmêlianốp, Nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và văn học dân gian, Trong cuốn

Những vấn đề phương pháp luận nghiên cứu văn học, Matsxcơva – Lêningrát NXB Khoa

của nhà nghiên cứu Viện

Văn học Nga thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô; công trình “Thơ ca Nga đầu thế kỷ XX và văn học dân gian”

2

của N.I Xavuskina; “Văn học và truyền

thống văn học dân gian” của Đ.N Međris; “Văn học và văn học dân gian”

3

của

U.B Đangát và nhiều công trình khác

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết được tiến hành tương đối muộn so với ở Nga và một số nước khác trên thế giới

Trước cách mạng tháng Tám, trong bài báo “Nguồn gốc văn Kiều – Hát

Phường vải”

4

Hoàng Xuân Hãn là một trong số những người đầu tiên nghiên cứu

ảnh hưởng của hát Phường vải đối với kiệt tác Truyện Kiều của nhà văn Nguyễn

Du Nhưng phải đến mười năm về sau, trong cuốn “Đại cương về văn học sử Việt Nam”, vấn đề mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết lần đầu tiên được Nguyễn Khánh Toàn đặt ra đúng với tầm quan trọng của nó

Ở phương diện lý luận về hai hệ thống nghệ thuật của mối quan hệ văn học

dân gian và văn học viết, trước tiên phải kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn về "Văn học dân gian Việt Nam"

5

, công trình nghiên cứu của Cao Huy Đỉnh về "Tìm hiểu tiến

trình văn học dân gian Việt Nam"

6

, công trình của Đỗ Bình Trị về "Nghiên cứu

tiến trình lịch sử của văn học dân gian Việt Nam"

NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1972, tập I

Đại học Sư phạm Hà Nội I xuất bản, 1978

nói trên không trình bày mối quan hệ này thành một hệ thống chuyên sâu mà rải rác trong các chương mục, các nhà nghiên cứu đều đề cập đến mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết thông qua đặc trưng của văn học dân gian, về tính đặc thù của sự phát triển nền văn học viết trong mối tương quan với văn học dân gian ở Việt Nam

Trên bình diện lý luận chung, phải kể đến bài báo: “Một số vấn đề lý thuyết chung về mối quan hệ văn học dân gian – văn học viết”

1

của Lê Kinh Khiên Bài

viết này đặt ra được một số vấn đề lý luận làm cơ sở cho việc nghiên cứu mối quan hệ văn học dân gian và văn học viết Bên cạnh đó, còn có một số bài báo đáng chú ý: “Mấy ý kiến về vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học với văn học dân gian”

2

của Đỗ Bình Trị; “Vai trò của văn học dân gian trong sự phát

triển văn học dân tộc”

3

của Đặng Văn Lung; “Để nghiên cứu mối quan hệ giữa

văn học dân gian và văn học viết”

4

của Hà Công Tài; “Vài nét ý kiến sơ bộ về

mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết hiện nay”

dân gian đối với sự hình thành các thể loại tự sự trong văn học Việt nam”

Việt Nam,

NXB Khoa học Xã hội Hà Nội, 1997

Trên phương diện lịch sử văn học, có khá nhiều bài viết đi vào khảo sát sự

ảnh hưởng của văn học dân gian đối với sáng tác của một số tác giả tiêu biểu như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Công Trứ, Tản Đà, Hồ Chí Minh Có thể kể ra hàng loạt công trình nghiên cứu vai trò của folklore trong văn học viết như: "Tìm hiểu quan điểm biên soạn và phương pháp biên soạn Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên"

của Bùi Văn Nguyên; “Mối quan hệ giữa truyện nôm bình dân và

văn học dân gian”

3

của Vũ Tố Hảo; Đặc biệt là bài viết “Vai trò văn học học dân

gian trong văn học Việt Nam nói chung, Truyện Kiều nói riêng”

4

của Nguyễn

Khánh Toàn

Về vấn đề này, Vũ Ngọc Phan viết bài: “Ảnh hưởng qua lại của Truyện Kiều

và thơ ca dân gian Việt Nam”

5

; Đặng Thanh Lê có bài: “Từ một kiệt tác văn học

– suy nghĩ về mối quan hệ ảnh hưởng giữa văn học dân gian và văn học viết”6

Một số nhà nghiên cứu khác lại tìm hiểu ảnh hưởng của sáng tác dân gian

trong sáng tác của Hồ Xuân Hương Nguyễn Đăng Na viết “Thơ Hồ Xuân Hương với văn học dân gian”

7

; Đặng Thanh Lê viết: “Hồ Xuân Hương – bài thơ Mời

trầu, cộng đồng truyền thống và cá tính sáng tạo trong mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết”

Nguyễn Phạm Hùng với “Ảnh hưởng của tự sự dân gian trong Truyện về Thiền

sư Khuông Việt (Thiền uyển tập anh ngữ lục)”

5

, và trực tiếp về ảnh hưởng của

văn học dân gian trong sáng tác của Á Nam Trần Tuấn Khải với bài “Triết lý nghệ thuật trong thơ Á Nam Trần Tuấn Khải”

6

…

Đề cập đến mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trên góc độ lịch sử văn học, các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến những tác giả lớn như Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Nguyễn Thi… những tác giả đã vận dụng chất dân gian đậm nét Tiêu biểu là bài viết của Nguyễn Phú Trọng: “Phong vị ca dao, dân ca trong thơ Tố Hữu”

Ở mảng truyện có bài viết của Đặng

Anh Đào: “Biển không có thủy thần”

10

và “Hai hình thức mới trong truyện ngắn