Ca dao của người Việt về lịch sử

Bai vi, ca dao va ca tijc ngu cua ta it nói d^n tén nguoi, tén d^t, xt nói dén nhung bien chuyen lon trong xa hqi ; ca dao va tue ngucua ta thucmg nói nhi^u d^n thien nhien, den lao dqng

VÒ DÌNH HUÒNG

CA DAO CUA NGI/OI VIÉT VE LICH SU

LUÀN AN TRAC SÌ KHOA HOC NGL' V.AN

V.Ll/.^ H

HA NO [-1996

DAI HOC QUOC GIÀ HA NOI

TRUÒNG KHOA HOC XÀ HÒI VA NH.AN VÀN

~Jfi :i: :i,< ^ iif^ :^~ i: :i~ ; ' : ; i ' ;;; '->

VÒ DÌNH HU'ONG

"V y\

CA DAO CUA NGUOi VIET VE UCH SU

CHIAÉN NGHÀNH V.ÀN HOC D.VN GIAN

MA SO: 50407

LUAN AN THAC SI KHOA HOC NGU' V.AN

NGUÒI HL'ÒNG DAN KHOA HOC

H.A NOI-1996

V Phuong phap nghlèn cuu

VI, Nhung dong gop cua lu§n an

VII Bo cu:c cua lu^n an

so luqng khong n h i ^ u Theo thong ke cua nhóm c a c t a c g i à Kho t à n g ca dao n g u à i V i g t ^ "^ do Nguyen Xuan Kfnh va Phan Dàng N h | t chu b i e n , h i § n co 75 b a i ca dao v6 l ^ c h su t r o n g

t o n g 36 11 •325 b à i ca dao cua ngucri V i ^ t Con 3 ^ 75 b à i ca dao dò c(5 t h e c^\ia hàn l a con B6 cuo'i cùng nhimg cung du de

n o i l é n t l n h c h a t xt o i cua bq ph^n ca dao nay» Khong l o n ,

khong nhiSu v6 màt so luqtig khong dftng n g h i a v a i n h ó , yeu vfe m^t c h a t lu(7ng, v% g i à t r ^ , y nghxa cua n q i dung ; do l à cam nh^n cua chung t o i v^ ca dao l ^ ^ h s u Bai v i , chxnh no chu khong p h a i bQ ph$n ca dao nao khac da g<Ji l e n mqt c a c h r o

n e t n h a t t r i ^ S n thong l ^ c h 3^ ve v a n g , dang t 7 hào cua dan

t q c V i ^ t Uam ta» ^he nhung t r u a c nay cac nha n g h i e n cuu cua

t a chufa co sijr quan tàm dung muc dé'n no va chua co duyc nhung Gong t r i n h t § p t r u n g n g h i e n cuu v^ n o Thi/c t r ^ n g dò oó t a o

dqng khong x t den suy n g h i cua chung t o i : P h a i chàng bq

ph4-ca dao n a y khong Q6 sue hap d a ^ , l o i cuon ph4-cac ahà n g h i e n cuu

La mainh d a t x t a i cay x a i , chac dq phx cua no hay con cao ?

Chung t a t h u dSu t u cong suo vào do xem s a o , b i e t dàu co g^

h a i , t h u ho^ch ? Giua l u e con phan v à n , can nh^c t h ì bq sach

Kho t à n ^ GB dao n ^ u o i V i g t , t r o n g do c6 d"^ c$P d^n ca dao v^

l ^ ù h su r a mat b§n d q c , d a t dan chung t o i d i vào d'è t a i n a y Dau r ^ g d& t à i khong co sue hap d i n l o n nhu mqt d& t a i v^ a dao trur t x n h nhung dà v4 t r x , y nghxa quan t r q n g va t f n h cha"

tucmg d 5 i mai me cua no nén nò van co t h e duqrc c o i l a man3

d a t " I g " can ducyc quan tam k h a i t h a c , cham sóc vun x o i

ò^mt^c I , Chung t o i da neu th\fc t r q n g cac nhà n g h i e n cuu

cua t a chua quan tam dung muc den ca dao cua n g u o i V i | t v^

l i c h sur va chua co d«7C nhung cong t r i n h t $ p t r u n g n g h i e n cui v^ n ò V^y cac nhà n g h i e n cuu cua t a da n g h i e n cuu nhu t h ^

nao va icet qua ci^ t h e r a sao vS bq ph^n ca dao nay ?

Ngoài mqt so y k i e n t à n m^n, t u y co d^ c | p den ca dao

cua ngucri V i ^ t vfe l^cìi su nhung khong t h | t 3\f hcrong vao mijc

d£ch n g h i g n cuu bq ph$n ca dao naj ma chung t o i x e t t h a y khoi

cSn t h i f t néu l a n a day, l a ba y k i e n dang chu y cua Nguyir Vàn Mqi, Vu Ngqc Phan va Chu l u a n D i e n

Truac h e t l a y k i ^ n cua Nguyen Vàn Mgi Nguyen Vàn Mgi

v5h l a mqt v i e n quan cua t r i ^ u Nguyen vao nhung nàm dSu cua

thè" ky X I Truac k h i làm quan, Nguyen Vàn Mqi co dgy hqc a

trucmg Quoc hqc r 8 i g i ù chuc Th^ l a n g Hqc bq va sau dò l à

chuc Bo ciianh aa cr t x n h Thanh HÒa Gong v i ^ c chxnh cua ong

khong p h a i l a n g h i e n cuu vàn hqc ma l a lam quan va dgy h q c ,

nhung nhung l u e r a n h r o i , ong thuòng l u i t a i bgn be cùng dàm d§o v^ vàn c h u o n g Do nhan quan chfnh t r ^ va d i a v^ :3ca h q i

- 4

cua ong n§n c a c h n h i n n h | n cua ong ve auqc song va vàn hqc

khong p h a i bao g i à cung du^g d a n V i g t Nam phong s u l à

cuon sach do ong b i e n s o g n Trong l a i dfe tijfa a d'eli cuiJn sach

ong da g i a i t h x c h y n g h i a t e n s a c h cua minh nhu sau : "Phong

l à g ì ? - La t^cf ca dao v? phong ti^c cua nhan d a n Su l a g ì '

- Là tffin^Uòng sang de s o i ma b i e t v i ^ c p h a i t r a i , v i f c t h i f n

a c , v i ^ c khen c h e , v i ^ c khuyen khxch va t r t m g p h g t Phong sac

l ^ i g q i l à su ? - La v i nhan lem phong ti;c cua nhan dan ma

b i e t d^<io qUoc s u " •

Cung t r o n g l a i d? tgra dò, o^g dà n ó i :ro mijc d x c h , dqng

c a , quan ni^m lam sach cua mxnh l a "ahqn li/a t h u n h 4 t r q n g

r a i nhung t h a phong dao, chqn nhung cau nao co t h e lam gucm^

ve sgr khuyen khxch di^u t h i f n va g i a i t r ù n g d i ^ u a c , duqrc mq" tram t h i e n , l a y t h a phong dao lam chanh v à n , l a y V i ^ t s u , dà sur n g o g i t r u y g n t i e u t h u y e t lam ahu t h x c h Cho nen khong

nq hu l $ u chu t h x c h co s a i lam va them ngh^ l u | n theo y minh

Vao, c h i (je lam t h a n h quyen s a c h cho dàn bà o c a t r e dqc v$y

x n o i '

Chung t a h ^ t sue t r a n t r q n g nhung dong gòp q u i bau cua

Nguyen Vàn M§i v i dò l a k e t qUa cua ca mqt qua t r i n h lam

v i ^ c cong phqi^ t i m i , b?n b i da g i u p i c h khong x t cho t h ^ h^ hom n a y Nhung chung t a khong t h e khòng nh^n t h a y nhung s a i

lam, t h i e u s ó t cua t a c g i à ca t r o n g khau t h u t h $ p t u l i g u

l a n chu t h i c h d i l n t i c h l i c h su va ngh^ l u ^ n Ngoài mqt aS

b à i (chuong hay t h i e n , t h e o c a c h g q i cua sogn g i à ) da phan à duq'c l ^ c h sU v a i nhung nhan v $ t , 3»; k i f n cij t h e nhu c a c b à i (chuong) 10, 6 1 , 77, 9 7 , 100, t r o n g V i g t Naiq ohong su co r a t

nhiSu b à i (chucrng) khòng l i e n quan g ì den l ^ c h su ho^c co t h

co l i e n quan d^n l ^ c h 3U nhung v a i nhan v | t n a o , si/ k i ^ n nao

t h ì khong co càn cu nao vung chac de t i n c§y van du^c t a c g i chu t h i c h , n g h i l u ^ n y nhu t h § t nhu nhung b a i (chuong) sau :

+ "Sem khuya t h i e p mai h ò i chang

Cau kho àn T o i t r ^ u ^ang xung khong ?" (chuong 5)

+ "Sang t r à n g t r a i c h i e u h a i hang

Ben a^^ dqc s a c h , ben nang quay t a " ( c h t r a n g 54)

+ "Cò con p h a i kho v i con

Lay chSng p h a i ganh g i a n g san nhà c h S n g " (chuong 8

+ "Mqt ngày d\fa ra^n thuy^n rtsng

Con hon muon k i e p a t r o n g thuyen c h a i " , (chuong 34) + " T i e c t h a y h ^ t g^o t r a n g nglan

Da vo nu^c dtjc I g i V3n l u a rom" (chuong 40) Hai ciiufong 5 va 54 l a nhung l a i dùa v u i hon n h i e n va nhung h i n h anh d^p, nen t h a cua nhung c^p v 7 chong l y t u o n g

t h à i xua nh&mg duqc t a c g i à c o i l a "phong s u " v o i mqt quan

ni^m kha r q n g r à i va t h i e u c h ^ t c h e Con ba chuong 3 , 34 v a

40 co l i e n quan dftì l ^ c h sU chàng ? Ta hay txm h i e u l a n luc/t tùng chuong m q t Chuong 8 r ^ t cò t h e l à l a i t h a n t h a v ^ n o i ci;c nhqc cua n g u o i phij nuf d i l a y chong t h o i x u a Nhung t h e o

t a c g i à , chuomg nay n ó i v^ Cu Hoàng h4u ( n g u o i Tàu) l a y chBn

l à T r i g u Minh Vuong (nguoi V i ^ t ) de r a con l a T r i § u Al Vuang

ma van dan dxu v a i Thieu Quy a ben Tàu, muon mang con v6

6

-co quoc va mu.Sn nh$p V i § t Nam t a vao nha Han Chucrng 34 neu

l é n mqt nh^n t h u c , mqt quan ni^m cua n g u a i xua l a mqt ngày

duqrc di/a vào man thuyen cua vua hay song trong cung^dign cua

vua cung l a v i n h hgnh lam r ^ i , c o n hom vgn k i e p l e n h denh

t r é n thuyen c h a i va song n u a c S o ^ g i à g i a i t h x c h : Tran

Thai Tong l u e nhó vào hau hg t r o n g cung vua Ly Chieu Hoang dì

làm cho Ly p h a i long ma nhucmg n g o i c h o , chang khac nao mqt

g i a c ma rang da dua y den cho quy^n uy va huong I g c Chucmg

40 cò l e cung n ó i v^ t h à n phgn dang buQn cua mqt n g u o i phi^ ni

d^p n g u o i d9P n e t ma p h a i l a y mqt n g u ò i ch8ng xSu x x , vi^ng vì

I g i con b i m^ chong ruong r a y n u a Nhung t h a n ph$n dang bu5n

dò cung duqrc sogn g i à g i a i t h x c h : dò l a n o i t i ^ c thucmg cua

n g u o i d a i d o i vcJi nang cong chua Huy^n Tran my mi^u ma b i c<?ng gà cho vua Chiem r t t i I g i b i quan ngt/ su Tran Khac Qhung lam nhi^c

Tren co s o mqt so d i ^ u da t r x n h bay va qua mqt so b a i (hay chuong) ca dao da d a n , c h u n g t a cò t h e khang d i n h v^ Nguyen Vàn Mgi nhu sau : 5ng l à n g u a i co cong t r o n g v i f c t h u gom, luqrm l ^ t ca dao r a i r a c t r o n g nhan dan va t r o n g c a c sacl

va r ò i t g p hqrp I g i t r o n g s a c h Vjgt Nam phong s u Voi t i n h

t h a n làm v i g e say me cSn man, ong dà mang I g i cho chung t a mqt nguSn t u l i f u quy v^ ca dao va mqt so nh§n d i n h kha xac dang v^ chung Nhung t h a n h tgru v a uu diem dò cua ong du^c cac nhà n g h i e n cuu sau ong h e t sue t r a n t r q n g va c o i dò l a

nhung dòng gòp quy b a u Ben canh do, ong cung phgm mqt s3 sa:

làm t r o n g v i ^ c chqn li7a,chu t h i c h d i e n t i c h va n g h i i n ^ n ve

ca d a o Nhung s a i lam, k h u y ^ t diem dò chu yeu do nhan quan

chxnh tri, do nhgn thuc chu quan khong phu hqrp vai si; thgrc khach quan gay nen. Vi vgy, dqc Vigt Nam phon^ su cua ong chung ta phai xuat phat tu quan diem mai, tien bq va phuon phap nghien cuu mai, khoa hqc de nhln nhgn va danh già cho dung

Sau Nguyen Vàn Mgi, nha nghign cuu vàn hqc dàn gian

-* - ( 21 )

Vu Ngqc Phan trong cùon Tue n^\i ca dao dan ca Vigt Nam

cung bàn den ca dao v§ lich su Ong to ra bàn khoàn nhieu v§ nhung hi^n tuqiig nhlm lan dang tiec do'i vai ca dao cua nguoi Vigt v& lich su va de chung minh cho suy nghi, y kien cua minh v^ nhung hifn tuqoig nham lan d6, trong cuon sach noi trén, ong da d^ra ra nhieu dan chung va cò nhung kien giai kh ci^ the Theo ong, vi^c xac dinh nqi ham cua nhung bài ca dao v^ lich su qua khong don giàn Bai vi, ca dao (va ca tijc ngu cua ta it nói d^n tén nguoi, tén d^t, xt nói dén nhung bien chuyen lon trong xa hqi ; ca dao (va tue ngu)cua ta thucmg nói nhi^u d^n thien nhien, den lao dqng san xuat va quan hf txnh cam, ma nhung cai nay thay doi ch$m nèn kho the hifn ró vao trong bai ca ; trong khi dò, do txnh chat truyen migng cua nò, ca dao (va ti^c ngu) cua ta qua thai gian va khong gian da bi thay doi, sua chua nhi^u, khong con nguyen vgn nu Vai nhung d^c diem nhu v|y cua ca dao (va f4C ngu) c^a ta nén txnh trgng nham lan, gan ghep tùy tign, thieu co so vung chac giua ca dao (va ti|c ngu) nói chung vai ca dao ve lich s nói riéng la mqt thyrc te dB tùng dien ra* Chang hgn cau ca dao :

"Tgnh trai may cuon v^ non H^n cung cay co cò con mong mua"

- 8

là chi mSl quan hg mày mua - cay co : co may thi co mua, ma

cò mua thì cay cò mai tot tuoi duq^c Cho nen, cay co cung co

"tình nghia", "duyén nq'" vai may mua day ! Do la nghie den cua cau ca dao Con nghie bong CUG ne re sao I Q Ì la chuygn khac Nhung cò nguai da gan cho nò mqt nhan v$t (Thành Dóng) mqt su: ki§n lich su (dành gigc An) Theo hq, sau khi d^p gi^ xong, Thanh DÒng bay lén trai ve h^n vói nhan gian rang nhi' vi^ cua mxnh da xong, dung ai mong dq^i gi nua

Hogc càu ca dao :

"Trong c^Lua a i danh thV i'Uuno

Cua chung a i kheo vay vung t h a n h r i é n g "

r a t co the c h i nhung hanh dqng ma am, t h i e u cong minh cua bq] hao l y x u a , nhung cung co nguoi da gàn cho no mqt n q i dung khac : dò l a logn muai h a i su quan sau k h i Ngo Quy^n m a t , dà] den t ì n h t r g n g c h i a c a t d a t n u a c , moi n g u o i hung cu mqt phuoi

Trén day l a h a i t r o n g so* n h i ^ u dan chung ma nha n g h i e n cuu vàn hqc dàn g i a n Vu Ngqc Phan khang d i n h l a cò si/ nham

l a n hay gan ghep t u y t i f n g i u a ca dao v^ l i c h su v a i ca dao (va ti^c ngu) n o i chung Nhung ong khong dung I g i a nhung dan

chung nhu v$y ; ong t i e p tt^c tìm t ò i va dua r a mqt s5 dan

chung khac ma t h e o 5ng, d i c h thgrc dò l à ca dao v5 l i c h su v i ohung da •'noi l é n nhung si; r i f c l i e t i sur han h o i " nhu nhung cau ca dao sau :

+ "Ru con con ngu cho lanh

De m§ ganh nuac rua bành cho voi"

"Dai vua Thài To Thài Tong 5on b^, con dat, con bSng, con mang"

Dau sao, ong van cò doi chut bàn khoàn, bai thòi gian

xuat hign cua chung khong du^c ro ràng ^ng nói : '^V^ nhung càu ca dao lich su trén day, chung tòi thay nò cò nói lén duqfc mqt vài khia cgnh cua nhung vige xay ra vào nhung thòi gian nhat dinh trong lich su, nhung nò xuat hign vào thòi nà< chung ta van khong the bi^t duq^c", vi rat cò thè cac tac già thoi sau van cò the dien ta I9Ì chung y nhu mòi xay ra Do

dò, "vifc d|t ti^c n^^ ca dao cua ta vào tùng thòi ky lich si

là mqt vifc chung ta chua làm dU7c", nhung "chung ta cò the lam ducyc trong mqt chùng mijrc nhat dinh" a "cong trinh bién sogn lich su vàn hqc dàn gian Vift Nam sau nay" Nhu v^y la trong Tqc ngu ca dao, dàn ca Vigt Nam, Vu Ngqc Phan da chi

ra duq^c nhung lam lan dang tilc ^iùa ca dao v^ lioh su vai Zi

dao (va ti^c ngu) noi chung do khong nam vùng nqi hàm cua khai nigm nhung chua phgn dinh du^c rgch ròi thòi gian xuat hign cua nhung bài ca dao v5 lich su,

Tiep sau Vu Ngqc Phan, nhà nghien cuu vàn hqc dàn gian Chu luàn Dien, trong giào trinh Vàn hoc gàn gian ^^^ (tgp li; viet chung voi Dinh Già Khanh, xuat bàn nàm 19 73 cung d^ cgp den ca dao v? lich su Chu Xuàn Dién da cò nhung nhgn xét xac éang dcTi vai vifc làm cua Nguyen Vàn Mgi Chu Xuàn Dien da nhac d^n mqt stf càu ca dao ma o dò cò si/ nham lan cua Nguyen Vàn Mgi 2

+ "Thucmg chBng nén phai gang cong

Nao ai xucmg sat da dong chi day ?"

+ "Tuòng ràng chi ngà em nang

Cliang hay chi nga em mung em reo"

10

-Càu ca dao t h u n h a t t h e h i g n t i n h cam va 3\f hy s i n h cao

cà cua n g u o i phij nù V i g t Nam d o i v ó i ch3ng nhung du^c Nguyei Vàn Mgi gan vào ahuyfn Bà Trung dành g i g e Càu ca Aao t h u ha: phé phàn hgng n g u o i bgc b e o , khong cò t x n h n g h i a chu dàu pha: chuygn T r i n h Tung t r a n h cuop quy^n cua anh l a T r i n h Coi nhu Nguyen Vàn Mgi h i è u lam Barn s a t càu chu cua t ù n g b à i ca dao

va x e t cà "y t g i ngon n g o g i " cua chung n u a , van khong t h a y h€

Iq mqt nhàn v g t l i c h su nào a dSij c a TÙ d ò , Chu l u à n Dién

k ^ t lugn : "Qua v i g e l i é n tuong xa x o i ma xac d i n h cho ca dac mqt n q i dung l i c h su nao dò l a mqt phucmg phap chu quan" cua Nguyen Vàn Mgi Ta de cò thém càn cu cho nhung nhgn d i n h do cua minh, ong da dua r a nhung dan chung c h i n h xac vS ca dao

l i c h su :

+ "Ru con con ngu cho l a n h

9e mg gành nuac r ù a bành con v o i "

"Nhong nhong ngi;a ong da v § ,

Cat co Bo Uè cho ngi/a ong àn"

+ "Anh d i t h e o chua Tày San

Sn v^ cay cuoc ma thuong m^ g i à "

+ "Vgn Nién l a Vgn Nién nao

Thanh xày xuong l i n h hao dào màu d à n " Chu i u à n Dién da d i den nhung nhgn d i n h kha hoàn c h i n h

v^ ca dao nói ve lich gU : "Ca dao lich su la nhung càu va nhung bài ca ngixi lay d^ tai a nhung syr kifn lich su Nhung bi^n co lich su dut?c ghi Igi trong ca dao lich su la nhung bien co it nhi^u cò anh huomg d & doi song nhàn dàn duong thoi " **Trong ca dao lich su,nhàn dàn chi nhac d^n lich si

de nói lén thài dq^ quan diem cua minh ma thoi" "Trong khi chua ké cuu du^c tuong tan lai lich cua tùng càu ca dao,

chung ta chi cò the coi la ca dao lich su nhung càu nao noi den lich su bang mqt thu ngon ngu tri/c ti^p DÒ la cac càu

ca dao con giù Igi duqrc nhung danh tu riéng chi tén nguoi, tén d^t, tén tri^u dgi hay it ra cung phan anh ahung dgc diem riéng bigt co the nhgn ra ngay duqrc cua mqt giai dogn lich su nhat dinh nao do"

Sau dò, Chu Xuàn Dién tiep t^c ma rqng phgm vi phàn ành lich su cua ca dao dàn ca d^n sty "phan ành lich su - xa hqi nói chung" Gag nói : "Ca dao dàn ca Vift Nam phàn ành lich

su Vift Nam khong chi voi y nghia la ghi Igi nhung syr kifn dqt xuat trong lich su dan tqc **, ma con "phàn ành lich su

- xà hqi nói chung, va vfe màt nay, co the coi ca dao dàn ca Viét Nam la mqt kho tai lifu phong phu v§ phong tijc tgp quàn

Cf n5ng thon ngày xua" Va ong da ma "kho tai lifu phong phu"

do ra qua rat nhi^u dàn chung s^ng dqng va giau sue tai hifn

"Hai Vàn bat ngat nghin trùng", "Nui cao chi lam nui ai

-Nui che m^t trai chàng thay nguoi thuong", "Song Chu nuac chay b<?n mua", "Song Thuong nuac chay doi dòng", "Duòng vo

xu Nghf quanh quanh - Mon xanh nuóc biec nhu tranh hqa dft",

"Cày d^ng dang buoi ban trua - Mo hoi thành thòt nhu mua

12

-ruqng c à y " , "Chong c h a i vq* l u o i oon càu - Ménh mong be Sa

b i e t dàu l à n h a " , "Anh d i lam thq^ n o i nao - De em ganh di^c

gành bào t h e o s a u " , "Muon àn bành i t l à g a i - Lay chong BÌnh Dimh s 7 d a i duorag d i " , " T r a i l à n g a gòa con dong - Co sao

em I g i l a y chBng ngij c u " , "Ru nhau l é n mieu ma t h e - Gurom

deo t r u ò c m^t chu d^ sau l u n g " , "Thày m^ t o i ep l a y chong

t r o n g l à n g - Toi c h i n ó i ngang ch5ng con c h i v q i - De t o i d i

h q i , h a t diin c h a i b ò i " , vàn vàn va vàn v à n

Day l a nhung càu, b à i ca dao co phan ành l i c h su xa h q i nhung khong p h a i l a ca dao v§ l i c h s u Neu nhung c à u , b à i nhu

t h e naj d\iqc c o i l a ca dao ve l i c h s u t h i t r o n g kho t à n g ca

dao n g u o i V i f t , s*? luqrng ca dao v^ l i c h su s© chiem mqt t y I f

r a t l o n Và nhu vgy t h i v i g e " t a c h " bq phgn " c a dao v^ l i c h su" r a k h ò i kho t à n g ca dao n ó i chung se t r a nén phuc t g p vo cung Boi v i khong n h i ^ u t h i i t , ca dao cua t a n o i ahung dfeu

co d i n h dàng d^n si/ k i f n n a y , nhàn v g t n q , c a n h quan k i a

t r o n g qua k h u Chinh cho nay da gay r a khong i t n o i bàn khoàn

ho^c h i e u lam dang t i e c a mqt so n g u o i , thgra c h i o cà nhung nhà n g h i e n cuu t r u a c day ve ca dao l i c h s u Thanh t h u k h à i nigm "ca dao v^ l i c h su" can p h a i duqfc xac d i n h cho t h ^ t r o

I I I G i d l THUYET KHJI N l ^

ò^dày^ k h i n ó i d^n ca dao vS l i o h su l a c h i g i a i hgn

t r o n g phgm v i ca dao ve l i c h sur cua n g u o i V i f t chu khong phai

l a ca v^ve l i c h gu n o i a h u n g Vi v g y , n g o a i ca dao cua n g u o i

V i g t , ca dao cua cac dàn tqc khac t r é n d a t V i f t Nam v% l i c h

su se khong duqrc d'e cgp d^n Ca dao v^ lich su la mqt bq phgn cua ca dao co truyen^ noi chung du^c luu hanh truac nàm 1945

vi là mqt bq phgn cua ca dao co truyen nén ngoai txnh chat lich su la bao trùm, ca dao ve lich su cung hogc co txnh

chat trù tình hogc co txnh chat trao phung nhu ca dao noi chung NÒi d^n ca dao v9 lich su, truac nay dà tung tSn tgi nhung qUan nifm r^t khac nhau Nguyen Vàn Mgi vói cach nhin kha rqng rai va tiiieu chat che, da dua ca nhung bài ca dao khong lién quan gì d ^ lich su vao Vjgt Nam phong su Hon the nùa, ong da gan ca dao voi lich su mqt cach hai tùy tifn và thieu co so khoa hqc Vu Ngqc Phan, tuy thgn trqng hon, nhung

do dà dgt nén cung chua d8 xuat du^c gì nhi§u vS ca dao lich

su Chu Xuàn Dién dà cò nhung y kien mai hon va dòng gòp quan trqng hom nhung cung chua phai la hoan hao Vi vgy, vige tiep tijc lam ro hon khài nifm "ca dao v^ lich su" la mqt yéu cfeu c§n thiet

Trén co so ly lugn chung ve ca dao và y kien cua nhiing nguoi di truac, tu thi/c tien sang tao cua ca dao v^ lich su

o Vift Nam, chung ta cò the di d^n mqt quan nifm nhu sau :

Ca dao ve lich su la mqt bq phgn cua ca dao co truyen noi chung, cò nhifm vij phàn anh lich su cua dàn tqc, chu yeu thong qua nhung nhàn vgt lich su và nhung sgr kien lich su

Nhung nhàn vgt lich su và nhung si/ kifn lich su dò noi chung

là cò thgt và thuong là tiéu bieu nhung qua hu cafu nghf thugt

da dtrq^c to diem thém trong muc dq ma the logi cho phep Truac nhung 31/ kifn và nhàn vgt lich su, nhàn dàn da to ro tình cam

và thai dq cua minh : ho4c bieu duong, ca ng^i n^u sgr kifn do

14

-nhàn v g t dò l a t o t (nhu cong cuqc di/ng nuac và g i ù nuóc v i

d g i c^a dàn t q c t a v<5i b i e t bao nguoi con uu t i ì , k i é n cuomg,

b a t k h u a t va sàng t g o ) hogc phé phan, l é n àn né'u gì/ k i f n dò, nhàn v g t dò l a x^u (nhu cac cuqc xàm l u ^ c và nhung hanh dqng

t à n bgo cua kè t h ù cùng s»/ bgc nhuq^c, dSu hang hay y^u a t chong CI/ cua cac tgp doan phong k i e n V i f t Nam) Trong k h i phàn ành l i c h su cua dàn t q c , ca dao v6 l i c h su khSng s a vào

ke chtiyfn, miéu t à c h i t i ^ t ma chu y nam b a t nhung n e t bàn

c h a t cua nhàn v g t và 3\f k i f n de t h e h i f n Si/ phan ành, t h e

h i g n do chu yeu thong qua nhung b à i ca dao ma n g h i a " c h u n g l a

n g h i a tri/G t i e p t u vàn ban và qua mqt s^ b i f n phap nghf t h i i g t

t h i c h hq'p

De n g h i e n cuu và v i e t v^ d^ t à i "Ca dao cua nguòi V i f t

ve l i c h s u " , c^òng t o i dà su di/ng nhung nguSn t u l i f u s a u :

a) Bq s a c h Kho t à n g CR dao n ^ u o i V j g t do Nguyen Xuàn

Kinh và Phan Dàng Nhgt chu b i é n , l a nguon cung cap t u l i g u chu yeu c^o v i f c n g h i e n cuu và v i ^ t l u g n a n

Day l a bq s a c h b i é n gogn ca dao duqrc x u a t bàn gàn day

n h a t , cò dq day l o n n h a t , duq'c Hqi Vàn nghf dàn g i a n V i f t Nam dành g i à c a o , duc/c du l u g n dành g i à t o t ^"'" D^c b i g t , diem

(+) Xin xem Tgp c h i Vàn hòa dàn g i a n , 19§6, so 1, mijc T i n t u e

bào Vàn nghf, 19^6, so 15, b a i cua Phgm DÌnh tn ; bào

Nguòi Ha N q i , 19f6, so 2 3 , b à i cua Phan Thu Soan

thu ba (nhàn vft lich su, si/ kifn lich su) cua mi^c chu d^ thu nhat (Dat nuóc và lich su) trong tgp IV gGm nhung tu lifu

quan trqng da giup ich chung toi rat nhi^u

b) Sau hq Bach này la mqt sÒ sach quan trqng khac :

+ Tue ngu ca dao dàn ca Vigt Nam cua Vu Ngqc Phan

Trong Quon sàch này,chung toi chi di vào diem B (Nhung

"ca dao lich su" thgrc chat nò nhu th^ nao ?7 c^a mi^c I la

diem mqc cò y kien phàt bieu c^ia tàc già ve ca dao lich su

+ Bq giào trinh Vài; hoc dàn gian (Hai tgp) cua Dinh Già Khành và Chu Xuàn Dién

ò'bq sàch này, chong toi tgp trung chu yeu vào diem II

(Lich su và xa hqi, dSt nuac va con nguoi trong ca dao dàn

ca Vift Nam) cua mgc C (tgp II) la diem mgc cò y kien cua

Chu Xuàn Dién v^ ca dao lich su

+ TÌm hieu tien trinh vàn hoc dàn gian Vigt Nam cua Cao Huy Dinh là cuon sàch gòm bay chuong, dU7c trinh bay theo tien trinh lich su cua vàn hqc dàn gian Vift Nam tu buoi bxnh minh cua lich su dàn tqc den thai ky cgn dgi;da mang Igi cho

chung toi nhung hieu bi^t can thiet v5 cac thoi ky vàn hqc dàn gian da qua

"• Dia chi vàn hòa dàn gian Thàng Long - Dong Do - Ha Ngi mqt cuon sàch day cò ngu5n tu lifu khà phong phu, trong

do co mqt sÒ chuong gom nhung ngu5n tu lifu ^uy ma chung toi

da su di*ng

+ Ca dao xu Hue blnh giài , tgp 1/là cuon sàch cò

nhi^u tu ligu lién quan den lugn àn

+ Vàn hoc dàn gian Nghi^ Bình "tgp I voi mijc "Ve

- 16

chang Lia" da giup chiing toi hieu ro han càu ca dao :

"Chi^u chi?u in ligng Truòng Mày Càm thuong chu Lia bi vày trong thanh"

và phong trào nong dàn the ky XVIII a Binh Dinh do Lia lanh dgo

e) Ngoài ra, mqt s5" sach khac nùa cung cò nhung tu lifu cln thiet cho vifc nghien cuu và viet lugn àn nhung khong

nhifeu và khong giù vi tri quan trqng nhu nhung sàch ke trén

nèn chung toi khong ghi a dèy ma se thong ké vao mi/c tài lifu tham khao a cuoi lugh an

V. PHI/O'NG PHAP NGHigN Cifo

Trong qua trinh nghien cuu, xu ly d^ tài va viet lugn àn, chung toi da su dyng nhung phuong phàp nghien cuu chu y^u

sau : phàn txch và chùng minh, so sành va doi chieu, dien

dich va quy ngp

VI NHIJ^G DÓNG G<5P CÙA LUAN X N

a) Hf thong hoa nhùng y kien quan trqng khàc nhau v^ ca dao lich su, dua ra mqt giai thuyet cò phan mòi v? ca dao v^ lich su

b) Tgp trung phàn tich nqi dung và hinh thuc nghf thugt cua ca dao vS lioh su; qua ket qua nghien cùu lam ro duq^c cài riéng cùa bq phgn ca dao nay trong kho tàng ca dao nguòi Vift

và trong qUan hf doi sành vói truyìn thuyet va hqi le ve

lich 3^^

VII BQ CUC CÙA LUAN AN

Ngoai ma dàu, k^t lugn, tai lifu tham khào va phtj l'^c, lugn an gom hai chuong :

a) Nqi dung cùa ca dao v^ lich su

b) Nghg thugt cua ca dao v^ lich su

I I

v.U/ij*

18

-( " HIJCJNG M ^ T

N9I DUNG CÙA

CA DAO

VE

LICH SlJ'

Ca dao phàn ành lich su Vift Nam chu ye'u thong qua

nhung nhàn vgt lich su và nhùng gy kifn lich su Nhùng nhàn vgt, SI/ kifn dò tuy co nhùng gac màu, dàng ve khàc nhau nhung d5u phàn ành nhung vàn d^ co't loi cùa hifn thgrc và duqrc the hifn trong hai màng hifn thi/c lan la hifn thi/c dgcng nuóc và hifn thi/c giù nuoc

I CA DAO VE LICH Slf*PHÌN ANH QUA TRINH DÙNG NlfdC

Sgr nghifp di/ng nuac vi dgi cua nhàn dàn ta da trai qua may nghìn nàm lich su DÓ là mqt quà trinh vgn dqng di len day gian lao thu thàch nhung vo cung oanh lift Tu cho 3hi biet dgra vao ti/ nhién de gong den cho biet chàn nuoi, trftng trqt la ca mqt buoc tien dai cua nguoi Vift co Sach Ljch su Vigt Nam ^ da cung sap cho chùng ta nhùng hieu bi^t cSn thiet v^ cuqc song ginh hogt cua hq Nguai Vift co da biet chàn nuoi tràu, bò, cho, l^n, gà, vit biet trSng lùa,

khoai, dOy rau mau va càc logi cày àn qua khac, biet trong day, trong dàu chàn tam lay sq'i dft vài, lija '^u ngu3n luong thi/c, thi/c pham mai tgo ra, hq bat dàu lam nén nhùng mon àn dgm dà huomg vi dàn tqc nhu bành chung, bành dBy, già vi,

nuoc chàin, Nghe trBng lùa nuac doi hòi phài cò nhùng cong trinh tuoi, tiéu nuoc Càu chuyfn Som Tinh chien thang Thuy Tinh phài c^^àng la thién anh hùng ca d^p ca ng^i chien cong cùa nguòi Lgc Vift doi vói lù li^t Trong trqt, chàn nuoi phat trien lam nay no Cae nghS thu cong nhu luyfn kim dong thau

20

-gòm, dft, mqc vói nhùng san pham khà dadgng Thuyen la phuong tifn giao tiiong qUan trqng Si; phàn oong lao dqng, xa hqi va quan hf trac doi, giao luu hàng hòa cò nhi^u tien bq Dai

song vàn hòa, tinh thàn ngay mqt nang cao Nhùng hinh chgm khac trén trong dong va cae di chi khao co hqc da minh chùng cho thi/e t^ dò Vift Nam thòi Sy duq^c coi la mqt trong nhung qué huomg cùa loai nguoi Vai thoi dgi d8ng thau phat trien, nuóc Vàn Lang - nha nuoc so khai d?iu tién trén manh dSt Dong Nam & ra dòi Va voi sgr ra dòi cùa nuóc Vàn Lang, mqt thoi d^i mói - thòi dgi càc vua Hùng cùng bat dau trén dat nuóc ta càc vua Hung da co vai trò hqrp nhat tat ca càc bq l^c Igi thanh nha nuoc Vàn Lang Nha nuoc vua moi phoi thai da phai dàm ducmg nhùng su mfnh cao ca va het sue n^ng n^ la xày di/ng

và bào vf nò Chinh vi le dò ma trong thòi dgi ngày nay, BQC

Ho kinh yéu cùa chùng ta da cò lan nhac nha chùng ta : "Càc vua Hung da co cong dgng nuóc, Bac chàu ta phai cung nhau ^iù lay nuóc* Vai tro và cong lao to lan 3y cua càc vua HÙng itrcyc lich su dai dai ghi nhó Khu di tich d^n Hung con Igi dSn

ngày nay la mqt bang chung hung hon nói lén rat ro di^u dò

DÒ la mqt quan the kien trùc d^p và da dgng trén nui Nghia Linh thuqc xa Hy Cuong, huyfn Phong Chàu, tinh Vinh Phu Quàn the klin trùc g3m ba ngoi dSn l&n là dSn Hg, dSn Trung và iSn Thuqng D&n Hg la noi ma m^ ^u Co (theo truyen thuyet) da le

ra bqc tram trùng, no thanh t^^am con trai, trong dò nàm muoi con theo mg lén nui da ton nguoi anh ca lén lam vua, lay hifu

là HÙng Vuong, dat tén nuéc là Vàn Lang, dóng do a dat Phong Chàu Chech v^ dong nam dfen Hg là d^n Gieng, noi co gieng Igqc

trong vat ma xua kia hai nang cong chua Tién Dung va Ngqc Hoa hang soi bòng, chài toc và van khan a day Ngoi den lon thù hai là den Trung, noi vua HÙng thuong lui toi bàn vifc nuoc cùng càc lgc hau, lgc tuóng, noi hoàng tu nghèo cò hieu

Lang Liéu dàng bành chung bành dSy lén vua cha nhàn ngày t^t

cà và ng5i d§n lori thù ba - d^n Thucyng - noi vua HÙng cùng càc bo lao Igp dàn te Tròi Dat và càu than LÙa, dtng thòi cùng là noi vua HÙng thù sàu Igp d^n tho Thành DÒng thang gi3c Jfn Cgnh d^n cò làng và mq to Chech sang phai cò cqt dà the ma Thi^c An Duong Vuromg dà tùng the truac vong linh tién

to nguygn mài mài giù vùng giang san nha HÙng Tu day, phòng tam mat ra xa v^ phia truóc se thay 99 ngqn nùi lón nho nhu bay voi quy dang huong v^ nùi M^ uy nghiém,

Toàn bq khu di tich vói quan the kien trùc da dgng là thanh qua, san pham cò y nghia cùa tai nàng sàng tgo va sue lao dqng can cu, b^n bx cua ong cha ta xua No gqi lén truyen thong ve vang, dang tgr hao cua ca mqt dàn tqc duqfc mo dSu bang thòi dgi cae vua Hung

Ngày nay, moi dq xuàn qua, he toi, nhàn dàn ca nuóc Igi

no nùc keo v§ dat To, thàm d^n HÙng, tuóng nigm càc vua Hung

va tham già càc hogt dqng vui choi dgm dà y nghia Khong

nhùng thi', day con la dip de cho cac caP tài tu giai nhàn ma

ca dao lich su thuong noi d ^ , han huyén tàm si/, on Igi dong doi con Hong chau Tién cua mxnh va chùc nhau giau sang, song làu, mgnh kho e :

"Din day sum hqp vui cuoi Truéc la le To vieng noi mq phan

22

-Sau la tai tu giai nhàn Han huyén ke noi ke gan nguoi la Gan xa ta cung mqt nha

Cung dong Hong Lgc cung la viém bang Chùc ràng phu qui thq khang

To cho phuc trgch blnh an muon nha"

Nhà nuóc Vàn Lang ra dai va thoi dgi càc vua Hung la mqt cqt moc quan trqng, mqt buoc tien dai cua xa hqi Vift Nam tho

co dgi» Nhung nhu trén da nói, nha nuóc Vàn Lang chi mói la hinh thùe nhà nuoc so khai, nhà nuóc a trinh dq thap CÙng vói si/ phat trien cua kinh ti và xa hqi, nha nuóc ay t^t

phài dòi thay và tien lén mqt trinh dq cao hon Vao nùa sau thi ky III truóc Cong nguyen, trén n^n tang kinh ti - xa hqi mai, d^e biét la truóc nhu cau chong ngogi xàm, mqt thu linh cùa nguoi Au Vift la Thi^c Phan da hqrp nhat hai thanh phan dàn tqc Lgc Vigt va Au Vift, hai vung lanh tho dong bang va mi^n nùi Igi thành mqt quoc già th<?hg nhat lay tén la 5u Lgc Nuoc

Tu Lgc ra dòi la si/ icl" tije và phat trien a mqt trinh dq cao hcm han nuoc Vàn Lang cua thoi ky dau tién Sàch Ljch su Vigt Nam ^ cùng da cho chùng ta bilt khà nhieu vS nhung hogt dqng kinh te - ky thugt, vàn hòa - xa hqi thòi ky tu Lgc Kinh t^, ky thugt da cò buoc phàt trien khà Trong nong

nghifp, vige dung tràu bo cày keo va càc logi nong cij khàc nhau kha pho bien Vi nong cij, ngoai dS dà vÓn cò tu làu, d5 dong (luoi cày dQng, liìm hai d^ng, rlu dftng ) và do sat (rlu sat, cuoc sàt ) da xuat hifn Nong san (lùa, ggo, khos dgu, ) và cae logi hoa qua (chuoi, cam, qnit, vai, nhan,

dùa, na, ) ngày mqt nhiiu Vung dat bài ven song là noi tr3ng dàu chàn tlm khà phàt dgt Nhieu vùng dat khàc duc/c dùng trSng mia de ep mgt, lam duròng Vuòn nhà nào cùng tr^ng cau và trSu khong, và cò li ti^c nhuqm ràng àn tràu dà cò tu

dò Nam ó vùng dong bang chàu tho phi nhieu, cò nhiiu h5 dàm, song Igeh và bò bien dai, Au Lgc khong nhùng cò uu the v^

trong trqt ma cung cò thugn Iql lón v? chàn nuoi già sue, già clm (tràu, bc),chò, Iqn, gà, vit, ) va danh cà song, cà bien Ngu3n thgrc pham phong phu la co so tó"t, dam bao cho doi só'ng vgt cliat cua nguòi Au Lgc ngày mqt nàng cao Thu cong nghifp cùng tiln bq hom truóc càc ngh^ luyfn kim, g5m, dft, mqc, dan làt da manh nha tu truóc, duqrc tiep tijc duy tri va phàt trien Ngh^ nung ggch, lam ngòi dà ra doi Vifc giao luu kinh

te, vàn hòa trong nuóc và vói ben ngoai du^c tàng cuong và

ma rqng Chq- bua hinh thanh Trong lao dqng và sinh hogt,

qua càc hinh thùc lao dqng khac nhau (trong trqt, chàn nuoi, lam nghi thù cong ), qua cae hogt dqng vàn nghf, vui choi giài tri lanh mgnh (hqi mua, ca mùa nhgc, ve tranh, due

tuqmg, ) va qua cac tijc tho than m^t trai, thàn nui, thàn song, tha sinh thgrc khi, ma thugt, con nguoi cang gan bò vói ti/ nhién, vói càc hinh thùc ton giào, tin nguomg cò truyei Cung voi nhùng hogt dqng kinh te - ky thugt, vàn hòa - xa hqi nói trén, càc hogt dqng trong linh vi/c quàn si/ cùng cò nhùng buoc truong thanh dàng ke, nhat la trong vige che tàc vù khi (cung, no, tén) Nàm 1959, o càch chàn thanh Co Loa khoang hai tram met v^ phia Nam, nguoi ta da phat hign duq'c mqt icho mui tén d^ng gom hang vgn chiec vói nhieu hinh logi khàc nhau

24

-Noi bgt lén tat cà là thanh Co Loa, mqt ky oong sang

tgo tuyft voi CUA nguòi Vift cò Thành du7c xày dgng trén mqt khu dat ma ta nggn là Hoàng Giang (song Thiep), von là mqt nhành quan trqng cùa song Hong, nói liin song H5ng vói song Cau ra bien De xày thành, nguòi Vift co da phài huy dqng mqt li/e luqrng rat lón vi nhàn Igrc và vgt li/c Thanh duq^c thiet ke, quy hogch hcyp ly và sàng tgo (dung song laii hao, dùng gò cao va dai dat cao lam lùy, ) dgt giùa mqt vung cò nhiiu darà vi/e nén duq-c ke dà tàng a phia duói nhac chan

Toàn bo thành cò chin lóp theo hinh soàn tr3n oc, hifn con

ba vòng thành dap bang dat dai hom muoi sàu kilomet Trén m4't thành cò nhiiu q dSt cao va nho ra phia ngoai de lam vqng canh Va cong 31/ phong nggr Ben ngoai moi luy thanh d^u co hao sàu va rqng, thuyin be di Igi duc/c Hf thong hao noi

liin nhaU va noi vói Hoang Giang thanh mgng luoi giao thong thuy thugn tifn, trong do cò miin Dim Ca rqng lón cò sue

chùa hang tram thuyin be neo dgu Durói chàn thanh, khao co hqc da phàt hifn du7C di tich noi dàn cu trù truóc khi xày thành, thuqc buoi d§u thoi dgi do sat ò'phia ngoai chàn

thanh, càch chung hai tram met vi phia Nam là noi cat giù hang vgn mùi tén dong Khu trung tara cua thanh la noi a cùa vua và hoang già, duq'c bào vf bai ba vong thanh Quan Igi a giùa khu thanh Nqi va thành Trung Quàn dqi thuong trgrc canh giù trén ca ba vong thanh va dong doanh trgi a phia ngoai thanh Trung Vói hf thong hao noi lien vói song va song song vói thanh lùy nhu vgy, khong nhùng thuyin buon ma thuyin chien cung co the ra vao o ca ba vong hao mqt càch de dang,

phoi ìKfp tàc chien cung bq binh khi càn thilt Ro rang la

Co Loa xua da la mqt trung tàm chinh tri, quàn gi/^kinh te, vàn hoa quan trqng nhat cua nuoc Au Lgc (24)

Gan vói vige xày thanh Co Loa co huyin thogi vi Rua Vang Trong thòi ky ^u Lgc, vifc xày cat mqt thanh lón nhu thành

Co Loa chac g^p khong it kho khan va tro nggi CÓ the thanh phai xày di xày Igi nhiiu lan mai dung vùng Cho nén huyin thogi Rua Vang ra doi truoc het la de giai thxch va dap ùng van di dò Theo huyin thogi, so di thanh xày xong Igi bi do

la VX cò yéu quai din pha hogi Muon thanh dùng vùng du^c thi phài tru cho duq'c yéu quài* Va than Rua Vang da giup vua Thi^c tru dU7e yéu quai nèn thanh xày xong thì khong bi dò nùa Thàn con thao mqt chiec vuot a chàn trao cho vua de lam lay

no, phong khi cò gige ngogi xàm Qua nhién, khi Trifu Da dem quàn xàm lu^e Au Lgc thì An Duong Vuang dem nò than ra ban lam tan tàc quàa gi4c Thay khong the dành noi, Trifu Dà dà phài dung d^n qui ke, bang càch cho con trai là Trqng Thùy sang cau hon My Chàu, con gài vua Thgc và xin duqrc a gùi re

^x ngay thgt, An Ducmg Vuong da chap thugn yéu ciu dò

Chang bao làu, Trqng Thùy da dành trào nò thàn và vi nuóc

cung vua cha cat quàn dành chiein Au Lgc VÌ nò than da mat linh nghifm nén An Ducmg Vuong da thua trgn raqt càch dau dòn Trén duong thào chgy, nha vua da chera dàu con gài yéu roi nhày xuong bien Mau My Chàu chay logng trén bien da ket

thanh ngqc trai Nhu vgy là huyin thogi RÙa vàng khong nhùng

da giai thxch vifc xày thanh Co Loa ma con cung cap cho chùng

ta mqt càu chuyfn t m h bi tham dàn den sg: that bgi cua vua

- 26

Thije và nuóc Xu Lgc

cùng v ó i t h a n h Co Loa voh co t u l à u , a xa Co Loa thuqc huyfn Dong Anh, Ha N q i , con cò d i n t h ò An Duomg Vuromg Trong khu vi/c d i n cò n g o i d m h l a n g mai cong co k m h v o i cày da co thi^ t ò a bóng màt xuong san d i n h Phia t r o n g cày da va n g o i

d i n h l à am bà Chua t u e d i n t h o oong chua My Chàu co pho

tuqrng eijt d i u gqi l é n h i n h ành dau thuong và sgr t r ù n g phgt nghiém khac cua vua cha dS± v ó i n a n g Tiep d^n l a d i n Thuqmg,

d i n vua Chu t h ò An Duomg Vuong ma t r o n g den cò doi ngi/a hong ( t g o dàu the" ky X V I I I ) , t r o n g d3ng vua Thg.e (due c u o i t h i ky XIX).Truóc d i n co g i e n g Ngqc, n o i Trqng Thùy t ' / t u Noi day con cò mieu nho t h o t h à n Rua Vang, v i t h à n da g i ù p vua Th>4c xay t h a n h va lam n o

De tuong nho vua Thi^c và nang My Chàu oan k h u à t , hang nàm t u ngày mung sàu din ngay l 6 t h à n g g i e n g àm l i c h , nhàn dàn Co Loa và huyfn Dong Anh I g i t o chùc t r q n g t h è l e h q i d^n

An Duomg Vuomg Nghi t h u c cua l e cò c o , ngi/a hong ngi/a bgch,

k i f u , huomg an l ó n v ó i ngu 31/ bang dong và l e v g t , huomg àn nho v ó i c h i e c d m h và d o i hgc dBng cùng n o , bó t é n va mqt

t h a n h k i e m Khi nhgc va t i e n g t u va n o i l e n t h i l e t i b a t dàu càc quan v i é n , ky m'jc l a n luq^t lam l e t r u ó c bàn t h ò và t i e p theo sau l a dàn chùng Hq tuóng nifm nha vua và càu nguygn

cho mqi nguoi du7c b i n h yèn^ t h i n h v u 7 n g Le t ^ xong vào quà

t r u a ngay mung sàu l a d i n h q i , mo dàu bang dàm ruoc t h a n vong quanh muoi h a i xom cò cac quan v i é n , ky mgc va dàn l a n g thair

g i à , r 8 i t i e p din l a càc hogt dong v u i c h a i s o i n o i va hap

dàn

Muon nhac nhó mqi nguoi nho mài khong quén si/ kifn lón lao nay9 ky quan Sy cùa dàn tqc, ca dao vi lich gù da ve ra truóc mat chung ta mqt Loa thanh thuo ay, ma neu nhu ai dò chua cò dip vi D3ng Anh thx cùng cò the hinh dung du7c :

"Ai vi din huygn Dong Anh Ghe thàm phong cành Loa thanh Thuc Vtromg

Co Loa hxnh oc khac thucmg Trai bao nàm thàng neo ducmg con day"

Sau thai ky Vàn Lang - Au Lgc, tén nuoc, tén kinh do cua

ta con nhieu lan thay doi Nhung Co Loa và Vàn Lang - ì\x Lgc vàn cu la nhùng tén gqi mo dàu cua vifc dinh do, Igp nuóc ma càc the hf sau luon ghi nhó Cung vgy, lich su di/ng nuóc cùa nhàn dàn ta khong dung Igi a thoi dgi càc vua HÙng hay An Duong Vuong ma vàn tiep tg.e Càc triiu dgi vua chùa vi sau, tuy vai tro iich su va txnh chat tiln bq cùa triiu dgi minh

ma gòp phàn xày dap, ton tgo thém cài giang gon dàt nuóc da

cò tu ngan xua Hogc già, sau moi làn bi ohien tranh tan phà thi trieu dgi nao dang ganh vàc su mgng lich su lue do cò

(±) Dong Ngan : mqt phàn huyfn nay thuqc huyfn Dong Anh bay giò

nghìn nàm Bac thuqc, nhung nhàn dàn ta chua bao giò c^Ì^

khuàt phi^e truóc bat cu thi* li/c xàm lu7c nào tu phuong ^ac

tói càc cuqc khói nghia cùa Hai Ba Trung, Ba Trifu, eua '^y

Bon, Trigu Quang Phi^c, cùa 'Ly Ti/ Tién, Dinh Kien, o^a ^ai Thùc Loan, Phùng Hung, Duong Thanh , tu thi ky I din truóc thi ky X da chùng tò diiu dò Nhifm vi; chong gige giù nuoc, bào vf dfc Igp dàn tqc thòi ky nìiy tra nén het sue bue bach nhung nhifm vg cung co va xày dgmg dàt nuóc cùng khong vi the

ma bi xem nh^ Sau chi In thang quàn Luong, Ly Nam 'DS eia tuyén

bo dgmg nuóc và d^t quoc hifu là Vgn Xuàn Roi Tri^u Quang

Phi/c Igi tiep t^c cong vifc lón lao dò ma nguòi di truoc da néu ra Va Co Loa xua cua Au Lgc Igi du7c ong lay làm thanh lùy

The ky X dành dau mqt buóc ngogt lón trong lich su dgmg nuóc và giù nuóc cùa nhàn dàn ta Trai qua hon mqt nghìn nàm Bac thuqc, dàn tqc ta khong nhùng khòng bi d8ng hòa ma ngay cang truong thanh và lón mgnh Fin kinh ti' - xa hqi tuy co

bi kim hàm nhung vàn khong ngùng vuom lén Nong nghifp» ^^^

cong nghifp, giao thong vgn tai va thuong nghifp diu oo nhung buoc phàt trien lón so vói thòi ky truóc cong nguyen, nén da dàm bào du7c nhùng nhu càu càn thilt cùa nhàn dàn vi ^ » "si^c^

ó, di Igi Nam lày vgn hqi dang den vói dàn tqc, Khùc Thua Di| dà xày dgmg dU7c chinh quyin ti/ chù tu tay bqn phong kien

nuóc ngoaij kit thuc vi ce ben ach thcng tr:[ hor mot nghin nàm cùe phong kien phuomg Bàc, dgt ccf se dfeu tién che nin dqc Igp dàn tqc Tu dò, anh em hq Khuc làn lu7t thay nhau nàin

quyin cai quan dat nuac trong vòng be muai nàiT: ve de tgc ra nhiiu doi thay quan trqng Nhung chxnh quyin tij^ hhu ma hq

Khùc gianh du7c chue thgt vùng chac Phei d^n cuoi nàr 538, sau chien thang oenh lift quàn Nam Ken cue nguai gnh hung

dàn tqc Ngo Quyin, mqt nin tgr chu thit sgr ve mqt nin dqc Igp thgt SI/ moi du7c thiet Igp trén dat nuóc ta Lén tri vi dat nuóc vao nàm 933, Ngo Quyin da quan tàni ngay d^n vifc xay di/ng mqt vuomg qUoc dqc Igp va lày Co Loa xua cua Au Lgc lam kinh do Nin ti/ chu va nin dqc Igp vue dU7c thiet Igp thi chang may Ngo Quyin qua dai, logn muoi hai s^ quàn noi lén trong nuoc Dinh Bq Linh da thanh cong trong vifc dqp logn, dua giang som vi mqt moi, dgt tén nuóc la Dgi Co Vift, dinh d5 a Hoa Lu^(Ninh BÌnh) Nàm 981, Le Hoan, nguòi sàng Igp nha Tiin Le, sau khi chiln thàng quàn xàm lu7c Tong da tien hành oong cuqc phi/c hung dàt nuóc, xày di/ng vàn hòa dàn tqc von da bat dàu duói triiu Dinh Nàm 1010, Ly Gong Uàn lén

ngoi vua, thiet Igp triiu Ly thay the triiu Tiin Le, day mgnh cong cuqc dò lén mqt buóc mai Vua Ly quyet dinh dòi do vi thanh Dgi La, dgt tén là Thàng Long (Rong bay lén) và dòi tén nuóc thanh Dgi Vift

Nhung bien doi lon lao va nhùng thanh tgoi quan trqng ma nhàn dàn ta da gianh dU7c trong suot thoi gian hom muai the

ky da du7C su gàch ghi Igi bang nhùng net dgm Nhung bien doi

va thanh ti/u dò cùng dU7c phan ành trong ce dao lich si Nhung

- 30

t i e c t h a y , cho den n a y , chung ta van chua co d^qc t r o n g t a y

n h i i u b a i ca dao v i l i c h su phan anh mqt g i a i dogn l i c h su

d a i l à u va cò n h i i u b i e n dqng n a y Ngoai b a i ca dao n o i ve

cuqc k h o i n g h i a cùa Mai Thùc Loan chong bqn do hq nha Duomg

se dU7C g i ó i t h i g u a mang h i g n thi/c g i ù n u o c , co l e cung con hiein h o i nhùng b a i ca dao v i h i g n thije di/ng nuóc dU7c g h i I g i

ó g i a i dogn n a y

Tu t h i ky XI den the ky XV, d a t nuóc t a t i e p t'4C chuyén

b i e n t h e o c h i i u huóng d i l é n , ngày cang t r u o n g thanh va l ó n mgnh Vi mgt d ò i n g o g i , chung t a to r o sue mgnh cua minh

t r u o c mqi ke t h u , l à n l u a t o h i e n thàng n h i i u t h e li/c xàm l u 7 0 hung han nhu Tong, Nguyen, Minh "^/i d ò i n q i , cong cuqc phi^c hung d^t nuoc dU7e day mgnh hon t r u ó p , n i n vàn hòa vàn hqc

dàn t q c p h a t t r i e n mgnh me va dgt du7e nhùng t h a n h ti/u rgre

r o duói d ò i vua Le Thành Tong Nuóc Dgi V i f t da t r a t h à n h mqt

t r o n g nhùng nuóc g i a u mgnh n h a t a Dong Nam i St; thgrc l i c h su

do co du7c phan anh t r o n g ca dao l i c h su khong ? Co DÓ l à

nhùng d o i t h a y gau ngay c h i l n t h a n g quàn Minh xàm l u 7 c , duói

t r i i u vua Le Thài To Duói àch thong t r i cua nha Minh, nhàn dàn vo cùng d i é u dùng Nam g i ó i t h ì b i t r i g t s a n Nguòi t à i

g i o i b i dem d i giam long o Trung Quoc N h i i u n g u ò i dàn da

p h à i r ò i bo ban quan phiéu bgt d i khap n o i Dat nuóc g i à i phòng, n g u o i n g u o i t r o v i dong v u i Hq khong t h e khong quan tàm den gan x u a t , t r ò n g l u a t r b n g mau va chàn n u o i sue v g t , khong t h e khong s i n h con de c a i t r o I g i de cho dàn cu ngày

mqt dong due hcm Chùng t a cò t h e ahùng k i e n sq thgrc d ò i t h a y

do qua b a i ca dao sau :

"DÒi vua Thài TÒ Thài Tong Con be oon dat con bong con mang"

Dat nuóc truóc nhùng doi thay dàng mung da cò thém khi sac va ginh li/c mói (giào vàn rqng mó m^t rong tri an) vói mqt tàm voc moi (nqi hiln ngogi hinh thém rgng qui mo )

Nhung d^n thi ky XVIII, dat nuóc Igi dùng truóc nhùng thù thàch gay go : nqi chien li^c dijc boi xung dqt giùa càc tgp doàn phong kiln Nguyen - Trinh - Le, mgt d^i ngogi cùng chang òn boi ke thu dang nhom ngò và làm le xàm lu7c tu ca hai phia Bac lan Nam Trong hoan cành dò, lich sxi chung kien SI/ xuat hifn cua Nguyen Huf - Quang Trung, nguòi da pha"t cao ngqn co Tày Som, dùng ra dam duomg su mgng dqp thu trong va dành thang gi^c ngoai, thg:c hifn mgc tiéu cao ca thong nhat dat nuóc Vàn di dàt ra cho diiu dgi Tày San ngay sau dò la phi^c hoi kinh ti", day mgnh san xuàt Va thi/c hanh cai càch xa hqi, lam cho d^t nuoc ngay mqt mgnh giau lén Chieu khuyln nong va chinh sach phàt trien cong thuong nghifp, phat trien vàn hoa dàn tqc da co tàc dgng khong nho d^n tinh hinh dat nuóc Tiec thay, triiu dgi Tgy Som tu Quang Trung din Quang Toàn cung chi t3n tgi trong thoi gian ngan ngùi (muoi bon nàm thoi) nèn cung chàng lam du7c gì nhiiu :

"Dàu cha lày lam chàn con Muoi b(?n nàm tron hit go thi thoi"

Nhung thành quà ma triiu dgi Tay Som dgt dU7e trong thi

ky XVIII da mo ra nhùng khà nàng mai, thuàn I7Ì cho triiu dinh nhà Nguyen sau nay trong vifc cai tri dat nuóc a the ky XIX va nhùng nàm dàu cua thi ky XX Vói dat nuóc thong nhat

32

-do phong trào Tày Som mang Igi, nha Nguyen qUan tàm d^n vifc cùng cò, hogch dinh chinh sàch, ban hanh the che, lugt If nham dua dàt nuac di vào quy dgo cua che dq phong kien Nhin chung, càc vua chua triiu Nguyen tu Già Long, Minh Mfnh din Thifu Tri, ^^ DÙc, it nhiiu diu cò vai trò, tao dgng dòi vói dat nuóc va lich su, nhung nhùng I7Ì ich ma hq mang Igi khong the sanh voi nhùng tàc hai ma hq gay ra cho dat nuoc

và nhàn dàn :

"Tu ngày Tq 9Ùc lén ngoi Con chàng day n5i, tre khòc nhu ri "

hogc : "Tu ngày Bào Dgi lén ngoi

Cam chang day n3i, cuqc stJng co ro"

Song a nhùng thod diem lich su nhat dinh và vai nhùng ong vua cu the khàc thi tình hinh cò the khac the DÓ la truòng hTp vua Thanh Thài, vua Ham Nghi, (sau khi Ti/ DÙc mat, tue la vao khoang cuoi thè ky XIX, dSu thi ky XX) Vua Hàm Nghi va vi quan dgi thàn Ton That Thuylt la nhùng nguoi yéu nuóc, chong Phàp, da ra chilu Càn Vucmg Nhàn dàn dành già cao cong lao và pham chat cua hq ("Ham Nghi chjinh thgrc vua trung" ) Con vua Thanh Thài ? DÒ cùng la mqt vi vua cùa triiu Nguyen nhung dU7C nhàn dàn yéu min, kinh trqng, boi ong biet qUan tàm den dàt nuoc va nhàn dàn, biet di ra nhùng c h m h sach dùng dan h7p long dàn va lam cho dàt nuoc hung thinh Duoi sgr tri vi cùa ong, dòi song cùa nhàn dàn vi vgt chat no du ma tinh thàn cung yèn vui :

"Dùe vua Thành Thài lén ngoi

cùu chàu t u h a i l a m t o i mqt nha Due vua cò gàc ban r a

Am phu di/c bao de ma t r u n g hung Phuomg dàn dàu dò nuc mung

Ai a i t h i cung k i n h dàng mqt l o n g " Ngoai r a , n l u x l t r i é n g v i mgt vàn hoa, g i a o di^c, khoa

h q c , và cùng c h i r i é n g t r o n g t h o i ky Dgi V i f t , chùng t a cùng

dà t h a y n o i b g t l é n nhùng t h a n h ti/u dang g h i n h o Do l a v i f c xày di/ng Vàn Mieu va Quoc Tu Giàm, truomg d g i hqc dàu t i é n cùa nuóc t a , da dào tgo r a t n h i i u nhàn t a i cho d à t nuoc t r o n g

may tram nàm l i i n , l a v i f c xày dqng Toa Khàm Thién giàm chuyén

v i t h i é n vàn và l i c h p h a p Do oon l a v i f c xày di/ng d^^n^ c h u a ,

m i l u t h o t h à n , t h o p h g t , cac anh hung cò cong v o i dàn v o i

nuóc nhu d i n t h ò thàn Long Do, d i n t h o Thành DÒng, d i n t h o Som T i n h , và nhu chua Dién Hgru cò t ò a k i e n t r ù c r i é n g ,

dqc dào l a chua Mqt Cqt,chua Sung Khanh Bao Thién cò t h a p

Bào Thién cao 12 t à n g , Khong o h i o k i n h do Thàng Long xua

ma a n h i i u d i a phuomg khac t r o n g ca nuoc cùng co nhung t h a n h ti/u nhu t h i v i vàn hoa, g i a o dijc va khoa h q c Nhùng t h a n h

ti/u nay t u y con vang bong t r o n g ca dao l i c h su (hogc khong dU7C phan a n h , hogc khong dU7G l u u t r u y i n ) nhung van l a

nhùng thi/c t e khong the phù nhgn v i l i c h su dqng nuóc cùa ong

cha t a

Trén day mai c h i l a nhùng n e t ch&i pha v i qua t r x n h

di/ng nuóc l à u d a i cua nhàn dàn t a qua may n g h i n nàm l i c h s u

Quà t r x n h dqng nuac dò chua cò du7c v i t r i :zmig dàng t r o n g

ca dao l i c h s u Do l a mqt t h i e u s ó t chua the bù dàp du7c cua

34

-bq phgn ca dao n'ay vi mang hifn thi/e lom lao nay Bai vgy, chi bang nhùng net cham pha noi trén chua the nao lam song dgy dU7C tat ca càc bien co da xày ra trong nhiiu the

ky qua Hy rqng ràng nhung gì da du7C phan anh và the hifn Igi cùng se mang Igi cho chùng ta nhùng hieu bilt càn thilt

va nhùng rung dqng sàu xa vi nhung thoi ky oanh lift da qua

II CA DAO VE LICH SlI'PHJJN ANH QUA TRINH GIlf^NU'dC

De tien hành thang I7Ì si/ nghifp dqng nuóc vi dgi , nhàn dàn ta da trai qua mqt qua trinh làu dai, gian kho và oanh lift, và de tien hành thang I7Ì si/ nghifp giù nuóc vi dgi, nhàn dàn ta eung phài trai qua mgt qua trxnh làu dai, gian kho và oanh lift nhu the Bai vi sgr nghifp di/ng nuóc và giù nuóc vi dgi cua nhàn dàn ta cùng sinh ra va cùng t^n tgi trong guot chiiu dai lich gù mày nghìn nàm, cùng phai huy dqng nhung tiim li/c to lon de chong chqi voi mqi the Igfc de dqa nhàm dgng xày va giù gin d^t nuóc

Sgr nghifp giù nuóc vi dgi cua nhàn dàn ta la mot tong the chiln tranh nhàn dàn duoi gg: lanh dgo va ahi huy tai giòi cùa nhùng nguoi oon uu tu cua dàn tqc nham chong Igi mqi ke thù xàm IU7C va bqn phan dqng bàn nuoc, hgi dàn Tu trong tong the chiln tranh nhàn dàn rqng lón dò ma nhiiu cuqc khói nghia, khàng chien dà no ra,chong Igi nhùng ke thu khàc nhau, ó nhùng thoi ky lich su khac nhau Gan vai moi cuqc khói nghia, khang chiln a moi thoi ky nhu vgy Igi co

nhùng nhàn vgt, sgr kifn lioh su tiéu bieu cua nò

A CA DAO vi LICH SI/'PHAN ANH Vlgc CHONG XAM Ll/cfc

Theo Lich su Vift Nam (24) (tgp I), trong thòi dgi càc vua Hung di/ng nuóc, trén dat nuóc ta da cò ke thù xàm lu7C

Co xàm lu7c at se co chong xàm IU7C Do la le duomg nhién,

va la hoan canh, ly do ra dai càu chuygn Thành Dóng dành

gige An. Càu chuyfn khong nhùng dà di vào thàn thogi, truyin thuyet xua ma Igi cung dq co mgt trong ca dao vi lich su sau nay Mqt cgu be moi ba tuoi diu tuong dàu non nót ma da làm

nèn nhùng chuyén thàn ky Khi con nam "lì" trén chong dà, Dóng "chàng nói chang ràng", ma khi nghe tin cò gige ngogi xàm, nghe tieng aio reo càu hiin tài chong gige thì DÒng bong

"lem nhanh nhu thoi", àn khòe uong khoe và làm vifc khòe Dong cò the àn mqt lue "Bay nong com, ba nong cà" và "uong mqt hai nuóc cgn dà khuc song" ^ ^ DÓng da nhgn su mgng cùng toan dàn danh giac Theo Dong vào trgn cò nguoi dàn dang càm v8 dgp dàt, co chang trai ngheo dang va dàt, cò nguoi càu cà,

cò nguoi di san và cò ca lu tre chàn tràu nùa Vù khi cùa Dóng la gi ? Don giàn thoi ! Guom Yang^ ngi/a sat hay roi sat, biji tre deu cò the danh gige Ghi bang ày thoi, DÓng da dung manh xong vao quàn gige nhu xong vao cho kh5ng nguòi Roi sat quat vào minh giàe, bi^i tre vùt vào dàu gige cung dù làm tan tành, toi ta bqn chung Ca dao lich su vói dgc trung riéng

(jk) Nhùng loi nói vàn ve a qué huong Dóng - Theo Ljch su

Viét Nam (24)

Guom vàng ngi/a sat de binh tue thi

Thành vuomg khi ày ra uy Nua ngày s5n set tu b§ gige tan "

hogc : "Lén ba dang tuoi anh hai

Roi nga nggra sàt ra oai trgn tiin

Mqt phen khói lua d?p yèn "

Hoàn thanh su mgng cao cà, Thanh DÓng tu già nhàn gian ma bay lén tròi : "io thiéng cai Igi Linh San" va "SÓc San nhq gót thàn tién lén trai"

Tinh thàn, sue mgnh va chien cong cua Thành DÓng bat nguon tu y chi và gùc mgnh cua nhàn dàn, cua dàn tqc Chinh

y chi va sue mgnh cua nhàn dàn va cua dàn tqc da chung due

và kit tinh vào hinh tuqmg Thanh Dong, mqt h m h tuqmg rat d^p và giàu sue sàng tòa

Vo cùng khàm phg.e, biet an và dai dòi tuong nha Thanh DÒng, con nguai da Igp nén chien cong tuyft voi cò mqt khong hai trong lich su, hàng nàm nhàn dàn ta a nhiiu noi, dgc bigt

là o làng Phu Dong, qué huomg Dong Igi tung bumg ma hqi :

"Dào guom cò xi trùng trung Hang nàm mo hqi tung bùng vui thay Nhó xua fhành DÒng tich nay

Uy phong rgng ró d^n nay con truyin"

Sau thang I7Ì vang dqi cùa Thành Dóng, nhàn dàn ta Igi buóc vào nhùng cuqc dq sue mai voi ke thu Co nhung cuqc dq sue ma phàn thang chua han da thuqc vi ta nhu trong cuqc

khàng chien chong quàn Tàn cùa -An Duomg Vuong (nhiiu làn quàn Tàn bi thua, vi sau chùng Igt ngU7c dU7c the cò) nhung da

tgo da cho nhùng cuqc dq sue tiep theo ma phàn bgi som muqn

se thuqc vi gige nhu trong cac 0*^90 khoi nghia cua Hai Ba

Trung^ Ba Trifu, Ly Bi, Trifu ^uang Phi^c vào nhùng thi ky diu cong nguyen Thang I7Ì cùa quàn dàn ta trong khang chiln khang dinh thi" di lén cùa ta, khàng dinh tài chi huy cua tuóng linh, trong dò noi bgt lén nhùng tuóng nù nhu Ba Trung, Ba Trigu, khàng dinh tinh thàn ngoan c\xang chien dàu cua quàn si va sgr ung hq, dóng gòp to lón cua nhàn dàn Nhung do tuong quan li/c luqng va do ke thu co nhieu àm muu, thu dogn ma thang I7Ì

gianh dU7c chua thgt ggr vùng chac Dàu sao, cong lao thanh tich cùa nhùng anh hung khàng chien vàn doi doi sang choi Cung vói nhùng the logi vàn hqc khac va càc bq mon khoa hqc khàc, ca dao da ghi nhgn dieu dò Nói vi Ba Trifu, mqt nù

tuóng anh hùng da anh dùng dành duòi quàn Ngo, ca dao da

phàc hqa nhu sau :

"Ru oon con ngu cho lanh

De mq gành nuoc rua bành con voi Muon coi lén nùi ma coi

Coi ba Trifu tuong cuoi voi banh vang"

Ba Trifu tuong qUa la oai hung, du7c mqi nguoi ton k m h

và nguong mq Ba co tén la Trifu Thi Trinh, qué ó huyfn

Nong Gong, tinh Thanh Hoa Ba la mqt phi^ nù to khòe, co chi

cà kinh ó bien khoi, dành duoi quàn Ngò gianh lai giang san, cai àch no If, chu toi khong chiù khom lung lam ti thiep

nguòi" (24) Ngay gau dò, bà da cat binh khói nghia chong quàn Ngo Ba thuong mgc ào giàp, toc cai tram vang, chàn di guoe nga ma cuoi lén m m h voi xong pha trgn mgc, lam cho quàn gige kinh hoang Sau nhùng thang I7Ì buóc dàu cùa bà, quàn

^go da tim mqi càch phan cong quylt lift, Cuoi cùng, bà da

hy sinh anh dùng trén nui Tung thuqc huyfn Hgu Lqc, tinh

Thanh HÓa Nhung tén tuoi cùa ba, 31/ nghifp cùa bà van mai mài trong long nhàn dàn Nhàn dan da xày làng va l^p den tha cho bà o xa Trifu Lqc, thuqc huyfn Hgu Lqc, tinh Thanh Hoa* Vifc lam mang ngng nghia tinh dò cua nhàn dàn da lam stjng dgy nhung ngày oanh lift, ve vang càch day muoi bay the