Thời gian trong tiểu thuyết Những kẻ thiện tâm của Jonathan Littell tt.PDF

Việc tiếp cận tác phẩm dưới góc độ trần thuật học đã được chúng tôi thực hiện trong khóa luận tốt nghiệp tháng 6/ 2008 với đề tài: Vấn đề kể chuyện trong tiểu thuyết Những kẻ thiện tâm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ TUYẾT NHUNG

THỜI GIAN TRONG TIỂU THUYẾT

NHỮNG KẺ THIỆN TÂM CỦA JONATHAN LITTELL

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội – 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ TUYẾT NHUNG

THỜI GIAN TRONG TIỂU THUYẾT

NHỮNG KẺ THIỆN TÂM CỦA JONATHAN LITTELL

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đào Duy Hiệp

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ THỜI GIAN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LỊCH SỬ - XÃ HỘI TRONG NHỮNG KẺ THIỆN TÂM 12

1 1 Lý luận về thời gian 12

1 2 Những vấn đề lịch sử - xã hội trong Những kẻ thiện tâm 17

1.3 Tiểu kết 31

CHƯƠNG 2 CÁC CẤP ĐỘ THỜI GIAN TRONG NHỮNG KẺ THIỆN TÂM 32

2.1 Trật tự thời gian 33

2.1.1 Về niên biểu 33

2.1.2 Sự sai trật niên biểu 38

2.1.3 Lối quay ngược và đón trước 48

2.2 Thời lưu 55

2.2.1 Thời sai 56

2.2.2 Quãng ngưng: 58

2.3 Tần suất 59

2.4 Tiểu kết 63

CHƯƠNG 3 THỜI GIAN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI CÁC YẾU TỐ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT KHÁC 65

3.1 Thời gian và điểm nhìn 65

3.1.1 Quan niệm chung về điểm nhìn 65

3.1.2 Thời gian và điểm nhìn trong Những kẻ thiện tâm 67

3.2 Thời gian và không gian 72

3.2.1 Quan niệm chung về không gian 72

3.2.2 Thời gian và không gian trong Những kẻ thiện tâm 73

3.3 Thời gian và dòng ý thức 83

3.3.1 Quan niệm về dòng ý thức 83

3.3.2 Thời gian và dòng ý thức trong Những kẻ thiện tâm 85

3.4 Tiểu kết 88

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

MỞ ĐẦU

1 Nhà văn – tác phẩm – bạn đọc

Mùa văn học năm 2006 ở Pháp có một hiện tượng gây chấn động đặc biệt: cuốn tiểu

thuyết Les Bienveillantes của tác giả Jonathan Littell đoạt cùng lúc hai giải thưởng danh

giá nhất của nước Pháp: Giải Goncourt 2006 và giải Grand Prix du Roman của Viện Hàn lâm Pháp Điều đặc biệt nhất là tác giả cuốn tiểu thuyết là người Mĩ gốc Do Thái nhưng lại chọn tiếng Pháp để viết cuốn tiểu thuyết đồ sộ về lịch sử nước Đức 38 tuổi, chưa từng trải qua chiến tranh nhưng Jonathan Littell đã viết về cuộc chiến thiêu rụi cả thế giới bằng con mắt lạnh lùng, khách quan (theo cách đánh giá của nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan là

“bình thản và vô cảm” – một lối viết “loại trừ cảm xúc”)

Jonathan Littell (1967) sinh ra trong một gia đình Do Thái gốc Đông Âu, là con trai nhà văn và nhà báo Mỹ có tên tuổi Robert Littell (từng làm phóng viên đưa tin về Trung Cận

Đông những năm 1960 và là tác giả cuốn tiểu thuyết lừng danh về CIA: The Company)

Ông tốt nghiệp phổ thông trung học tại Pháp, học đại học tại Yale và từng làm việc cho một số tổ chức từ thiện quốc tế tại Bosnia, Chechnya, Ruanda Hiện ông sống với vợ và hai

con tại Barcelona Tác phẩm duy nhất trước Les Bienveillantes là một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng viết bằng tiếng Anh: Bad Voltage (1989)

Les Bienveillantes là tác phẩm đầu tiên của Jonathan Littell viết bằng tiếng Pháp, nhưng

chỉ một thời gian ngắn sau khi ra mắt, cuốn sách đã lọt vào danh sách “best – seller” và được đánh giá là “quả bom tấn trong làng tiểu thuyết Pháp” Nhà văn Jonathan Littell từng phát biểu về lí do ông chọn tiếng Pháp để viết cuốn tiểu thuyết này: ông đã lớn lên ở Pháp, được dạy dỗ bằng thứ tiếng đó, và sâu xa hơn, phần lớn nhà văn mà ông yêu quý và có ảnh hưởng đến ông – Georges Bataile, Maurice Blanchot, Jean Genet cũng như Flaubet và Stendhal – đều viết bằng tiếng Pháp Ông rất thích sự đa dạng của ngôn ngữ này, đó là một hòa trộn của tính chính xác và mềm dẻo ở nhiều mặt” [35] Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau: Anh, Đức, Tây Ban Nha, Việt Nam…Bản dịch tiếng Việt

Những kẻ thiện tâm của dịch giả Cao Việt Dũng đã được Công ty Nhã Nam mua bản quyền

và ấn hành tại Việt Nam vào tháng 3 năm 2008

Những kẻ thiện tâm là một cuốn tiểu thuyết đồ sộ và không hề dễ đọc một chút nào

Nguyên bản tiếng Pháp dày 903 trang và bản dịch tiếng Việt của Cao Việt Dũng là 1188 trang (chưa kể phụ lục và chú thích) Cuốn sách viết về Đại chiến thế giới thứ hai, về chủ

nghĩa phát xít Đức và thảm cảnh Holocaust - một đề tài cũ đã được cày xới quá nhiều

Trong khi đó, tác giả lại không kinh qua chiến tranh nên việc thu thập, xử lý và sắp xếp số liệu sao cho phù hợp vào “bàn cờ ma trận” của ngôn từ là điều không đơn giản Ngoài ra,

Những kẻ thiện tâm còn chứa đựng trong nó vô vàn tri thức lịch sử, văn học, kinh tế, chính

trị, ngôn ngữ học, triết học, âm nhạc… đòi hỏi ở người tiếp nhận phải có một trình độ hiểu biết nhất định Với đời sống xã hội hiện đại ngày nay, khi con người đang bị cuốn vào sự phát triển như vũ bão của thế giới công nghệ thông tin thì việc đưa ra một cuốn tiểu thuyết

đồ sộ như vậy thực sự là một thách đố Nhưng Jonathan Littell đã viết với một bút pháp khiến người đọc không thể dứt ra được cho đến tận trang cuối cùng của cuốn tiểu thuyết Với kết cấu gồm 7 chương và được xây dựng trên hai trục chính: triết lý tội lỗi trong

Thần thoại Hy Lạp và âm nhạc của Bach, Những kẻ thiện tâm đưa người đọc trở lại thời

điểm lịch sử của Đại chiến thế giới lần thứ hai, gặp gỡ những nhân vật hàng đầu của bộ máy phát xít Đức, thâm nhập vào hoạt động bí mật của chủ nghĩa quốc xã và chứng kiến những bước ngoặt kì lạ trong cuộc đời thăng trầm của Maximilien Aue

2 Lý do chọn đề tài

Những kẻ thiện tâm đã gây tiếng vang lớn trong nền văn học đương đại Pháp nói riêng và văn

học thế giới nói chung Chúng tôi chọn tác phẩm Những kẻ thiện tâm để nghiên cứu ở luận văn

này bởi vị trí tuyệt vời mà tác phẩm đã được tôn vinh – giải Goncourt 2006 và giải Grand Prix du Roman của Viện Hàn lâm Pháp Mặc dù còn nhiều tranh cãi xung quanh “cuốn tiểu thuyết lớn, quá nặng tư liệu lịch sử và không hề dễ đọc” này nhưng không ai có thể phủ nhận tầm vóc, tham vọng của cuốn sách cũng như tài năng của nhà văn Jonathan Littell

Việc tiếp cận tác phẩm dưới góc độ trần thuật học đã được chúng tôi thực hiện trong

khóa luận tốt nghiệp (tháng 6/ 2008) với đề tài: Vấn đề kể chuyện trong tiểu thuyết Những

kẻ thiện tâm của Jonathan Littell Với mong muốn đi xa hơn nữa trong việc khám phá

những giá trị ngầm ẩn của cuốn tiểu thuyết, chúng tôi tiếp tục lựa chọn vấn đề thời gian làm đề tài nghiên cứu trong công trình Luận văn thạc sỹ Đây là một đề tài khó nhưng thực

sự hấp dẫn bởi nó giúp chúng ta khai mở được vấn đề trung tâm của tác phẩm từ hai phương diện nội dung và nghệ thuật

3 Lịch sử vấn đề

Những nghiên cứu về nhà văn Jonathan Littell và tiểu thuyết Những kẻ thiện tâm chưa nhiều, đặc biệt còn rất hạn chế ở Việt Nam Hiện nay, trên internet có một số bài báo viết

về tác phẩm Những kẻ thiện tâm nhưng chưa đi sâu nghiên cứu, mới chỉ dừng lại ở mức độ

giới thiệu đôi nét về tác giả Jonathan Littell và cuốn tiểu thuyết đang “gây sốc” cả thế giới

Tháng 6/ 2008 chúng tôi chọn vấn đề kể chuyện trong tiểu thuyết Những kẻ thiện tâm của

Jonathan Littell làm đề tài nghiên cứu cho khóa luận tốt nghiệp Ngoài ra, chưa thấy có luận văn thạc sỹ hay luận án tiến sĩ nào tìm hiểu về nghệ thuật thời gian trong tiểu thuyết

Những kẻ thiện tâm

4 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi triển khai việc nghiên cứu đề tài “Thời gian trong tiểu thuyết Những kẻ thiện

tâm của Jonathan Littell” dựa trên bản dịch tiếng Việt của Cao Việt Dũng, Nxb Hội nhà

văn, Hà Nội, năm 2008

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết vấn đề, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu từ góc độ trần thuật học – một hệ thống lý thuyết của lý luận văn học đang được giới nghiên cứu hết sức quan tâm và ngày càng bộc lộ nhiều ưu thế trong việc tìm ra một hướng tiếp cận mới đối với việc đọc và nghiên cứu tác phẩm văn học Việc ứng dụng lý thuyết trần thuật học trong nghiên cứu tác phẩm cũng là một cách làm khoa học nhằm kết hợp một cách nhuần nhuyễn giữa lý thuyết và thực hành để có thể lĩnh hội giá trị của tác phẩm một cách có hiệu quả nhất

Bên cạnh đó, khi tiến hành đề tài nghiên cứu trên, chúng tôi cũng sử dụng kết hợp linh hoạt các phương pháp: phương pháp khảo sát - thống kê - phân loại, phương pháp phân tích – tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu (với một số tác giả có cùng sự quan tâm về

đề tài và gần gũi về bút pháp)

6 Đóng góp của luận văn

Ứng dụng lý thuyết trần thuật học để nghiên cứu vấn đề thời gian trong tiểu thuyết

Những kẻ thiện tâm của Jonathan Littell, chúng tôi muốn góp thêm tiếng nói của mình

trong việc khai phá phần nào những chiều kích của cuốn tiểu thuyết được xem là “sự kiện của thế kỷ” (Jorge Semprun), từ đó đánh giá tài năng cũng như sức sáng tạo của nhà văn Jonathan Littell khi ông viết về “một đề tài cũ đã có quá nhiều người cày xới”

`7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương chính như sau:

Chương 1: Lý luận về thời gian và những vấn đề lịch sử - xã hội trong Những kẻ

thiện tâm

Chương 2: Các cấp độ thời gian trong Những kẻ thiện tâm

Chương 3: Thời gian trong mối quan hệ với các yếu tố hình thức nghệ thuật khác

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN VỀ THỜI GIAN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LỊCH SỬ - XÃ HỘI TRONG

NHỮNG KẺ THIỆN TÂM

1 1 Lý luận về thời gian

Thời gian là một yếu tố luôn hiện diện một cách tự nhiên trong cuộc sống và trong nghệ thuật Khả năng sáng tạo kì diệu của nhà văn đã khiến cho thời gian trong tác phẩm ngày càng có giá trị nghệ thuật Nằm trong mối quan hệ gắn bó hữu cơ với các hình thức nghệ thuật khác, thời gian là một cách các nhà tiểu thuyết gửi đến độc giả thông điệp thẩm mỹ của mình Thời gian chính là một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào việc đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại Nghiên cứu thời gian trong tiểu thuyết là việc đi tìm ý nghĩa ngầm ẩn bên trong – “tảng băng trôi” của tác phẩm, từ đó khám phá cái nhìn của nhà văn về thế giới và con người

Sự ám ảnh của thời gian không bao giờ buông tha người viết tiểu thuyết Nói như Jean – Yves: “Thời gian là gương mặt của bí ẩn, và bí ẩn – gương mặt của thời gian Tiểu thuyết, nghệ thuật của thời gian, của tồn lưu dài lâu” [9, tr 70] Nhà phê bình Pháp Albert Thibaudet cũng cho rằng: “Tính thời gian là chìa khóa của bố cục tiểu thuyết” Tính thời gian ở đây có nghĩa là khi bước vào tác phẩm, thời gian tự nhiên đã không còn là nó, nó tự đánh mất mình đi để biến đổi thành thời gian mang tính nghệ thuật: “Khi kể lại một câu chuyện, tức thì thời gian đã có mặt Kể lại tức là làm mất thời gian đi Những thời gian để viết ra một câu chuyện, để đọc nó là thời gian tự nhiên, nó không ngừng bị mất đi, tiêu biến từ quá khứ sang hiện tại” [8, tr 121]

Văn học là nghệ thuật về thời gian Yếu tố thời gian mà chúng ta quan tâm là thời gian mang tính nghệ thuật, là thời gian nằm trong văn bản, thời gian trong quan niệm của tác giả Theo Christian Metz: “Truyện kể là một lớp hai lần thời gian: có thời gian của sự việc được kể và thời gian của truyện kể (thời gian của cái được biểu hiện và thời gian của cái biểu hiện) Tính hai mặt này, một cách sâu sắc hơn nó thúc giục ta nhận ra rằng một trong những chức năng của truyện kể là đúc thời gian trong một thời gian khác” [9, tr 24]

Thời gian là thực thể tự hữu, nó tồn tại khách quan, bởi vậy chúng ta không thể sống với

sự “mù lòa” về thời gian Sang thế kỉ XX người ta càng chú trọng nhiều đến ý thức về thời gian, trong khi nghệ thuật ngôn từ là nghệ thuật của thời gian nên thời gian xâm nhập mạnh mẽ vào trong văn học “Thời gian trong tiểu thuyết thế kỉ XX hiện ra chằng chịt, phức tạp, đa tầng Nó không còn giản dị, “thơ ngây” và “trong suốt” dễ tiếp cận như trong tiểu thuyết của các thế kỉ trước nữa Các nhà tiểu thuyết tự do đi lại trong tương lai hoặc cho nhân vật của mình lùi về quá khứ đến hàng mấy thế kỉ…Đôi khi tiểu thuyết từ bỏ hành động để trở thành một “trạng thái ứ”, co thời gian lại Các nhà văn bằng mọi cách chơi trò

ú tim, đùa giỡn với thời gian, “tãi” thời gian ra để trốn khỏi thời gian hoặc “đúc” thời gian lại trong một “hiện tại vĩnh hằng khiến mọi nhờ cậy đến kí ức đều là bất khả” (Robbe – Grillet) Nhưng dù làm cách nào chăng nữa, “ý thức về thời gian vẫn ở hậu cảnh, không gì xóa nổi” (A.Gioranescu) Tìm mọi cách để “hư vô hóa” thời gian, nhà tiểu thuyết vẫn bị thời gian túm chặt lấy trong nỗi ám ảnh không nguôi” [9, tr 70]

Nghiên cứu về thời gian trong văn học trên thế giới đã được đặt ra ngay từ những năm trước chiến tranh thế giới thứ hai và cho đến nay, các nhà nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam vẫn không ngừng tiếp tục hành trình đi vào thế giới nghệ thuật thời gian của tiểu thuyết, nhìn nhận vấn đề thời gian dưới nhiều góc độ và đặt nó trong tương quan mật thiết với các yếu tố nghệ thuật khác

Gérard Genette – một trong những chuyên gia phê bình hàng đầu hiện nay của Pháp,

nhất là về vấn đề thời gian, đã phát biểu về hai lớp thời gian của truyện kể: thời gian của

sự việc được kể và thời gian của truyện kể (thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của

cái biểu đạt) Ông nghiên cứu mối liên quan giữa giữa hai loại thời gian trên theo cách gọi

khác: thời gian cốt truyện/ sự kiện – temps de I’histoire với (giả-) thời gian của truyện kể -

(pseudo-) temps du récit Đây là hai loại thời gian cơ bản nhất mang tính nghệ thuật trong việc nghiên cứu Trong loại thời gian sau, Genette chia làm ba cấp độ nghiên cứu cơ bản:

trật tự (order); thời lưu (durée) và tần suất (fréquence) Trong mỗi cấp độ thời gian trên,

Genette lại chia nhỏ ra nghiên cứu tỉ mỉ về: sự sai trật ngày tháng (anachronie); tải trọng,

biên độ (portée, amplitude); quay ngược (analepses); đón trước (prolepses); tóm tắt

(sommaire); quãng ngưng (pause); tỉnh lược (ellipse); lớp, cảnh (scène); đơn/xảy lặp (singulatif/ itératif); xác định, chỉ rõ, giãn ra (desteermination, spésification, extencion);

lịch đại bên trong và lịch đại bên ngoài (diachronie interner et diachronie externe); luân phiên, chuyển tiếp (alternance, transit) [9, tr 72 – 73]

Trong Thi pháp học, Tzvetan Todorov xem thời gian là chất liệu quan trọng giúp cho

việc chuyển hóa văn bản thành thế giới nghệ thuật Ông cho rằng vấn đề thời gian xuất hiện bởi vì trong tác phẩm có sự va chạm nhau của hai trục thời gian: trục thời gian của những biến cố, hiện tượng được mô tả và trục thời gian văn bản mô tả chúng Todorov liệt

kê ra các vấn đề cơ bản trong mối quan hệ thời gian, bao gồm: 1/ Quan hệ trật tự tiếp nối: thời gian truyện không hoàn toàn đồng hành với thời gian của sự kiện được kể, nó có thể vượt lên trước hay lùi lại sau; 2/ Quan hệ giữa số lượng thời gian dùng để đọc văn bản với độ dài thời gian của các biến cố thực tế được nói tới trong văn bản Ông cũng đưa ra các dấu hiệu tần số: đơn nhất, lặp lại và trùng điệp

Manfred Jahn trong công trình nghiên cứu Trần thuật học – nhập môn lý thuyết trần

thuật tiếp tục phân tích vấn đề thời gian trên cơ sở khái quát các quan điểm của Genette,

Rimmon, Kenan, Toolan, Lintvelt Vấn đề thời gian được ông tập trung phân tích qua ba câu hỏi và ứng với mỗi câu hỏi sẽ là mối quan hệ thời gian:

gian diễn ngôn)

một chuỗi các hành động lặp đi lặp lại)

Nhìn chung, vấn đề thời gian được nghiên cứu dưới rất nhiều góc độ khác nhau, nhưng tựu trung lại các nhà nghiên cứu đều phân biệt rõ giữa thời gian truyện kể và thời gian văn bản Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào chỉ ra rằng: “Thời gian thật sự có tính chất nghệ thuật,

đó là thời gian của hành động kể chuyện và thời gian của văn bản” [5, tr 88] Ngay từ khi tiểu thuyết xuất hiện nó đã có những đặc trưng khác biệt với các hình thức tự sự khác:

“chính là cấu trúc của nó cho phép nhấn mạnh tính chất quá trình, tính chất dòng chảy của thời gian” và “khả năng hiện đại hóa những sự kiện, và nhất là sự cảm nhận các hiện tượng như trong hiện tại” Sự đổi mới của tiểu thuyết hiện đại chủ yếu là tiếp tục làm tăng cường thêm các đặc điểm ấy: “Với thế kỉ này xuất hiện thêm những hình thức và phương tiện kĩ thuật nhằm hai hướng: xoáy vào dòng chảy của thời gian và tăng thêm cảm giác về thời gian hiện tại” [5, tr 92]

Đào Duy Hiệp khi bàn về thời gian trong tiểu thuyết cũng nhấn mạnh rằng: nếu như ở các thế kỉ trước thời gian được xử lý tương đối đơn giản, thời gian là cái khung của hành động nhân vật thì đến thế kỉ XX, thời gian trở thành một ám ảnh trong tiểu thuyết “Các nhà tiểu thuyết đương đại sẵn sàng coi thời gian không chỉ là cái khung giản đơn của hành động mà còn như là một nguyên tố của phản chiếu mang tính đồng nhất ở tiểu thuyết” (Rey) Bởi vậy, đặt lại vấn đề thời gian trong tiểu thuyết, đó là tư duy lại bản chất của chính thể loại này

1 2 Những vấn đề lịch sử - xã hội trong Những kẻ thiện tâm

Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945) là một cuộc xung đột vũ trang lớn nhất trong lịch sử giữa các lực lượng Đồng Minh và Trục theo chủ nghĩa phát xít Ai cũng biết đây là cuộc chiến rộng lớn và tai hại nhất trong lịch sử nhân loại Không một cuộc xung đột nào trước đó hay sau đó bao gồm số nước tham gia nhiều hơn, hay giết nhiều mạng người hơn

và phá hoại nhiều hơn Holocaust là tên gọi của cuộc tàn sát chủng tộc đối với hơn sáu

triệu người Do Thái và nhiều nhóm thiểu số khác ở Châu Âu và Bắc Phi trong thời gian Thế chiến thứ hai do Phát xít Đức và các nước cùng phe gây ra Con người, nhất là những người Châu Âu đã, đang và sẽ còn nhớ mãi, nói mãi về cuộc chiến thảm khốc này cũng

như thảm cảnh Holocaust cho dẫu gần 7 thập niên đã trôi qua

Những kẻ thiện tâm là bức tranh lớn về lịch sử và xã hội Tác phẩm đưa người đọc trở

lại thời điểm lịch sử của Đại chiến thế giới lần thứ hai, gặp gỡ những nhân vật hàng đầu của bộ máy phát xít Đức, thâm nhập vào hoạt động bí mật của chủ nghĩa quốc xã và chứng kiến những tội ác kinh hoàng do nó gây ra

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát và thống kê cụ thể ở từng tập, từng chương có xuất hiện những sự kiện lịch sử liên quan đến cuộc chiến tranh thế giới lần II và chương trình diệt trừ

mang cái tên: “holocaust” – lò thiêu qua lời bàn của các nhân vật hoặc của người kể chuyện Qua việc thống kê chi tiết, chúng ta sẽ dễ dàng nắm bắt được tiến trình niên biểu,

tốc độ (vitesse), nhịp kể (rythme); từ đó thấy được ý nghĩa của chúng trong tác phẩm cũng

như quan niệm của nhà văn về lịch sử và con người

- Qua bảng thống kê, chúng ta dễ dàng nhận thấy các sự kiện lịch sử liên quan đến cuộc

chiến tranh thế giới thứ hai và vụ Holocaust ở mỗi chương không đều nhau nhưng chúng

xuất hiện với tần số khá lớn Tổng số trang, dòng về đề tài chiến tranh trong tác phẩm là 52

trang 12 dòng Tổng số trang, dòng về đề tài lò thiêu là gần 110 trang, trong đó chương

Allemende I và II (chiếm tỷ lệ 38,4 %) và chương Menuet (chiếm tỷ lệ 59% trong tổng số

trang cho toàn vụ holocaust trong tác phẩm) Những sự kiện lịch sử liên quan đến cuộc

chiến tranh thế giới thứ hai và vụ Holocaust rải rác đi xuyên qua gần như suốt các chương trong Những kẻ thiện tâm chứng tỏ tác giả cuốn tiểu thuyết dành nhiều sự quan tâm cho

chủ đề này 38 tuổi, chưa từng tham gia chiến tranh nhưng Jonathan Littell đã viết về cuộc

chiến thiêu rụi cả thế giới bằng con mắt lạnh lùng và khách quan - một lối viết loại trừ cảm

xúc

- Khác với nhiều nhà văn có cùng sự quan tâm về đề tài thường mô tả lại cuộc thảm sát

dân Do Thái ở góc nhìn và sự trải nghiệm của những nạn nhân (như Không số phận (1975)

của Kertesz Imre), Jonathan Littell viết về cuộc thảm sát tàn bạo này dưới góc nhìn của một tên đao phủ Cuốn sách là những câu chuyện do một nhân vật hư cấu Maximilien Aue đã từng tham gia vào các cuộc tàn sát người Do Thái trên quy mô lớn dưới thời Đức quốc xã trong vai trò sĩ quan SS kể lại Sau chiến tranh, Aue sống hoàn toàn yên bình dưới cương vị một ông chủ của một nhà máy sản xuất đăng ten ở miền Bắc nước Pháp, và một ngày kia hắn quyết định

kể lại toàn bộ quá khứ cuộc đời mình:“Tôi là một nhà máy sản xuất kỉ niệm thực thụ Tôi hoàn toàn có thể dành cả đời để sản xuất ra kỉ niệm.”[21, tr 10]

- Người kể chuyện xưng “tôi” đồng thời là nhân vật chính trong tác phẩm – Maximilien Aue kể lại toàn bộ cuộc đời mình ở mốc thời gian là chiến tranh thế giới lần thứ hai Sự hồi

cố của nhân vật gắn liền với sự chuyển biến của cuộc chiến tranh – tức là thời gian lịch sử, cho nên chính lịch sử đã “cưỡng bức” lên cách kể của người kể chuyện Các sự kiện đưa ra được tác giả “đóng khung” trong một thời điểm và một địa điểm nhất định Nếu nhìn vào bảng thống kê, ngoài chương đầu tiên Toccata là thời gian hiện tại sau chiến tranh, các chương còn lại được kể dưới dạng biên niên sử theo trình tự các mốc thời gian của cuộc chiến tranh

Tuy nhiên, đi sâu tìm hiểu vấn đề kĩ thuật thời gian trong Những kẻ thiện tâm sẽ thấy tác

phẩm hoàn toàn không phải là một câu chuyện viết dưới dạng biên niên sử theo trình tự các mốc thời gian Chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu vấn đề này trong chương tiếp theo của luận văn

CHƯƠNG 2

CÁC CẤP ĐỘ THỜI GIAN TRONG NHỮNG KẺ THIỆN TÂM

Trong Figure III, Genette đã phát biểu: hai loại thời gian cơ bản nhất mang tính nghệ thuật trong việc nghiên cứu là thời gian cốt truyện/ sự kiện – temps de I’histoire và (giả-)

thời gian của truyện kể - (pseudo-) temps du récit Ông cũng tiến hành nghiên cứu mối

liên quan giữa chúng Trong loại thời gian sau, Genette chia làm ba cấp độ nghiên cứu cơ

bản: trật tự (ordre), thời lưu (durée) và tần suất (fréquence)

Việc nghiên cứu các cấp độ thời gian trong tiểu thuyết Những kẻ thiện tâm sẽ được

chúng tôi tiến hành dựa trên cơ sở lý luận về thời gian của Genette mà chúng tôi đã đề cập đến ở chương 1

2.1 Trật tự thời gian

Trật tự thời gian chính là niên biểu của truyện kể Nghiên cứu trật tự thời gian của

truyện kể là việc so sánh trật tự sắp xếp các biến cố thời gian trong diễn ngôn trần thuật với trật tự kế tiếp nhau của chính các biến cố thời gian đó trong cốt truyện Nói một cách khác,

đó là so sánh trật tự của truyện kể (của việc kể chuyện) với trật tự niên biểu của câu

chuyện

Chúng tôi sẽ tập trung vào một số vấn đề nghệ thuật quan trọng về trật tự thời gian sau

đây của Những kẻ thiện tâm: thời gian niên biểu, sự sai trật niên biểu, lối quay ngược và

đón trước

2.1.1 Về niên biểu

Những kẻ thiện tâm có thời gian cốt truyện từ 1919 đến những năm sau chiến tranh thế

giới thứ hai: khoảng trên dưới 30 năm Người kể chuyện – Maximilien Aue đã dẫn dắt người đọc đi từ hiện tại cuộc đời mình (giám đốc của một nhà máy sản xuất đăng ten), lùi

về quá khứ (khi còn là sĩ quan của SS), từ đó toàn bộ cuộc đời nhân vật hiện lên

Trên trục thời gian đó, niên biểu đã trình bày những biến cố lớn về: tuổi thơ của Aue, những rạn nứt trong quan hệ gia đình khi người cha bỏ nhà đi và mẹ quyết định chung sống với Moreau, tình yêu với em gái sinh đôi, những mối tình đồng giới, những giấc mơ tuổi trẻ, chiến tranh, những cuộc chiến đấu, những cuộc hành quyết dân Do Thái, tiến trình chọn lọc và sử dụng lao động trong các trại tập trung, vụ giết mẹ và cha dượng, sự truy đuổi của hai thanh tra mẫn cán ngành tư pháp, vụ giết Thomas – người bạn thân, cuộc sống yên bình sau chiến tranh dưới vỏ bọc là giám đốc một nhà máy sản xuất đăng ten

Có thể coi đó là cốt truyện “nổi” – niên biểu bên ngoài – trên một cốt truyện “chìm” –

niên biểu bên trong – ngầm chảy quan trọng khác: đời sống tâm linh, những hồi ức, mộng

tưởng… Những kẻ thiện tâm, do vậy, đã mặc nhiên có song song hai thời gian niên biểu:

trên bề nổi với những chỉ dẫn cụ thể về năm tháng (niên biểu bên ngoài) và dưới bề sâu

(niên biểu bên trong) là niên biểu thời gian trải nghiệm, thời gian tâm linh

- Niên biểu bên ngoài mang tính chất lịch sử rõ rệt (còn gọi là thời gian lịch sử - temps historique) là ở những chỉ dẫn năm tháng cụ thể Chúng tôi đã tiến hành khảo sát và thống

kê những dấu hiệu thời gian trong Những kẻ thiện tâm theo trật tự xuất hiện của chúng

trong tác phẩm:

+ Có khi là những chỉ dẫn bằng số năm

+ Có khi là những mốc thời gian cụ thể đến từng phút

+ Và bằng mùa trong năm

+ Hoặc bằng thứ, ngày, tháng cụ thể trong từng năm

+ Thời gian còn được thông báo bằng buổi

+ Bằng số giờ, phút

+ Dấu hiệu thời gian còn được thể hiện qua độ chiếu của mặt trời, mặt trăng

+ Đôi khi, thời gian còn được gợi lên từ tuổi tác nhân vật, từ các đặc trưng thiên nhiên, từ các dấu hiệu thời gian lịch sử, hay dấu hiệu về thời gian văn hóa từ các huyền thoại (câu chuyện về Orestes trong thần thoại Hy Lạp)

+ Ngoài ra, có rất nhiều những chỉ dẫn bất chợt về thời gian mang tính chất ngẫu nhiên của kí ức…

- Niên biểu bên trong là đời sống nội tâm của nhân vật với những ám ảnh “vùng khuất”,

“những giấc mơ hung bạo và đứt đoạn”, “những điều âm u đang rối loạn trong trí óc”,

“những ý nghĩ không có điểm kết thúc”…Chính những ẩn ức này khiến câu chuyện có nhiều bước rẽ, đột biến, tạo nên sự sai trật cục bộ trong mỗi trường đoạn Tác giả cuốn tiểu thuyết, một cách có chủ ý, đã đảo lộn trật tự biên niên, phá vỡ cấu trúc thời gian tuyến tính

để phù hợp với trật tự của hồi ức, kỉ niệm

- Thời gian văn bản trải dài 1188 trang cho một cốt truyện 30 năm, như vậy con số trung bình là 1188: 30 = 39,6 trang/ năm; gần 40 trang/ năm, một tốc độ khá chậm Chính từ tốc

độ truyện kể đó đã tạo cho nhịp kể của truyện một tính chất hồi cố, trăn trở Tuy nhiên,

thời gian của việc kể chuyện trong mỗi chương, mỗi trường đoạn cụ thể lại có những nhịp điệu và tốc độ khác nhau do những thủ pháp thời gian khác nhau quy định Dưới đây chúng

tôi sẽ đi sâu phân tích về việc bố trí các sự kiện của truyện theo sự sai trật niên biểu, lối

quay ngược và đón trước

2.1.2 Sự sai trật niên biểu

Những kẻ thiện tâm được chia làm 7 chương: 1 Toccata [21, tr 7 - 35], 2 Allemende