Thời gian và không gian nghệ thuật thơ mới

Càc nhà Tho mói khòng ngàn ngai trong viéc khàng djnh cài bàn ngà cùa minh: Hp dùng cài Tòi de xung ho, de nói chuyén vói mpi ngirói vói niém khài khao dupc giao càm vói dói: 'Tài chi l

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NOI TRITONO DAI HOC KHOA HOC XÀ HÒI VA NHÀN VÀN

THOI GIA1\ VA KHÒrVG GIAl^

MÒDAU

MUC lAJC

Trang

CHUDNG 1 THd MOl VA QUA TRINH BIEN DOI THI PHAP

THd TRONO QUA TRÌNH HIEN DAI HOÀ

1 Su vàn dòng cùa tho Viet Nam va su xuàt hien cùa phong trào '^Ilio mói 3

2 Tàn Dà- ngirói bàc càu elio Tho mói 10

3 Vài net ve su càch tàn cùa Ibi phàp Tlio mói 19

CIIUDNG 2 THÒI GIAN NGHE THUAT TRONG THO MÒI

1 Tliói gian vàthói gian nghe Ihuàt 34

2 Thói gian nghe Ihuàt trong tho mói 36

2.1 Thói gian khà bién trong su cani nhàn cà nhàn 36

2.2 Thói gian hien lai va tàm trang cùa càc nhà Tlio mói 44

2.3 Tró ve qua khù nhu mot ciru cành linh Ihàn cùa càc nhà Tho mói 47

CHUDNG 3 KHÓNG GIAN NGHE THUAT THO MÒI

1 Khài niem khóng gian nghe Ihuàt 53

2 Vài net ve khòng gian nghe thual ilio trung dai 53

3 Khóng gian nghe thuàt tho mói 56 3.1 Khòng gian cùa cài tòi noi càm 57 3.2 Khòng gian nghe Ihuàt Tho mói va su the hien tfnh da

thanh cùa liéu ihuyét 62 3.3 Di tini màu so chung cùa khóng gian nghé thuàt

Tho mói 71 3.4 Khòng gian Tho mói - con duóng cùa cài tòi nói càm

di tlm mình Irén nhùng màu gò'c truyén ihó'ng 76 KLTLUAN 81 TÀI LlÈU THAM KHÀO 83

MÒDÀU l.Phong trào Tho mói là mot cuóc càch mang trong tho ea Viet Nam irén buóc duóng bién dai boa Chi hon muói nam bình thành va phàt irién (1932 - 1945) phong trào Tho mqfi dà co nhùng dóng góp quan trpng, làm thay ddi toàn

bò thi phàp tho trff tình tiéng Viet, dua lai cho nò mot sue song mói, mó ra mot thói dai mói trong nén tho dàn toc Mac dù co nhùng han che nhài djnh nhimg Tho mói vàn nàm trong vàn mach cùa dàn toc, ké thùa va phàt trién tinh boa tho

ea dàn ìoz, hien dai boa tho de dua tho Viet Nam vào quy dao dòng chày cùa Ilio

ea nhàn loai Nhùng dóng góp cùa phong trào Tho mói là khòng the phù nhàn Vice nghién cùu Tho mói mot càch toàn dién ve mal ibi phàp là rat càn thiét, eó y nglùa ve ly luàn va lich su vàn hpe

2 Hon bay muoi nàm, ké tu khi phong trào Tho mói ra dói dén nay, dà co

nhiéu eòng tiình nghién cùu khà còng phu, trong dò co the ké dén: Thi nhàn Viet

Nam cùa Hoài Tlianh - Hoài Chàn (1942), Phong trào Tha mài cùa Phan Ctr De

(1966), Viet Nam thi nhàn tién chién cùa Nguyén Tà'n Long (1969), Nhin Igi

eiigc càch mgng trong tha ca cùa nhiéu làc già (1993), Tha mài, binh minh tha Viet Nam hien dai cùa Nguyén Quó'c Tùy (1994), Tha mài, nhùng buàc thàng tram cùa Le Dình Ky (1989), Mot thài dai trong tha ca cùa Ha Minh Due

(1997) Trong càc còng irình nghién cùu Irén day dà làm sàng lo nhiéu dac diém Tlio mói xét tu nói dung dén bình Ihùc Nhimg chua co còng trình nào nghién cùu co he thong ve thi phàp Tho mói Vi vay, chùng lói co y dinh nghién cùu Ibi phàp Tho mói mot càch toàn dién de thày dupc linh "càch mang" cùa nò (rong tfnh he Ihóng cùa Ibi phàp trào luu Mot còng trình nhu the phài mal nhiéu Ihói gian va còng sue Hiéu dupc tfnh do so va phùc tap cùa dói tuong nén buóc dàu chùng lói clipn mot phuong dién cùa Ibi phàp TIio mói de nghién cùu Dò là Ihòi gian va khòng gian nghe thuàt Nghién cùu và'n de này khòng the tàch rói càc vàn de khàc cùa thi phàp the loai va thi phàp trào liru, nhimg triróc mài, chùng tòi

tu giói han trong mot pham vi nhu the' de tie'n hành de tài Tu dinh huóng va muc tieu do, còng trình cùa chùng tòi dupc cà'u trùe nhu sau:

Chirong 1: Tho mói va su bién ddi thi phàp Vici Nam trong ciuà Irình

hién dai hoà

Chuong 2: Thói gian nghé thuàt Tho mói

Chuong 3: Khóng gian nghé thuàt Tho mói

Chuong 1 co y nghla bao quàt ve su xuàt hien cùa trào luu va su bién ddi Ibi phàp tho trong tién trình tho dàn toc, hai chuong con lai di vào nhùng phuong dién cu the cùa Tho mói Sau này, néu dupc phàt trién de tài, chùng tòi se nghién cihj lliém nhiéu phuong dién khàc nùa nhu quaii niem ve chù the trù tình, nhàn vài irù tình, gipng dieu, the loai, ngòn ngù Nhung dò vàn thupc ve dir djnh, ma iróc,

là Ibi tuong lai

3.Triróc bel, vói eòng trình này chùng tòi hi vpng ràng sé giùp sinh vién, hpc vién sau dai hpc eó tbém mot tài liéu nghién cùu hpc tàp ve Tlio mói, ve mot huóng liép càn mang tfnh khoa hpc ve mot trào luu vàn hpc dà dupc kbàng djnh vùng chàc Irén lié'n trình vàn hpe Viet Nam hien dai Còng trình chàc chàn con nhiéu han che, mong dupc si; ehi giào cùa càc vi hpc già va càc dóng nghiép Chùng tòi chàn thành càm on

Ha Nói, thàng Ì2-2005

Chù tri de lai

PGS.TS Tran Khành Thành

CHirONG I THO MÒI VA SVBIÉN DOI THI PHÀP THO TRONG QUA TRÌNH HIEN DAI HOÀ

1 SU VÀN DÓNG CÙA THO VIET NAM VA SUXUAT HIEN CÙA PHONG TRÀO TUO MÒI

Xà bòi Viet Nam Iriróc khi Phàp xàm lupe là mot xà bòi phong kién phuong Dòng Mò bình kinh té nòng nghiép tir cung tu càp dà phong bé nguói nòng dàn trong luy tre làng Mot xà bòi suol mày ngàn nàm kéo dai mot cupe song gàn nhu khòng thay ddi ve bình Ihùc cùng nhu tinh Ihàn Cho dù "iriéu dai luy bao hin hirng vong, giang san luy bao làn ddi chù, song mpi cupe bién co ve chfnh tri fi khi ba dòng dén su song cùa nhàn dàn Tu dói này sang dói khàc, dai khài chi co bà'y nhiéu tàp tue, bay nhiéu y ngliT, bà'y nhiéu lin lirong, cho dén nhùng nói yéu, ghél, vui, buon, co ho cùng nàm yèn Irong nluìng kluiòn klid nhài djnh" dén iiiùc "Ihói gian ó day dà ngìmg lai va nguói la chi song trong khòng gian" (32, Ir 15)

Nhimg cupe bién thién lón nhài trong lich su dàn toc dà xày dén, làm dào lòn toàn bò euòc song yèn bình luóng nhu bài bién ay Do chfnh là cupe xàm làng cùa ihuc dàn Phàp Cùng vói gót giày cùa quan xàm lupe vién chinh Phàp, lói song vàn hoà va ky thuàt phuong Tày dà tran vào Viet Nam, làc dòng manli me dén dói song cùa mpi làng lóp nhàn dàn Dac biét sau cupe khai Ihàc thupc dja làn lliù nhài, xà bòi Viél Nam dà co nhùng Ihay ddi co bàn Triróc lién là su ibay ddi ve mal co càu xà bòi vói su xuàt hien cùa càc làng lóp mói: lu san, liéu tu san

va Irf Ihùc Tày licie (Hp sé là chù nhan lirong lai cùa mot nén vàn hpc mói dang bình thành) Tiép dò là su thay ddi ve mal co càu kinh té Su phàt trién cùa kinh té bang boa thi truóng vói trung làm là càc dò thi lón da dàn dira dai nuóc vào con

duóng tu san hóa Cuòc tié'p xùc vói phuong Tày, cho dù là chfnh Ihùc bay khòng chfnh Ihiirc, Ur nguyén hay khòng tu nguyén cung dà mang dén nhùng ddi iliay dura lùng co trong xà hòi Viet Nam: "Chùng la ò nhà Tày, dpi mù Tày, di giày Tày, màc ào Tày, Chùng ta dùng dèn dién, dóng ho, ò lo, xe lùa, xe dap con gì nùa! Nói làm sao hélt nhùng diéu thay ddi ve vài chà't phuong Tày dà dua lói giùa chùng ta! Cho dé'n nhùng noi bang cùng ngó bèm cuòc song cùng khòng con giù nguyén hình ngày truóc" ( 32, Ir 16)

Khoan chira nói de'n mal tich cuc, liéu cure cùa cupe bién ddi này (Vi xét dén cùng khòng phài cài mói nào cùng hoàn toàn là cài lién bò) Nhung ro ràng day là làn dàu tién trong beh su nguói Viet Nam tié'p xùe vói mot thù vàn hoà lioàn toàn mói la, làm lung lay nhùng khuón màu truóc day ma hp lùng lón Ihó Bòi hàng ngàn nàm duói che dò phong kién, nguói Viet Nam eoi ngirói quàn tu vói ly luóng "lu ihàn , té già, trj quó'c, bình thién ha" làm khuòn vàng Ihuóc ngpc, coi vàn hpc Trung Quóc vói Duóng thi, Tóng thi là màu muc va lày dò làm ihiróc

do iri Uufc de lira chpn tài nàng

Bao chi phàt trién ràm rò vói còng viec djch thuàt va khào cùu càc làc phalm vàn hpc triét hpc Phàp sang chù quóc ngù càng làm cho tàm mài nguói Viet Nam direte, mó ròng Ncu Iruóc kia hp ehi biét dén nhùng bài tho Duóng ed dién cùa Ly Bach, Dò Phù, Manh Hao Nhién, Vuong Xuong Linh Ibi gió day hp say sira vói càc làc philm vàn hpc Phàp cùa Hugo, Musset, Slen'dal, Balzac, Baudelaire, Rimbaud, Verlaine va tiép xùe vói càc nhà khai sàng nhu Montesquieu, Diderot, Vonlaire

Chfnh tu ành huóng cùa càc dò ibi va nhà truóng Phàp Viet sàch bao va càc làc phitm vàn hpc Phàp, mot Ihé he thanh nién Viet Nam vói tu duy mói va nhu càu thaim my mói dupfc bình thành Hp eó càch càm, càch ngliT va lói song khàc vói the he truóc Nhung càu nói co phàn "xó bò", "liéu linh" ma "tha thiéi" cùa

Luu Trong Lu ò nhà hoc Hòi Quy Nhon nàm 1934 dà hòc lo tàm ly cùa lóp thanh

nién bòi à'y:

"Càc cu ta uà nhùng màu dò choét, ta lai uà nhùng màu xanh nhal càc cu bang khuàng vi tié'ng trùng dem khuya; ta nao nao vi tiéng gà lue dùng ngp Nhìn mot co gài xinh xàn, ngày tho, càc cu eoi nhu dà làm mot diéu lói Idi; la Ihì la cho

là mal me nhu dùng truóc mot cành dóng xanh Cài ài tình cùa càc cu ibi chi là su hòn nhàn, nburng dò'i vói ta Ibi tram hình muòn trang: cài tình say dàm, cài tình Ihoàng qua, cài tình gàn gui, cài tình xa xói cài tình trong giày phùt, cài tình ngànlliu "(32,tr 17)

Chfnh vi su khàc nbau sàu xa giùa hai the he à'y dà khién cho lói tho ngàm vjnh, Ihù lac khòng con phù bop vói xùc càm cùa hp nùa "Tinh chùng la dà ddi

mcifi, ihcr chùng ta cung phài dai mói vay" ( 32, Ir 17)

Truóc the ky 20, vàn hpc Viet Nam cbju ành huóng sàu sàc cùa vàn hpc Trung Quóc Trong nén vàn hpc Trung dai Viét Nam, vàn cliuong nhà nlio là vàn chuong chinh Ihóng Sinh boat vàn hpe chù yéu dién ra trong giói Irf Ihùc nho sT

Co Ihé nói nhà Nho vùa là chù the vùa ctói tirpfng phàn ành cùa vàn hpc chfnh tbóng Nhà tho, dóng thói là nhùng bae Nho già xuà't Ihàn tu cùa Khdng san trình

Hp làm tho Ibeo nhùng khuón màu san co vói chat liéu san co, chi viec sàp xé'p, lira chpn, lia tòt sao cho thàt kbéo léo, tinh xào Do dò hp Ihfch vay mupn, tàp ed hon là sàng tao ra càc hình Ihùc mói Vi vay tho ca Trung dai co tfnh chat quy pham rài cao, niém luàl chat che De lai, càu lù, ngòn ngù, hình ành phàn lón nàm trong mot he tbóng uóc le, mot khuòn màu bà't di bàt dich Vàn theo quan niém cùa nhà Nho là biéu hien cùa Dao va dupc dùng de Iruyén dal dao ly thành hién Tlio chù yé'u là de gui gàm, bòc bach tàm su, de "ngòn chf", "càm hoài", chù khòng phài là phàt ngòn cùa cài "tòi" rìéng tir Xà bòi phong kién ràng biiòc con nguói bòi bdn phàn, tràch nhiem trong dao ly cuong thuóng cho nén phàn cà nhàn bi làVi al va khòng co co bòi de bòc lo minli truóc cài Ta dao ly Chfnh vi vày

Iho ca Trung dai Viét Nam thuóng thiéu vàng càch biéu tbj truc tiép cùa chù the Irù linh dirói dang thùc "tòi", "la", "chùng ta" Cho nén "Càu Ilio ihuóng thiéu vàng chù tu biéu thj chù thè, tao ra mot su càm nhàn mo ho, phiém chi, mot chù ihé co tfnh tdng bop" (Tran Dinh Su) Mótip con nguói siéu nhiem, con ngirói duy

ly, con ngirói cao khié't khòng màng danh Ipi dà chi phò'i toàn bò he ihóng iha ca

Trung dai trén phuong dién chù thè trù tình Dò là nhùng con nguói sành ngang tàm vu Irti ve cà lai nàng làn khi lièi nhu trong Ilio cùa Nguyén Trai, Nguyén Binh Khiém

"Thu dèh cày nào chàng la lùng Mot rnìfdi Igt thuòvài ba dòng Làm tiiyén ai dang già làm khàcli Tài dóng hrang cao al ed dùng! "

(Tùng - Nguyén Trai)

Cho dén cuoi the ky 19, khi ma "màm rnò'ng chóng Nho giào" (theo càch nói cùa Tran Dình Hirpfu) ngày càng phàt trién ibi trong tho ca, con nguói Nho giào khóng con y nghla cao siéu nhu truóc Boi Nho giào dà lo rò su bài lue cùa mình truóc nhùng bién ddi khóng ngùng cùa cupe song Vi trf dpc tòn cùa nò nhu mot y thùc he chfnh tbóng dà khòng con vùng chàc nhu truóc Lóp nhà Nho cuoi mùa nhu Nguyén Khuyé'n dành phài quy an de rói quay lai tu phù nhan mình, tu

dà kich chfnh minh:

*'Sàcìi va ich gì cho buoi dy

Ao xièm ngliTlgi then fhàn già "

{Ngày xuàn dati càc con)

Tuy nhién Nho giào vói bé day beh su bang ngbin nàm, àn sàu, càm ré trong long dà't Viét, khóng de gì mot som mot chiéu ma lui tàn nhanh chóng Vi vày dàu eó ngòng ngbénh kiéu bac nhir Nguyén Còng Trù, phàn khàng quyét lièi nhu Hd Xuàn Hirong cung chira dù manh de birt pbà ra khói vòng kiém tóa cùa

Nho giào Hon nùa dén dàu thè ky 20, ngay cà khi xà bòi Viét Nam buóc dàu chuyén sang mot co cà'u kinh té mói - kinh té hàng hóa thj truóng Ibi cài tàn du cùa Nho giào vàn con deo barn Chfnh the nén càc nhà Nho yéu nuóc thùc thói - nhùng nguói lùng coi Khdng Tu là thành nhàn, lón thó giào ly dao Khdng nhu mot chudn mire dao ly, mot mal phé phàn thù vàn ebuc^ng ngàm vjnh sao mòn, phè phàn nhùng quan diém Nho giào dà lói thói ("Cào hù làu vàn") mal khàc hp vàn phài quay Irò ve vói Nho giào khi bà't lue truóc thuc lai Bi kich cùa òng già ben Ngu, nguòi tri sì yéu nuóc Phan Bòi Chàu chinh là minh chùng ro ràng nhàt trong budi giao thói - khi ma cài cu chua mài di hoàn toàn, cài mói lai chua dù manh de thay thè Do phài chàng là han che cùa lich sir va cùng chfnh là han che cùa lóp nhà Nho nhu Phan Bòi Chàu truóc nhùng nhu càu cùa dói song tinh ihàn trong xà bòi mói Nhung dù sao beh su vàn hpc Viét Nam cung dà chùng kién su kién quan trpng: mot bò phàn nhà Nho dà vùl bò lói vàn chirong cao dao, xa càch vói quàn chùng nhàn dàn, kéu gpi ddi mói vàn hpc, chóng lói tho cu vói su gàn bó cùa nhùng nguyén làc sao mòn Su kién à'y thuc su là buóc dém, tao dà cho Tlio mói ra dói

Dàu nàm 1932 vói bài "Mot Idi tha mai trình chành giùa làng tluf" cùa Phan Khói (dàng trén Phu nùtàn vàn so 122 ngày 10-3-1932), lói tho mói bài dàu

djnh hình va ngày càng lan toà ròng rài Phan Khòi khàng djnh lói tho cu "bèi dal" phài lìm "noi khàc nià dóng dò" rói kéu gpi "Duy làn di! Cài luong di!" Xuàt hién vào nàm 1932 nhimg phài dén nàm 1936 Tho mói khàng djnh dupc un Ihévucyi tròi cùa minh trén ibi dàn vàn hpc dàn toc

Nói nhu Le Tràng Kiéu Ibi "Tlio mói khòng con la lùng nùa, Tho mói dà Ihuàn thuc rói! Tho mói dà vào khuón phép rói! Tho mói dà quen vói chùng la rói,

va eó 16 quen than nùa! Tlio mói khòng con cài gì bo ngò va rul rè lue ban dàu! .Tu bay gió beh su chi con ghi lai nhùng àng tho hay ma ihòi, khòng con chia ra

mói, cQ nùa" ( Uà Noi bào, so 11, ngày 8-4-1936) Cho dén khi Hoài Tlianh,

Hoài Chàn vie't 'Thi nhàn Viét Nam'" de long két phong trào Tho mói ibi khòng ai

eó thè nghi ngó vào su toàn thàng cùa Tho mói Tho mói da thàng the vi nò phù bop vói su phàt trién tà't yéii cùa Irào luu mói ve tu luóng cung nhu vàn lu.)c Ve

màt vàn hpc, yéu càu ddi mói vùa là yéu càu xuà't phàt lù hoàn cành khàeh quan

triróc su giao liru vàn hoà vói phuong Tày vùa là yéu càu xuàt phàt lù bàn ihàn

vàn h(ic de vàn hpc Viét Nam eó Ihé bòi nhàp vói vàn hpe the giói trong qua trình

hién dai hcxi Ve mài tu luóng, cùng vòfi si; bình thành va phài trién cùa he lu

luòng tu san "cài tòi" cùa chù nghla tu bàn cà nhàn dà tìm thày chò dùng trong vàn hpe Nói nhu vày khòng co nghla là cho dén lue này cài tòi - y thùc cà nhàn mói xuài hién Bòi Ihuc ra no dà eó màm móng trong tho ca Viét Nam ngay lù Ihói Trung dai Chùng ta chàng dà lùng ngó ngàng truóc mot cài Tòi ngao nghé, ngang làng dén bài càn dòri cùa Nguyén Còng Trù:

"Gom thao Urge da nén tay ngdt ngitàng Gót tién tìieo dùng dinh mot dói di Bui cùng ni/c citai òng ngdt nguàng "

(Bài ca tigdt nguàng)

hay càch xung danh day tbàcb thùc cùa Bà chua tho nòm:

''Qua cau nho nho mieng trdu hai Này cùa Xuàn Huang da quel rói"

(Mài trdu)

Tuy nhién à'y chi là nhùng cà nhàn rat nho bé trong mot xà hòi ròng lón

Hp chua eó diéu kién cà ve chù quan làn khàcb quan de làm nén mot cupe càch mang cho cài Tòi Phài chó dén phong trào Tho mói, thói dai cùa chù Tòi mói thuc su xuà't hien Cà nhàn mói con nguói dupc khàng dinh truóc còng dóng xà bòi, cài Tòi dupc y thùc day dù nhu là mot chù the Nói nhu vay cùng lue là cpan niem nghé thuàt ve con ngirói da thay ddi Con nguói vói nhùng xùc càm cà nhàn riéng tu tró thành dói tuong phàn ành cùa vàn hpc nói chung va tho ca nói riéng

Su thùc tinh y thùc cà nhàn dèi hòi tho phài dal cài Tòi ò vj trf trung tàm Càc nhà Tho mói khòng ngàn ngai trong viéc khàng djnh cài bàn ngà cùa minh: Hp dùng cài Tòi de xung ho, de nói chuyén vói mpi ngirói vói niém khài khao dupc giao

càm vói dói:

'Tài chi là mot khàch tình si Ham védep co muòn hình rnuón the Muan cày bùi nàng Ly Tao tói ve

Va mugn cày dàn ngàn phim tòi ca

( ) Tói ngai ca vài tiéng Umgphdn khai Tói thàthan cùng thieu mi bang khuàng Tói véo von theo tieng sao htng chicng Tòi yèn in vài tiéng ehuòng huyén dieu ( ) Tòi mudn làm nhà nghe si nhiem man Ldy thanh sac tran gian làm tài liéu "

(Cày dàn muòn diéu - Tlié Lù)

Dùng nhu Hoài Tlianh nhàn dinh, thói dai Tho mói là "ihói dai cài Tòi" trong lluy Chùng ta eó thè nliAn thày rài rò ràng Irén bé mal càu chù: Tòi là

"khàeh bò hành phieu làng", tòi là "khàcb tình si", tòi là "con chim dén lù nùi la",

"tòi nhu con nai bi chiéu dành luói", tòi chi là "mot kiép di hoang", tòi chi là

"mot cày kim bé nho"

Khi cài Tòi dupc khàng djnh cung tue là cà tfnh sàng tao duc;c hòc Ip rò làng Mòi nhà tho déu eó gang kbàng dinh cài Tòi cùa mình trong nhùng phong càch dòc dào, khòng ai giò'ng ai Chfnh vi the Hoài Tlianh khòng ngàn ngai khi qua quyét ràng: "Trong lich su tho ea Viét Nam chua bao gió eó mot thói dai phong phù nhu thói dai này Chua bao gió nguói ta thày xuàt bién cùng mot làn mot bdn tho ròng mò nhu Thè Lù, mo màng nhu Luu Trpng Lu, bùng tràng nhu Huy Tbóng, trong sàng nhu Nguyén Nhupc Phàp, ào nào nhu Huy Càn, qué mùa

dà dua Ilio Viet Nam thoàt khòi cài sao mòn, tu tùng - cài con duóng dà qua mòn

cu cùa tho ea Trung dai de xàe làp cho minh mot he tbóng ibi phàp riéng góp phàn hién dai hóa tho Viét Nam trong xu the chung cùa tho ea nhàn loai

2 TÀN DÀ - NGUÒI BÀC CAU CHO THO MÒI

Trong tién trình tho ca dàn toc dàu thè ky 20, Tàn Dà thuc su eó mot vi tri quan Irpiig trong buóc chuyén lù tho cu sang tho mói Chfnh vi vay, khòng phài là

ngàu nhién khi trong "Thi nhàn Viet Nam'\ Hoài Thanh dà "cung chiéu anh hón

Tàn Dà" de chùng kièn cuòc bòi bop cùa càc nhà Tho mói "Hòi Tao Dàn bòni nay dòng dù bau kbàp màt thi nhàn; chùng tòi mot long thành kfnh xin ruóe anh bdn Tién sinh ve chiing giàm Anh em ò day, tuy ngirói san kc truóc, nhimg ai này déu là con dàu long cùa thè ky hai muoi Trén bòi Tao Dàn, ehi tién sinh là nguòi cùa hai thè k^ Tién sinh se dai biéu cho mot lòp nguòi de chùng giàm còng viéc Ic'^p nguói kèticp Ò dja vi à'y con co ai xùng dàng licrn Tién sinh?" ( 32, ir.l 1)

Tàn Dà sinh ra va \òn lén trong budi giao thói cùa bai thè ky, chùng kién su

bài lue cùa Nho giào truóc thói cuòc va su dào lòn cùa nhiéu già tri Iruyén ihóng, cùng lue dò là su xàm nhàp cùa nbihig nèp song phuong Tày va nhùng quan niém bèi sue mói me Cupe song xà hòi dùng dàng giùa bai dói cuc: phuong Dóng va plurong Tày, cu va mói, phong kièn va tu bàn, khién Tàn Dà va mot lóp nguói Ihuòe thè he cùa òng cùng khòng the song Ibuàn nhàt nhu truóc nùa Tàn Dà là nhà Nho sinh truóng trong mot già dình dòng dòi khoa bang nhimg òng khòng

Ihuóc loai nhà nho chinh thò'ng, "Òng là nhà Nho tài tu song trong mòi truóng xà

hòi tu san" (Tran Dình Hupu) Chi vói diéu này tbòi ro ràng Tàn Dà dà mang dèn mòl cài gì mói vào vàn hpe Dùng nhu vày, bòi vi trong xà bòi tu san - cài xà bòi

ma dóng lién chi phò'i tà't cà thi dèn vàn chuong cung irò thành hàng hóa Dói vói Tàn Dà, vàn Iho khòng phài dupc làm ra lue "Irà du luu bau" de ngàm ngai cho khuày hay gùi tàng ban bè, ma vàn chuong ò day là mot phuong tién de kiém ké sinh nhai, "vàn chirong bàn plió phiróng":

"Nhà trai nàm xita hgc it nhiéu Vdn lieng con mot bang vàn dò Gidy nguài, mi/c ngitài, fhuè ngirài in Muirn cita hàng nguài bàn phuàng phó"

(Hdutrài)

Day Ihirc su là mot quan niém vàn ebuong bèi sire mói me ma truóc Tàn Dà dura bé eó Vàn chuong Nho giào chfnh tbóng là phài "chò dao", "nói chf", là phài hòc bach kbf lièi cùa nguói quàn lù, là phài khàng dinh "chf lang bóng" cùa bàc (rtrc/ng phu Dò là thù vàn chuong cao dao cùa nhùng nguòi biét chù thành hién Nhung giùa lue xà bòi dang chuyén minh trong ccyn gió phuong Tày, lliì thù vàn chuong à'y khóng con phù bcirp vói nèp càm nèp nghi cùa con ngirói lue bay gió

Tu quan niem vàn chuong "con non con nuóc con tràng gió Con co vàn chucnig bàn phó phuong" mói la à'y, Tàn Dà dà thdi vào iho ca Viét Nam nhùng nani dàu llièky 20 mot luóng sinh kbf mói Òng dà mang dén cho tho nhùng càch làn dpc dào cà ve noi dung va binh thùc

Ve mal noi dung, net dac sàc nhàt trong tho Tàn Dà chfnh là su xuàt hien

va khàng djnh cùa cài tòi cà nhàn Xà bòi tu san là xà bòi cùa chù nghla cà nhàn, con nguói thoàt khòi vòng "lam cuong, ngù Ibuóng" cùa Nho giào de song vói bàn ngà cùa mình Là nhà nho lai tir, Tàn Dà lai càng coi trpng tu do tu lai cà

nhàn, óng mong mutìn thoàt khòi cành tu tùng cùa xà hòi phong kièn, thoàt khòi

su gò bó cùa Nho giào de mac sue tung hoành vói cài tòi ngang làng phóng lùng cùa mình:

"Kiép sau xin chà làm nguóri Làm dòi chim nhan tung trai ma bay Tiiyét mù hénuàc non mày

Bui lidng tròng tham nhu ngày chua xa''

Vói nhà nho chfnh thò'ng ibi "phài eó danh gì vói nùi song", eòng danh su nghiép là su khàng dinh bàn ITnh tài nàng cùa hp, thi Tàn Dà khòng ibè:

"Trai ddt sinh ta, ruga vài tha Khòng tha khòng ruau song nhu thùa Còng danh hai chù mài men nhgf

Su nghiép tram nàm net mi/c ma**

(Ngày xuàn tha rugu)

Tlioàt khòi vòng danh lai, Tàn Dà chi biét eó tho va song bèi mình cho tho

"Trai sinh ra bàc Tàn Dà Qué huang thài co, cica nhà tìuri khòng Nùa dai Nam Bae Tày Dóng

Ban bè sum hgp va chóng biét ly Tùi tha deo kliap ba ky

La chi rùng bién thieu gì gió tràng*'

Bòi hon ai bèi chfnh óng là nguói y thùc rat rò ve tài nàng vàn chuong cùa mình Va day cung là Lin ddu tién trong beh si'r vàn hpc ké lù truóc dén nay, su tu

y Ihùc ve tài nàng va bàn ITnh cà nhàn dupc bòc lo rò ràng nhu thè: lu y thùc dén niùc ngòng nghénh kiéu bae Thàm chf Tàn Dà elio ràng khòng phài mpi nguòi ó

ha giói déu hiéu tho óng, chi eó trén ihirgng giói thi tài nàng vàn chuong cùa òng mói duc;c khàng djnh mot càch rò ràng:

*Trdi lai phè cho "vàn thàt tuyèt "

Vàn tran duac thè'chàc co it "

(Hdu trai)

Khóng nhùng "thi tài" ma con "da tình", tho Tàn Dà thuc su dà mò dàu cho cuòc càch mang giài phóng tình càm cà nhàn, tao dà cho Tho mòri VÌQÌ ve tình yéu sau này Tàn Dà tu nhàn mình là "giò'ng da tình" nhung lai khòng gap may man Irong Ihuc tè Yeti nhiéu ninmg thài tình cung nhiéu, Tàn Dà khòng gap dupc giai nhàn trong cuòc dói thuc: òng dành tìm dén nhùng nguói dep cùa coi mong Nhùng già'c mo tình yéu cùa Tàn Dà vói Ngu Co, Tày Tlii, Dirong Quy Pbi, Hàng Nga chfnh là khùc xa cùa linh yéu khòng thành trong thirc tè

Trong vàn chuong Trung dai, rà't it tho vié't ve tình yéu, viét ve tình yéu cùa chfnh bàn Ihàn mình Ibi lai càng bièm Tàn Dà dà dua cài tòi cùa mình vào tìong tho de md xè, de khàc boa vói nhiéu cung bàc linh càm va ò nhiéu góc dò khàc nbau Khi Ibi nbó nhung mong dpi co ho dèn luyét vpng:

"Nuàc non nàng mot lóri the Nuàc di di mài khóng ve cùng non "

(Thè non nuàc)

•I

khi lai oàn tràch rat vu vo cùa kè dang yéu:

"Tràch cài tàm xuàn nhà mdi ta Làm cho bòi rói mdi tuang tu Suang mù màt ddt nguài theo mgng Nhan Idng chàn trai ké dai tha"

Va eó khi là nói co don tiròng dèn cùng cuc khi mot minh dói dién vói chfnh minh:

"Coi san ta lai vài fa

Lo quen biét mài ggi là tuang tri

Can gió thàm co khi ciìng khóc Bóng tràng thatdi làm lue cùng chai Guang vui cùng mot net cuài"

(Thudua nguài tình khòng quen biét)

Nguói doc sé ngS là phi 1^ khi Tàn Dà vièt thu cho "nguói tình khòng quen

bièt" rói lai gùlthu "tràch nguói tình nhàn khòng quen biét" Nhimg su phi ly lai chfnh là cài logie trong tàm bdn nhà Iho - làm hón cùa mot kè qua nhiéu an ùc trong linh yéu va mong muòn direte giài toà trong ilio

Nguói ta nói Tho mói là tho cùa nói buon, nói buon giàng màc kbàp noi ibi

\ha Tàn Dà chfnh là su bao triróc

Su xuài hién cùa cài tòi "Ibi tài" va "da linh" Irong tlict Tàn Dà dà tao nén

nhùng net dòc dào trong phong càch, mang dén nói dung mói me cho ibcr Tha ca

Viét Nam gió day se khòng con bó bep trong nhùng khuòn khd càm xùc chung chung, ma sé phàn ành con ngirói cà nhàn vói nhiéu màu sàc cùa càm xùc, nhiéu cung bàc cùa tinh càm

Nhùng thay ddi ve màt noi dung tal yé'u se dàn dèn nhùng ddi thay ve hình Ihite Ihé hién Tàn Dà dà làm mot cupe tdng duyèt tàt cà càc the loai tho cCi lù dàn gian dén bàc hpc nhung eó su vàn dung va sàng tao mot càch linh boat de phù lipp vói nói dung càm xùc mói

Tàn Dà là mot nhà Nho nén vàn chuong eù lù dói vói òng khòng phài là xa

la Nlurng thành eòng cùa Tàn Dà chfnh là dà Ihoàt khòi su ràng buc)c chat bep cùa thè tho Duóng luàt, mang chà't dàn gian hoà vào chà't bàc hpe Chfnh vi thè nhùng càu tho thà't ngòn bàt eù Duóng luàt khòng con cài ve trang nghiém, cao dao nhu truóc nùa Tàn Dà khòng ngàn ngai dem chuyén tình yéu dòi lùa dal trong khuòn khd tho Duóng luàt:

"Tràch cài tam xuàn nhd min ta

Làm cho òdi rdi mdi tuang tu Suang mù mal ddt nguài theo mgng Nhan Idng chàn trai kè dai thu

., Nghìn dàm dàm quén tình lite dy

Tram nàm con nhà chuyén ngày xua Tuang tu mot mdi hai nguài biéì

Ai dpc thu này da biet chua? "

Hay chùng la co thè bàt gap mot gipng diéu dó'i dap rà't tinh tu cùa ca dao trong mot bài tho Duóng luàt:

"i4//// co yèn em dùng lai ma

Ò day vàng ve qudng duàng xa Thuyén quyèn co y tròng theo thè' Quàn tùvò tình buàc mdi a? "

(Con gài hai dàu)

Va con rài nhiéu bài tho Duóng luàt dupc xày dung trén chat liéu dàn gian

nhu: "Gheo nguài vu va", "Xem co chài dành cà", "Nhàchi hàng cau"

Khòng thoà man vói khuòn khd chat bep cùa càc the tho Duóng luàl, Tàn

Dà lìm ve vói nhiéu thè tho va hình thùc dién dat cùa tho ca dàn toc nhung khòng phài he nguyén ma co sir sàng tao dpc dào riéng thè hién phong càch rài Tàn Dà Tàn Dà gpi ca dao cùa mình là phong thi Dò là nhùng càu tho lue bài mirai ma duyén dàng nhung khòng con ve mpc mac cùa ca dao:

- "Con co làn lói ha ao

Phdt phadói ddi yem dào gió bay

Em ve giuc me cùng thay Cam sào dai nuàc biét ngày nào trong Con co làn lai bà song

i^gày xanh mòn mói ma hóng phói pha

Em ve giuc me cùng dia ChatrUa dua héo nghimà buon tènh "

- "Dèm qua anh nhà dèh mì/ih Nhà càu ùhu, nhà tình chai vai

Ra san bàc glie lén trai

O duài ha giài eó nguài tU(rng tu Trai cao ggi mài khòng tìnta

De anh ra ngdn vào ngacanh chdy"

Khi nói ve Tàn Dà, nhà vàn Lan Khai dà viéi: "Trong cài di san tho ca ma Tàn Dà truyén lai cho la, tòi yéu Ihfch nhài nhùng càu lue bàt kiéu phong dao à'y, Ihirc là nhùng càu eó tfnh chat hoàn loàn Viet Nam, khi dpc lén nghe cài nhac diéu lluiàn lùy vò cùng, no di Ihàng vào tàm hón Viet Nam cùa chùng la làm la

càm dòng biét chùng nào" (Tao Dàn so 9 va 10 - 1939) Dùng là nhiìng càu lue

bàt dàm chài ca dao à'y dà khién Tàn Dà Irò thành "mot ibi sT rài An Nam, hoàn loàn An Nam" nhu càch nói cùa Xuàn Diéu

McM diéu dàng nói nùa là Tàn Dà khòng chi sàng làc lue bài kiéu phong dao ma òng con viéi tho trù linh lue bàt Kéi bop cài duyén dàng linh tu cùa ca dao vói nhùng iihip dieu cùa càm xùc cà nhàn là net noi bai Irong tho trù tình lue bài cùa Tàn Dà:

"Tram nàm cho dèn cài già Con ra con Bóng con là eó nhau Trdn ai màc nhùng ai dàu

Ai thuang tir biét ai sau sinh ly Con ta Bóng nd nào di

•" Ta di, Bóng co a chi coi trdn "

(Nói chuyén vài Bóng)

Trong nhùng càch tàn dàng ké cùa Tàn Dà trén phuong dién the loai con

phài ké dèn su xuà't hién cùa the tho tu do Ngay lù tàp "Kiwi tình con /" nàm

1916 dà xuà't hién nhùng bài tho tu do khóng theo niém luàl, cho dén "Khdi tình

con II" Ibi tho tuyét tàc nhu "Tdng biét", "Càm thu tién tini", "Khóc Tày Thi''

khàc so.yói Tlio mói là mà'y:

"Là dào rai ràc Idi Thién Timi Sudi tién, oanh dua, nhùng ngàm ngùi Ni(a nàm tién cành

Mot buàc tran ai Ifàc cu duyén thùa co thè'thói

Dà mòn, rèu nhgf Nuàc chdy, huè tròi Cài hgc bay lén vùt tàn trai Trai ddt tu nay xa càch mdi Cita dòng

Dati non Duàng Idi cu Nghìn nàm tha thdn bóng tràng soi "

Khi làn còng tho cii, càc nhà Tlio mói déu cliTa mùi nhpn còng kfch Tàn Dà

va Tàn Dà cilng dà timg bài xfch Tlio mói Nhimg bàn thàn dà viéi ilio ur do (co le

là mot càch khòng y thùc) va quan niém "chàng le chàng lói cùng vàn chuc^ng" Cho dén khi eó mot su nhàn Ihùc day dù va ró ràng ibi Tàn Dà dà lén liéng ùng hp Tlio mói va kéu gpi ddi mói tho

"Dàn là dàn Tha là tha Tha thài co chù, dàn eó ta OAi H O C Q U O C G I À H A r j j

Néu khóng phà càch viét diéu luàt

Khó cho thién ha dèh bao già? "

(Tha mài)

Co thè nói vói nhirng bài tho tu do Tàn Dà dà dat nbChig vién gach dàu lién

de xày ngòi nhà Tho mói Chàng thè ma Hoài Thanh dà khàng djnh: "Tién sinh gàn chùng tòi làm Tién sinh khòng mang ló't y phue, lót tu tuòng cùa chùng tòi Nhimg co làm gì nhiing cài Idi Tién sinh dà cùng chùng tòi chia sé mot nói khài viMig Ihiéi tha, nói khài vpng ihoàl ly ra ngoài cài lù lùng, cài già dói, cài khò khan cùa khuòn sào" ( 32, tr 11) Cài khài vpng eòi trói cho tho dà dupc nhen lén tu Tàn Dà de rdi thdi bùng lén trong Tho mói

Khóng chi "uom màm" cho Tho mói trén phuong dién the loai, eó le mot phàn quan trpng nùa trong nbiJng càch làn cùa ilio Tàn Dà chinh là su ddi mói gipng dieu Tho Tàn Dà là su dan két va hoà licpfp tu nhién nhiéu gipng dieu, gipng cani hoài non nuóc, gipng trù tinh ihoàng dal, va bang khuàng rài gàn vói Tlicy

max Ngay cà cài gipng voi vàng, cuong quyl "rat Tày" cùa Xuàn Dieu khi chay

dua vói thói gian ta cùng bàt gap trong tho Tàn Dà:

"Mòi nàm mot tuoi Nhu dudi xuàn di Màng mgc co lùa Dòi ta co thi

Chai di thói Chai mail di fhòi! "

(Chai xuàn kéo hèf xuàn di)

Vói quan niém vàn chuong mói me, vói su càch làn dòc dào irén phuong thùc biéu hién nhimg Tàn Dà vàn chua dupc xé'p vào hàng TliO mai Diéu này hàn

co nguyén nhàn cà ve mal chù quan làn khàeh quan Su han che cùa Ijch su clifiih

là tàm rào chàn ngàn càn con ngirói vuoi thoàt mac dù trong long ho luón àp ù

khàt khao giài phóng Va ngay trong chinh bàn thàn nhà tho cùng luòn lón lai hai dói cuc Mac dù chua thàm nhàp vàn chuong cu lù nhung hon ai bèi Tàn Dà là mòl nhà Nho nén vàn chuong Nho giào dà àn vào licin tinte Ngay cà nhùng bài tho dupc eoi là mói nhà't cùa òng vàn con thàp ihoàng bóng dàng cùa tho cu, va cài mói vSn chi là "di bici" Nhimg dieu dàng nói chfnh là ò nhùng cài "dj biél" nhu t h è - nhùng cài màm dang dupc àp ù cho mùa sau Tho ea Viét Nam dèn Tàn

Dà bài diìii co su ddi dòng Sir dan xeii hoà tiòn giùa hai dóng ilio eù va mói va trong con nguói Tàn Dà khién òng Irò thành nguói cùa hai thè ky", "dao nhùng bàn mò dàu cho mòl cuòc hoà nhac làn ky dirong sàp sùa"( 32, Ir 12)

3 VÀI NET VE SUCÀCH TÀN CÙA THI PHÀP THO MÒI

Thof mói ra dói dà lao nén mcil cupe càch mang trong iha ca Chù *'càcli

mang" à'y eó the hiéu ò rà't nhiéu khfa canh, nbimg quan trpng nhài chnih là càcli mang ve mài Ibi phàp Tho mói dà thay thè he ihóng thi phàp eù dà ngu trj bao nhiéu thè ky va mò ra su trién vpng phàt trién vò han cho ibi ca ve sau

Trong khuòn khd phàn này chùng tòi khòng eó Ibam vpng trình bay lai cà mpi phuong dién cùa thi phàp Tho mói ma ehi diém qua mot so nel quan trpng Irong su càch tàn ve mài ibi phàp cùa Tho mói so vói tho ca trung dai

Tho mói, truóc bèi là mói ve tu duy Chfnh su thay ddi ve càch càm, nèp ngliT dà chi phói su thay ddi ve hình thùc biéu hién Càc nhà tho mói tiép nhan ành huòng lù tho ca phuong Tày (dac biét là Phàp) còng vói truyén tbóng Duóng Ibi - Tdng Ibi cùa Trung Quóc vón dà àn sàu vào tiém thùc, dà mang dèn cho Ilio

ea Viét Nam mot su dòc dào mói la ve binh thùc biéu hién Tho mai bang nhùng càch nói mói da hòc lo chàn thành, sàu sàc nhùng linh càm phong phù, nhiéu màu

ve cùa làm bdn, dà kbàm pbà nhùng rung dòng vò cùng tinh té cùa trai tim con nguói, dà di vào tàn cùng nhùng ngóc ngàch, nhùng noi sàu kfn nhài cùa làm hón

De "trai long minh trén trang giày tràng" mong muón su sé chia cùa nhùng Irai lini ddng càm

Su càch tàn cùa thi phàp Tho mói dupc khàng djnh trén rat nhiéu phuong dién quan trong nhu: Thè loai, ngòn tu, gipng dieu, thói gian nghe thuàt, khòng gian nghé thuàt

Truóc hèt ve màt thè loai, nhu Hoài Thanh trong 'Thi nhàn Viet Nam'' dà

due kèt: "Phong trào Tho mói truóc hèt là mot cupe ibi nghiém tao bao de djìib lai già trj nhiing khuòn phép xua" Diéu dò co nghTa Tho mói khòng phài hoàn loàn

là nhung thè iho mói ma trén co so càc the tho truyén Ihóng càc nhà TIio mói dà

cài tao cho phù bop vói nhu càu càm xùe cùa thói dai mói, dóng thói sàng tao ra mot so the tho mói Xét ve mal phuong dién the loai, càc nhà tho cùa phong trào Tlio mói dà ihuc su tao nén nhùng buóc dot phà quan trpng Chi trong mot khoàng thói gian ngàn, nhiéu the tho dupc djnh hình va phàt trién dn djnh Tlio mói the nghiém thành còng trong càu tho tàm àm lièi phàt trién lù thè ca trù cùa dàn toc Su nhip nbàng trén co so quy luàt càn dói giùa càc àm lièi, càc lièi làu, càc doan mach tao elio thè tho này mot khà nàng dién là dpc dào mói la:

"Xuàn khòng ehi a mùa xuàn ba thàng Xuàn hi khi nàng rgng dèh tình cà Cium trén cành ha mó hot ra tha;

Xuàn hi lue gió ve khòng dinh fruire"

( Xuàn khóng mùa- Xuàn Diéu)

Ngirói dpc khòng bài gap bóng dàng tho cu trong nhùng vàn tho nhu Ihè Vói su khòng han djnh ve so cau, so khd tho, thè làm chù rat dàc dung trong viéc dién tà tinh càm vói nhiéu cung bàc khàc nhau: khi ibi là lói thò than cùa nguói

ky nù

"Em sa làm Già bang tran nigi néo;

Trai day tràng Ignh lè'o sudi xuang da "

(Lai ky nù - Xuàn Diéu)

Khi thi là tièng nói da dièt cùa trai tim rao ruc yeu duc^ng:

Anh nhà tieng Anh nhà hình Atih nhà ành

Anh nhà em, anh nhà làm! Em ai!

(Tuang tu chiéu- Xuàn Diéu)

Ò thè Iho bay chù khòng con àm diéu trang nghiém, ed kfnh cùa tho thàt ngòn Diróng luàt con tho nàm chù cung khòng bi phu thupc vào sàc lliài cùa the ngu ngòn Duóng luàt Càc ibi nhàn cùa phong irào Tlio mói dà bién làu, càch diéu theo nhùng phuong thùc cùa minh de mang dèn nhùng sàng tao dòc ciào cho bàn hoà là'u da àm: Mot Luu Trpng Lu nbe nbàng trong sàng vói nhùng vàn tho thu:

"Em khòng nghe mùa tlm Duài tràng màthón thùc?

Em khòng nghe rùng thu

Là thu kéu xào xgc, Con nai vàng nga ngàc Dap trén là vàng khò? "

(Tieng thu - Luu Trpng Lu)

Mot Vu Dình Lién vói lói tho gian di ma xùe dòng khi viét "Ong dò "

trong tàm trang hoài ed:

"Nàm nay dào lai nà Khòng thày óng do xUa Nhùng nguài muòn nàm e ù Hón a dàu bay già? "

Mot diéu rà't de nhàn thày dò là bau bèi càc nhà tho cùa phong trào Tlio mói déu thù nghiém va co dupc nhùng thành còng nhàt dinh ò thè tho bay chù

Phài chàng ho dà qua quen thuóc vói thè tho thàt ngòn bàt cu Duóng luàt cùa tho

ed dièn Trung Qutfc? Nhung tho bay chù trong phong trào Tho mói hoàn toàn

khóng con nhùng niém luàl khài klic trong mò,t khuòn màu cùng nliàc nhu llict ed

ma no Irò nen mém mai, uyèn chuyén, linh boat trong viec khàc boa nhùng làm

trang khàc nhau Co thè do là nói nbó nhung thdn thùc:

"Anh di tha thdn nhu ngày dai Hùng ldy huang nong trong ào em

A, ^

( Am thàm - Hàn Mae Tu)

dòi khi no dién là rat thành còng cài tàm trang dò dang, lo làng:

"Mot chili còng danh rdf lido huyén

Va dang dà nùa cuòc tình duyén "

(Bàt gap mùa thu -Nguyén Bfnb)

Va thàm chf nò bùu dung cà trong viéc triéi ly vùa tir nhién gian dj lai vó cùng sàu sàc:

"Làm sao sdng àuge ma khóng yèn, Khóng nhà, khóng thuang, mot ké nào "

( Bài tha tuoi nho- Xuàn Diéu)

Mot thè tho quen thupc vàn dirpc tran trpng va làm giàu tbém là thè lue bài truyén tbóng Liic bàt trong ca dao dèn lue bàt trong truyén Kiéu dà dal tói mùc nhuàn nhuy diéu luyén Nhung nhiéu nhà Tho mói dà thành còng va xàc làp elio minh mot vj thè nhàt djnh trong phong trào Tho mói vói thè lue bài nhu Ho D/é'ch, Huy Càn, Nguyén Bfnb, Xuàn Diéu Nhimg Ibi nhàn cùa Ihói dai Tho mòfi dà mang dèn cho lue bàt nhùng nhip tàm hón mói ben canh chài dàn qué gian

dj dàm dà vò'n eó cùa mot thè tho truyén thò'ng Tiéu biéu cho the lue bài trong phong trào TIio mói chfnh là Nguyén Bfnb - nguòi lim giù chài ihòn qué mòc mac Irong tàm bdn nguòi Viét Nam:

"Hoa chanh nò giùa vuàn chanh Thày II mình vài chùng mình chàn qué "

Bòi dò'i vói hp, hon ai bè't, truyén thò'ng vùa là sue càn vùa là chò dira va kéi thùc cupe cài càch (tày tfnh "Iranh dà'u" à'y là su hoà giài, hoà ddng cùa tho cu

va tho mói Nhùng thè tho mói buóc dàu tìm dupc chò dùng va khàng dinh vi trf Irén thi dàn nhùng thè tho eù cùng Irò lai vói nhiéu màu sàc mói Diéu dàng nói

va quan trpng hon cà chfnh là càch tàn ve thè loai TliO mói tao ra sire ành huòng làu dai tói su lìm tói nhùng phuong thùc ihè bién mai cùa tho ca hién dai sau này Day thuc su là diém khòi ngudn sàng tao de hình thành nhùng bình Ihùc iho mói

la, vira càu ky, vira tao bao: Tlio bình thoi, tho hình thàp, ilio bàc lliang, iho hình lam giàc

Phong trào Tho mói co thè xem là mot cuòc tdng kèt va djnh già lai càc thè iho cu trén co so tièp thu cài hay cài dep cài tinh hoa cùa nén Ilio ca nuóc ngoài ò cà phuong Dóng va phuong Tày kèt bop vói bàn sàc cùa truyén tbóng dàn toc de tao nén nhung càch tàn dòc dào ve mal thè loai

Khàng djnh Tho mói là mot buóc ngoài, là su càch tàn mang tfnh càch mang trong beh su tho ea dàn toc ngliTa là chùng ta thùa nhàn su ddi mói cùa no Irén nhiéu góc dò Qua thuc Tlio mói khóng chi tàn còng Iho eù ò phuong dién thè loai ma con cà ò phuong dién ngòn ngù De tìm tói khà nàng dién dal linh boat, sàc ben, càc nhà Tlio mói làm nén "cuòc ndi loan ngòn lù"( chù dùng cùa

Dò Due Hiéu): "Ngòn lù Tlio mói là su kèt hpp nhip nbàng càc ngòn lù tho Dòng

va Tày, là su tuong hpp àm thanh, màu sàc buong Ihom, con nguói vQ tru, cùa Diróng Ibi vói tho phàp trén co so ngòn tu Viét Nam - ké'l qua cùa su tuong làc càc nén vàn boa ed dièn va hién dai" ( 2 Tr 142)

?Jgòn.ngù là mot yé'u lo rat quan trpiig trong tho ea Raxum Gamzalòp chàng dà tijmg nói, nguòi ha bùi làm tho ma khòng am hiéu ngòn ngù chàng khàc

gi anh chàng mài trf lao xuóng dòng song cuón cuón nià khòng biéi boi Do dò viéc su dung ngòn ngù tho eó nhùng yéu càu va quy làc riéng de tao nén phong càch làc già

Tho ca Trung dai bau nhu khòng eó ngòn ngù mang màu sàc cà nhàn Càc nhà tho bj trói chat trong mot he Ihóng ngòn ngù mang tùib chài uóc le va he Ihóng hình ành sào mòn nhu lùng, cùc, trùe, mai, ngu, liéu, canh, muc do dò ilio cùa hp rài han che trong viéc bòc lo càm xùe cà nhàn

Dèn Tho mói, càc nhà \ha duac tu phóng bùi theo xùc càm cà nhàn cho

nén ngòn ngù tho rài cà tfnh dòc dào, mang dàm phong càch riéng cùa mòi nguói Xuàn Dieu là mot Ibi sT luòn khàt khao yéu dirong va ehièm ITnh linh yéu bang lai

cà mpi giàc quan Tho óng mang nel tuoi mói, rang rò rò net va làm trang cùa nhà

tho hay cùa nhàn vàt trff tình trong tho luòn ò trang thài say dàm, cuóng nhiét bèi mình Bòi vày hhffng dòng tu manh luón dupc su dung vói tàn so cao

- "Hai xuàn hóng, ta mudn càn vào nguài "

— - • - "Ké iidng tình yéu dàp ed mòi "

- "Ta bau ràng vào da tìiit cùa dai

Ngoàm su sdng de làm em dói khàt"

tCòn vói Hàn Màc T u - con nguòi dain me cupe song dèn cuóng dai dà tao

ra nbOng hình ành tho ky la, khàc thuóng dèn mùc ma quài vói nhùng lù ngù day

àm ành:

- "Lai tha ngàm cùng khóng réti ri

Ma màu tim anh voi làng lai "

(Lini luyéh )

- "tlòm nay co mot nùa tràng fhòi Mot nùa tràng ai càn va rói "

( Mot nùa tràng)

- "Ta mudn hón trào ra ddu nggn bùf

Mòi lai tha déu dinh nào càn ta Bao net chù quay cuóng nhumàu vgt Nhu me man chef diè'ng cà làn da "

( Ràm màu)

Mòi nhà tho déu tu lìm tòi va thè hién nhùng sàng tao riéng ve ngòn ngù llief Che Lan Vién di vào thè giói cùa sp nguói, ma quài, cùa Thàp Chàm trong eòi xa xàm 'nén ngòn ngù ilio co màu sàc siéu hình rò net Doàn Vàn Cu, Nguyén Bfnb, Anh Tho là nhùng nhà tho cùa Ihòn qué dai Viét thi ngòn ngù Iho lai trong sàng tinh tè mang dàm phong vi làng qué Con nhu Huy Càn - chàng Ibi sT "khi xua hay sàu làm" Ibi ngòn ngù rà't giàu chat gpi, gpi lén cài bang khuàng, ào nao, ngàm ngùi

"Dèm mila nàm nhà khòng gian Long run thém laidi nói hàn bao la Tai nuang nuàc gigt mài nhà Nghe trai nàng nàng, nghe ta buon buon

Nghe di rài rgc trong hón

Buàc chàn xa vàng, dàm mòn le hi

•^ Rai rai dìu din, rai rai Tram muòn gigt le ndi lai vu va "

(Buon dém mUa - Huy Càn)

Nhìn chung càc nhà Tho mói eó nhùng càch su dung ngòn ngù khà mói

me, dàc sàc I Ip khóng e de ngàn ngai khi su dung ngòn ngù Iho mói me dòc dào

de thè hién nhùng quan diém cà nhàn ma khóng chiù su càu thùc cùa bài cu nguyén làc nào nhu tho ca trung dai Diéu quan trpng vói hp là làm sao khàc boa thàt ro nel bàn ngà cùa mình Néu Xuàn Diéu "rà't Tày" ibi Nguyén Bfnb lai "chàn qué", con Huy Càn ibi lai là su giao boa cùa chài Tày trong tho Phàp voi cài trang irpng cùa Iho Duóng Hàu bei ngòn ngù iho trong thói ky này vùa tbóng nhài vùa dói làp giùa cài ed dièn va cài hién dai, giùa phuong Dòng va phuong Tày tao thành mot bue Iranh ngòn ngù nhiéu màu sàc cho Tho mói

Ngòn ngù cùa Tho mói con dupc làm cho phong phù, da dang thém nbó vào viéc su dung sàng tao, linh boat càc bién phàp lu lù Càu tho Irò nén lung linh

va sdng dóng hon:

"Hàng dira cao say sUa òm bóng ngù Vài qua xanh kluìm bgc ha liènh phó Xoan vuan cành khéu màt trai ri/e rà Ben bóng ràm lai là nhe nhàng du "

(Xuàn ve - Che Lan Vién)

Khi cài tói dupc dat vào vj tri trung tàm thi con nguòi là dò'i tuong chfnh

de huóng dèn va là chudn muc cùa cài dep Ve rang ró cùa con nguói bao trùm lén tà't cà thày Trong tho ca khóng con su so sành ve dep con nguói vói cài dep ehu^n muc cùa thién nhién nhu tho ca Trung dai, ngupc lai càc nhà tho con lày ve dep cùa i;on nguói làm chu^n mire de miéu là ve dep thién nhién:

" 1 7 1

Va này day, ành sàng chàp hàng mi Mòi budi sani thdn vui lutng gó eira Thàng Giéng ngon nhicmòt càp mói gàn "

(Vói vàng - Xuàn Dieu)

Mot diéu rài de nhàn thày khi nghién cùu va tìm biéu Tho mói là Tlio mói rài giàu tfnh bình tuong va càm xùe; càc bién phàp tu lù dà góp phàn cu thè hoà càm xùc Là'y hién thuc de vài chài hoà càc yé'u lo xùc càm Irò thành phong càch chung cho càc nhà Tlio mói Bòi dò'i vói hp cài dep phài là cài hién bùu, cài eó ilurc, cho dù nò chi lón lai irong càm giàc hay ò coi ihièn linh nào dò hp cung eó kéo no ve hién thuc, bién nò thành nhùng thù vài chat eó ihè càm, nàm va càm nhàn mot càch rò ràng bang càc giàc quan

"Yéu nàng bao nhiéu trong long tói Yéu nàng bao nhiéu trén dòi mòi Dàu tìm Dào Nguyén elio xa xói Dào Nguyén trong long nàtig day thói"

(Ty bà - Bfch Kbé)

Mòi nhà tho mói dàu tu tim cho minh nhùng màng de lai riéng Co nguói viéi bay ve tình yéu, eó nguói thành eòng khi di vào khai tbàc nhùng ve dep thanh bình cùa Ihòn qué eó nguói lai lìm càm hùng ò mot thè giói mo bó eó phàn dièn loan

Nhmig ò bài cu màng de tài nào càc thi nhàn cung y thùc rài rò ràng viéc

su dung ngòn ngù sao cho hiéu qua dién dal cao nhàt Co thè thày dénTlio mói

càc bien phàp tu tu, tfnh hình tuong cùa ngòn ngu tho dupc khai tbàc va su diing phong phù hon rà't nhiéu so vói tho ca thói ky truóc Tho mói thuc su là noi ghi

dh Hit thành cóng, ghi dtifu su sàng tao, cdch tàn cùa nghé thuàt trén pbuctng dién

ngòn tu Nèu nhu chù Nòm ra dói, tièng Viet giùp cho tho ea tié'p càn tàm linh

nguòi Vièt nbay ben, va sàu sàc hon thi khi chù Quóc ngù dupc su dung, Tho mói lao ra uiól cuòc càch mang ngòn lù trong viéc kbàm phà con nguói ò bé sàu cùa

no

Mot trong nhffng ddi mói de nhàn thày nùa ò Tho mói dò chfnh là su càch tàn ve phong càch dién dal, gipng dieu, càch biép vàn, ngàt nbjp de tao nén nhac didu mói cho tho Chua bao giò Irong lIiO Viét Nam, nguói la thày co nhiéu càch biép vàn tu nhién ma lai phàt huy hiéu qua nghé thuàt dén thè TIio mói gieo vàn mot càch tu do, gieo vàn ò cuòi mòi càu Va lién vàn, khòng phài dòc vàn nhu trong tho ed Co nhiéu càch biép vàn mói la, mang trong nò nhùng ành hiròng cùa tho Phàp rat rò rèi Tu càch biép vàn lién tiép:

"Bó lai vuàn cam bó mài gianh Tói di gian din véri kinh thành "

(Nguyén Binh) dén biép vàn òm nbau:

"Kiiàeh ngói Igi cùng em trong chóie nùa Voi vàng chi; tràng sàng qua khàch ai!

Dèm nay ràm: Yen tic;e sàng trén trai Khàch khòng a long em co dòc qua "

(Lai kltur- Xuàn Diéu)

Dàc biét càc nhà Tho mói dà khai tbàc vàn hòn hpp, vàn bang, trac khòng luàn theo mot thù tu nhàt dinh:

"Trong làn nàng ùng, khói ma fan

Dòi mài nhà tranh Idm tdm vàng Sòt sogt gió trén tà ào biec Trén giàn thién ly- Bóng xuàn sang "

(Mùa xuàn chin - Hàn Mac Tu)

Tu tho Trung dai dèn Tho mói, tu duy tho chuyén lù càch chpn vàn sang cacti biép vàn Thay vi viéc chpn mot vàn thàt dàc dung ibi sT gió day chpn càch hiép vàn phong phù de Ipt tà mpi cung bàc tinh càm: vàn lién tièp gpi ra truóng hành dòng lién tuòng, vàn òm nhau gpi càm giàc xoàn xuyl, vàn giàn càch cho ta thày y niém ve su dùt gay, rói rac, vàn hòn tap Ibi nhen lén nhùng giai diéu mói

me cùa làm trang

Su phong phù ve bình thùc góp phàn thè hien linh tè, sàu sàc mpi bién thài cùa linh càm con ngirói Nói chung Tho mói Ihuòng buon, cài buon cùa mcil cài Tói eó don lac long Irùóc thuc lai Tàm trang bui hàng dò dupc ghi nhàn trong 'HiO mói bang nhùng àm dieu man màc clioi voi Tlii nhàn vón Ihfch dùng vàn bang de dién tà nói buon:

"Hòm nay trai nhe l.^ni cao Tòi buon khòng hiéu vi sao fin buon "

(Xuàn Diéu)

''Beo dgf ve dàu hàng ndi hàng

Mènh mòng khòng mot chuyén dò ngang

( Tràng giang- Huy Càn)

Nhùng vàn bang ò càc càu trén gpi càm giàc ve su vò cùng vò làn cùa khòng gian de khàc boa trang thài chefi voi khòng djnh cùng làm hòn

Cùng vói su nò lue càch làn ve càch biép vàn, gieo vàn càc nhà Tho mói

da tao ra cho tho nhffng nbjp diéu mói thanh diéu mói Co thè nói chfnh hp dà gieo vào Iho nhffng nò't nhac dù mpi cung bàc thanh àm "Àm nhac sinh ra càm

xùc va càm xùc lai sinh ra àm nhac" Bòi vày trong Tho mói yèn lo nhac diéu rat dupc coi trpng va de cao Le dT nhién phài thùa nhàn ràng chù Quóc ngù dà góp mot cóng lao khòng nhò vào thành còng cùa Tho mói Tièng Viét vón là mot ihù liéng dcrn àm nhung da thanh làm elio càu tho vùa ngàn gpn lai vira co Ifnli chat

àm nhac Tbit mòfi khai ibàc uu Ihé này cho nén dira vào uu Ihé lao nén su vaiig

àm dieu ky cho lói tho:

"Mày chiéu con phiéu bgt Lang thang trén dói qué "

(Hàn Màc Tu) Nhùng thanh bang dùng lién tièp tao ra nhip diéu du dirong nhe nhàng eó phàn iiicy ho Kéi lutp vói Ifnh gpi bình cùa lù ngù va Ihanb diéu, càu Iho mang mot sàc thài khàc la Nhac dieu cùa tho mói con dupc tao ra bcVi su dàng dói cùa

càc ve càu, cùa càc càu Irong doan iha Day là ành hircVng cùa Ducyng ibi khà rò

nel Tlio mói km giù nhiéu nhac dieu cùa Duóng ibi, diéu này tao ihành mcil net

y dòc dào mói la cùa Tho mói Bòi giùa nhùng chù tuòng ebimg "rài Tày" à'y lai vang lén nhac diéu ed kfnh cùa ilio Duóng:

"Tà ào mòri cùng say mùi gió nuòre

Ràng mi dai xao dòng ành duang vui "

Nèu tho ca trung dai thuóng chi eó gipng diéu ed kfnh Irang nghiém cùa tho Diróng luàt, nò fi sàc thài ngoài su dao mao, mire thuóc trong khuòn phép ibi dén Tlio mói diéu dò bi pbà va hoàn loàn Ta co the bài gap rài nhiéu gipng diéu

khàc nhau cùa nhffng phong càch khàc nhau, thàm chi nhiéu gipng diéu ngay

^^ irong mot bài tho tao nén su vang huòng da àm cho lói tho

Ngoài gipng diéu, càch biép vàn, Tho mói da tao dupc phong càch dién dat dòc dào con ò càch ngàt nbjp Tho mói thoàt ra khòi khuòn khd duóng luàt de lìm cho mình nhung càch ngàt nbjp linh boat mói me:

'*Mau vài chù I voi vàng lén vài chù!

Fm, em ai!/ tình non sàp già rói "

Vói nbjp tho 3/5 nguói dpc nhu hi cuón vào cupe dua eben cùng vói thói gian cùa Xuàn Diéu

Ngay cà ò thè tho bay chù vò'n là thè thà't ngòn duóng luàl, vói lói ngàt nhjp phd bién là 3/4 va 2/2/3 nlurng càc nhà Tlur mói dà bién làu rà'l linh boat:

Oi/ òil hdm bàt cung càm lai Long say! dòi ma cùng say fhòi "

(Hàn Màc Tu) Hay nhu trong tho lue bài truyén tbóng - thè tho liéu biéu cho nhjp diéu nhe nhàng, uyèn chuyén, ngàn vang Thè nhimg trong tho mói la bài gap nhùng càu Ilio dirc;c ngàt nhip linh lioal tao ra mc)l ngù diéu rà't dàc bici:

"Cài gì nhu the nhà mong Nhà nàng? Khóng! Quyef là khóng nhà nàng "

(Nguyén Bfnb)

"Di man! Trdn net! Trdn màu!

Trdn hai! Tróin tieng! Trcin nhau! Trini mìtili! "

(Xuàn Diéu)

Cung là mòl yèu to' de tao nén nhac diéu cho lòi tho nèn càc nhà Tho mói khai tbàc trìét de nhip diéu trong càc thè tho truyén thò'ng, dóng thói eó su chuyén nhjp dào nhjp linh boat de mang lai cho tho àm sàc mói la

"Tieng dàn fhdm diuì dàn tòi di Qua nhùng san cung! ròng hai ho

Co phài A Phóng I hay Co Tó

Là liéu dai I nhu mot net mi

(Nhi Ho-Xu^nDitu)

Trong "Thi nhàn Viét Nam" Hoài Thanh lùng viéi "Phong Irào Tho mói

lue boi phàt co thè xem nhu mòl cuòc xàm làng cùa vàn xuòi Vàn xuòi tran vào

dia hai tho, pbà phàch lan tành"( ) Sau này Irong còng trình nghién cùu Thi

phàp thaTd llùii Tran Dinh Su cùng nhàn xét ràng, Tlio mói dà càn bàn cài tao

\ha "dieu ngàm" thành tho "diéu nói"" Diéu dò elio thày mot su càch làn dòc dào

trén phucmg dién eù phàp càu iho Cu phàp tho ed dièn dn dinh, fi bién hóa do nò dira vào su dàng dói va bj khuòn vào giói han cùa càu Trong khi dò ó Tho mói,

do cbju ành liucVng cùa lu duy pliuctng Tày, càu Ilio co su ddi mói rò rei ve mài cu phàp Nò gàn vói vàn xuòi hon cùng lue là gàn vói lói àn liéng nói ihiróng ngày cùa nguói dàn Nguói eó còng dàu trong viéc ddi mói cu phàp iho co thè ké dén Tliè Lù Òng dà tao ra nhùng càu tho theo kiéu djnh ngliTa dùng chài phuong Tày:

"Ta là mòl khàch chinh phu" Rói tièp dèn là Xuàn Dieu: "Là Ibi sT ngliTa là ni vói giò"

Hu lù dirc;c dùng phd bién hon trong vàn xuòi nhung càc nhà Tlio mói dà mang nò vào trong Iho va lini thày trong dò nhùng nàng lucTfng liém àn elio vice dién là nhùng xùc càm nghé thuàt mói me:

"Va fìon nuàc va cày va eó rgng

Cho chech choàng mùi huang cho dà day ành sàng "

( Voi vàng - Xuàn Diéu)

Tho mói qua thuc dà dung chùa trong long nò nhùng càch làn vò cùng dòc dào tren dù mpi phuong dién cùa phuong thùc biéu hién: lù he ihóng thè loai cho dèn ngòn lù, gipng diéu, eù phàp càu tho Tàt cà su càch tàn à'y dà ihay ddi loàn

ho he thò'ng Ibi phàp trung dai de tao ra mòl he tbóng ibi phàp riéng elio ilio ca tiong thói dai mói: thi phàp Tho mói Tho mói là chàng duóng thù ihàcli cuoi cùng tiVróe khi tho ca dàn toc co mot dinh bùóng mói ve con diróng phàt trién di lén trong giai doan kè tièp Anh hiròng cùa Tlio mói là vò cùng ròng lón va làu dai Nò khòng chi thay ddi dién mao tho ea dàn lòe trong hon chue nàm cùa thè

ky 20 (1932 - 1945) ma sue lan loà cùa no con lón hon thè rat nhiéu vói nhùng

thành còng dà duac khàng djnh bang lén ludi ma khòng de gi bj vuofl qua Tbct

mói ihuc sir dà làm nén mot cupe càch mang trong lién trình bién dai bòa va phài trién cùa Iho ca Viél Nam

CHirONG 2:

THÒI GIAN NGHÉ THU^T TRONG THO MÒI

1 THÒI GIAN VA THÒI GIAN NGHÉ THUÀT

LI Thài gian

Thòi gian là hình Ihi'rc idn lai cùa vài chài, dién bién mot chiéu lù qua khù dèn hién lai va tuong lai Con nguòi tón lai trong thói gian va khóng ngìmg khàm phà ve Ihòi gian Càc nhà khoa hpc dà chi ra ràng, beh su khàm phà thói gian dà trai qua nhiéu Ihòi ki khàc nhau nhung tuu trung co hai thòi kì co bàn: Tnróc va sau nàm 1905, tuong ùng vói hai quan niém: thói gian luyét dói va

thòi gian tuong dèi Trong cuón Lugc su thài gian, nhà vài If hpc S V

Hawking ehi ra ràng: "Cà Arixlote va Newton déu lin vào thói gian luyél dói NghTa là, hp lin ràng nguòi ta co the do mòl càch doàng hoàng khoàng tbòi gian gifra hai su kjén ràng thòi gian do hoàn toàn nhu nhau du bài kì ai tién hành no, mién là hp dùng mot chièc dóng ho lót Thòi gian hoàn toàn tàch ròi

va dòc làp vói khòng gian" ( 11, tr 38)

Nàm 1905, nhà khoa hpc vT dai Einstein còng bó "Thuyéi tuong dói dac biél" làm ruiig chuyén quan niém chung ve khóng gian, thòi gian , vài chài va nàng lirpng Trong so' nhùng quan niém cùa Einstein ve vu ini, co mot quan niijm rài thù vj va khó hièu, irai vói quan niém xua nay: Tbòi gian khòng luyét ddi ma là tuong ddi vói vj tri va toc dò cùa nguòi quan sài, thói gian phu thupc vào khòng gian Tlieo Ihuyèt tuong dò'i cùa Eistein ibi ngiròi la co thè dudi kjp qua khù va sình ra ò tuong lai nèu nguòi la co idc dò virai toc dò ành sàng Mòi linh càu chuyén dòng eó mot he thò'ng thòi gian riéng, khàc bàn he tbóng thòi gian ò nhfmg linh càu khàc Mot ngày trén trai dai là thòi gian dù de trai dai quay mot vòng trén truc cùa nò Sao Mòc mài nhiéu thòi gian ban trai dai

de quay chung quanh mài tròi, vi vày mot nani ò Sao Mòc dai hon mot nàm ò

trai dai Toc dò vàn dòng càng nhanh Ibi thòi gian càng chàm Dieu kì la là

nhùng y tuòng ve thòi gian tirong ddi dà lìrng xuài hién trong càc truyén ihàn thoai, khi con nguòi tuòng tuong ràng thòi gian ò Thirpng giói khàc vói Ha giói rat nhiéu

Quan niém ve thòi gian cùa Einstein là quan niem cùa mot nhà vàt If Con nguòi co thè cài nghTa thói gian lù nhùng góc nhìn khàg Càc nhà tàm If hoc cho ràng: "Mpi'boat dòng cùa con nguòi déu dièn ra trong khuòn khd cùa khòng gian va thòi gian, dòi hòi si; djnh huóng trong khòng gian - tbòi gian Tre em phài qua mot thòi gian dai mói càm nhàn dupc rò ve thòi gian, lù càm nhàn trình tu nói tièp nhau cùa càc hoal dòng, càc su viéc, nhung muón vay phài thoàt khòi càm giàc hién hành, dói ehicii nò vói mot chuan mire khàc Rói dèn càm nhàn thòi luu, tue là su tròi qua cùa càc su viec; lue dàu con mang tfnh chù quan hoàn toàn, vui chai ibi thày thòi gian tròi nhanh, buon bue, nhu chò me thi Ihà'y làu, thòi lini gàn lién vói nói dung boat dòng cùa càm giàc Dèn lue co thè thoàt khòi càm giàc va hành dòng cu thè, xàc djnh dupc nhùng cài mdc khàch quan; nhùng cài móc này do sinh boat xà bòi lap di lap lai nhu sàng day, Irua àn eom, chiéu bd me di làm ve, chù nhàt khòng di màu giào Cuoi cùng là so sành làu mau giùa hai khoàng ibòi gian tue là hình dung direte mot Ihòi gian Ihuàn nhài, là cài khung cho bài kì sinh hoal nào, co the do

luctng vói mòl dan vi chung cho mpi nguòi, Ifnb bang pbùl, gicX ngày lufìn,

Ibàng, nàm " ( 38, ir 373 - 374)

Tu càch nhìn vai If chùng ta Ihày thói gian vu Ini- lliòi gian tir nhién va

lù càch nhìn làm If chùng ta Ihày thói gian trai nghiém càm nhan cùa con ngirói De hoà giài giùa hai loai Ihòi gian dò, ngirói la dà "sàng tao" ra loai tbòi gian Ihù ba là thòi gian Ijch Ljch dupc dira trén co so su vàn dòng mang tfnh luàn hoàn cùa càc yèu lo vfi tru de djnh vj nhùng mòc thòi gian Trai dai cjuay xung quanh truc cùa nò mot vòng là mot ngày dèm, trai dal quay mot vòng xung quanh mài tròi là mot nàm Va nguòi ta chia càc khoàng càch ngày dém nhò hon thành giò, Ihành pbùl, rdi lày mot mdi cùa su kién chfnh Irj bay lòn giào nào dò de dành dàu ihòi gian truóc dò va sau dò trong dòng thói luu Nhu

vày thòi gian tuòng nhu khàch quan lanh lùng nhung thuc chài nò thuóng lai trong cuòc sò'ng, trong tàm thùc cùa con nguói va nò co tfnh luong dò'i

1.2 Thài gian nghe thuàt

Nèu thòi gian tu nhién là hình thùc tòn lai cùa thè giói vài chài itii tbòi gian nghe thuàt là hình Ihifc idn lai cùa thè giói nghé thuàt Thuc (:hài vice lai hien thòi gian trong vàn hpc là su mièu là qua trình vàn dòng cùa cupe song, là thè hién quan niem cùa con nguòi ve sir tón lai, là hình thùc hòc lo tàm If cùa con ngiròi truóc càc bién ed, su kién cùa dòi song Nhò miéu tà thòi gian trong

y thiifc, trong su càm thu cùa con nguòi ma vàn hpc co thè td chùc tbòi gian theo mot càch riéng phue vu cho y do nghe thual cùa minh Tbòi gian nghé thuàt là mot hien lupng mang tfnh uóc le, chi co trong thè giói nghé Ihuàl va là mot phuong tién bièu hién cà tfnh sàng tao cùa nhà vàn Miéu tà Ihói gian trong vàn hpc vùa là boat dòng tài hién thè giói khàch quan vùa biéu hién tu liròng linh càm cùa con nguòi Tbòi gian vùa là dói lupng vùa là phuong tién nghe thuàt, là phuong thùc tón lai cùa hình lirpng nghe thuàt

Là phirong tién nghe thuàt hùu hiéu, thòi gian nghe thuàt truc tièp thè hien càm nhàn cùa con nguòi truóc dòng dòi trói chày, triróc bién ibién cùa dai tròi va su vàn dòng cùa beh su Co lue no dóng dang dóng nbjp va cùng chiéu vói thòi gian tu nhién nhung eó lue nghich chiéu, giàn càch, kéo dai, don nén thòi gian trong thè giói nghé ihuàt Vi vày, nghién cùu thói gian nghé Ihuàt là khàm phà mot phuO!;ig dién quan trpng cùa thi phàp làc già va ibi phàp trào kru

2 THÒI GIAN NGHE THUAT TRONG THÒ MÓI

2.1 Thài gian khd bién trong càm nhàn ca nhàn

Net nói bat trong thd ca trung dai là nhìn cuòc dòi con nguòi qua thòi gian vù tru bat bién vmh hàng, qua thòi gian tu nhién tuàn hoàn hni chuyén Nguyén Trai xem thòi gian vù tru ba't bién, vuot lén mpi thay dói cùa Iciè'p

nguòi, khi con hoà nhàp vào thién nhièn là ho eó thè thoàt khòi thòi gian thè

su

Thdy ngiiyét tròn thòi ké thàng Nhìn hoa nomai hay xuàn Cày àn, dào uòhg yèn dòi phàn

Su the chàng hay dà Hàn Tàn

(Tu thàn, 25)

Nhìn thòi gian trong nhip dieu luàn hoàn kru chuyén cùa tu nhièn, càc nhà tho trung dai hay nói dèn su ddi xùng trong vòng luàn hoàn giùa ngày -dém, sàng - idi, xuàn - ha - thu - dòng Nhùng pham trù dò nhu khàeh quan vói cuòc sò'ng con ngiròi, nhu nàm ngoài su thjnh suy cùa ihòi thè va kiép nguòi Ngupc lai, càc nhà Tho mói nhìn thòi gian trong cuòc song cà nhàn, Ihòi gian là dòng dòi kru chuyén, là sir sdng dang trói nhanh trong tùng cà the con nguòi Chfnh vi vày hp thè hién thài dò bang quan truóc thói gian luàn hoàn cùa vù Ini va quan tàm dac biél dén tbòi gian cùa cuòc sdng cà nhàn

Long tòi ròng nhung hrgng dai cu chat Khòng cho dai thòi tré cùa nhàn gian Nói làm chi ràng xuàn vàn tudn hoàn Nèu tuoi tré khóng hai làn thàm lai Con trai ddt nhung chàng con tói mài

(Vói vàng - Xuàn Dieu)

Nhà tho Xuàn Dieu nhàn ra su ddi làp giùa thòi gian tu nhién va thòi gian cùa sinh mènh cà thè: y thùc ve cà nhàn càng ro rèi hon, eay dàng hctn khi biéi ràng "xuàn vàn luàn hoàn" ma "ludi tré khòng hai làn thàm lai" Triróc day càc nhà tho thòi trung dai cung chù y dén Ihòi gian cùa nhàn thè nhung dò

là y iLùc ve su ngàn ngùi cùa kiép nguòi nói chung con Xuàn Diéu chi quan làm dèn "thòi tré cùa nhàn gian", nghTa là phàn "ngon" nhài cùa cupe dòi Vói

Xuàn Diéu tuoi tré là ddng nglùa vói tình yéu, hanh phue, là nhiing gi y nglùa nhà't trong cuòc dòi Vày ma thòi tré thàt ngàn ngùi mot di khòng irò lai nèn Xiiàn Diéu rài so thòi gian Bòi vi ihòi gian tròi di se mang ihco tuoi né, hanh

phùc cùa dòi ngiròi, sédàV lui thòi tre cùa con nguòi ve dT vàng Trong phong trào Tho mói, khòng ai vói vàng, cuóng quyl nhu Xuàn Dieu truóc biróc di cùa thòi gian Càng yéu dòi tha thiét manh liei Xuàn Diéu nudi tièc thói gian, òng muón nfu giù thòi gian lìrng giày, lùng phùt Triróc day, càc nhà Uro trung dai

dà eó tàm trang "hoài xuàn" nhimg ho hoài xuàn khi xuàn dà qua con Xuàn Diéu hoài xuàn ngay liìc dirong xuàn, bièt tièc ludi tré lue con dang tre Tàm trang à'y Ihè hien niém khàt khao song thàt manh liei va tìiài dò chù dòng Ifeh

cuc.lruófc cuòc dòi Toàl lén lù nhùng vàn Iho cùa XuHn Diéu là link Ihàn chay

dua vói thòi gian chay gap gap "Mau vói chù! Vói vàng lén vói chù!" Òng chay dua bang tdc dò va chay dua bang "chat lupng" cupe sdng thàt "huy hoàng":

"Thà mot phùt huy hoàng rói chat tdi Con han buon le lói sudi tram nàm "

(Giuc già - Xuàn Diéu)

Khàt vpng cuòc song hèt mình, song sòi ndi manh lièi de chièn thàng thòi gian tir nhién là mot chù de lón trong tho Xuàn Diéu Nhà iho nhìn thòi gian trong si; song cà nhàn, su sdng Iròi irong dòng Ihòi gian va Ihói gian chuyén hóa vào cupe sdng sinh mènh cà nhàn: "Tbòi gian chi là su cu dòng Nèu tòi diimg, nèu màu tòi ngùng thòi gian cùa tói sé khòng con nùa"

(Thuang vay - Triròng ea) va lue nào cùng kói ha thùc diic:

- Gap lén cm! Aiih riti sgn^ùy mai

Dai trói chdy, long ta khòng vình vién

Óng ham hd mudn òm lai cà ve dep, su song, niém hanh phùc vào mình

de lan hiròng niém vui toàn thè, de che ngu buóc chàn thòi gian Lòi tho cùa Xuàn Diéu gà'p gap nhu niém khàt vpng manh liei dang dàng lén cao dò: