Giảm nghèo và an sinh xã hội

Martin Rama, chuyên gia kinh tế trưởng Ngân hàng thế giới tại Việt Nam Sơ qua về tình hình nghèo đói 26 Thay đổi bản chất rủi ro 31 Một vài phương diện về thể chế 32 Nội dung gỡ băng

Martin Rama, chuyên gia kinh tế trưởng

Ngân hàng thế giới tại Việt Nam

Sơ qua về tình hình nghèo đói 26

Thay đổi bản chất rủi ro 31

Một vài phương diện về thể chế 32

(Nội dung gỡ băng)

Bài trình bày của tôi sẽ dựa trên báo cáo thường niên của Ngân hàng thế giới WB

có tiêu đề Vietnam Development Report (Báo cáo Phát triển Việt Nam), có hai bản tiếng

Anh và tiếng Việt Mỗi năm, báo cáo đề cập một chủ đề cụ thể Chủ đề báo cáo năm

2007 chính là giảm nghèo và an sinh xã hội Nguồn số liệu của báo cáo là kết quả điều

tra hộ gia đình do Tổng cục thống kê thực hiện hai năm một lần : Household Living

Standards Survey – VHLSS (Điều tra mức sống hộ gia đình) Về phương pháp luận, bài

trình bày của tôi sẽ được giới thiệu dưới góc độ định lượng

Tôi muốn nhấn mạnh hai điểm sau:

- nội dung mà tôi trình bày với các bạn dựa trên mốc thời gian thống kê tính từ năm 2006 trở về trước Việc cập nhật phân tích về tình hình đói nghèo năm 2008 đang được thực hiện thông qua Viện Khoa học xã hội, các trường đại học, viện nghiên cứu và các bộ Một cuộc điều tra tương tự điều tra năm 2006 đã được tiến hành năm 2008 Việc rà soát, xử lý các số liệu liên quan tới hàng nghìn hộ gia đình rất mất thời gian Vì vậy các số liệu tôi sử dụng sẽ không phải là các số liệu gần nhất, nhưng tôi nghĩ cũng là các số liệu phản ánh được thực tế ;

- về phương pháp luận, tôi sẽ trình bày dưới quan điểm kinh tế học, bài trình bày của tôi sẽ đi kèm các bảng biểu, biểu đồ, số liệu, v.v., nhưng các dữ liệu này không phải là nguồn giả thuyết duy nhất Chúng tôi phân tích tình hình nghèo đói và an sinh xã hội theo phương pháp phối hợp cả định lượng và định tính Vì không chuyên trong lĩnh vực nhân học, chúng tôi đã làm việc rất nhiều với các tổ chức xã hội dân sự để có thể sử dụng các kỹ thuật tham gia chuẩn hóa, từ đó có thể thiết lập các giả thuyết, các giả thuyết này sau đó sẽ được các dữ liệu khẳng định hoặc không

Mục tiêu của bài trình bày này là nhằm cung cấp cho quý vị tổng quan về tình hình nghèo đói ở Việt Nam trong những năm gần đây Chúng tôi dựa trên các mốc thời gian thực hiện các cuộc điều tra mà chúng tôi hiện có dữ liệu đủ sáng tỏ để có thể

có các so sánh xác đáng Mốc thời gian đầu tiên có các số liệu định lượng chân thực

là năm 1993

Trong phần hai, tôi sẽ tập trung trình bày các nguy cơ đối với hộ gia đình Trong lĩnh vực này, Việt Nam có nhiều chỉ số tích cực Số người đói, nghèo ngày càng giảm Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc các hộ gia đình không còn phải đối mặt với các rủi ro, đôi khi có những rủi ro dẫn đến thảm họa Làm thế nào để chuyển từ xóa đói sang giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội? Việt Nam sắp được xếp vào nhóm các nước có thu nhập trung bình Đặt lộ trình cho vấn đề đảm bảo an sinh xã hội là điều rất quan trọng đối với một đất nước có tốc độ phát triển nhanh như Việt Nam Tôi

sẽ minh họa nhận định này thông qua các lĩnh vực y tế, hưu trí và bảo hiểm xã hội Trong phần cuối, tôi sẽ đề cập đến các phương diện thể chế Cải tổ chính sách là một nội dung đặc biệt quan trọng

Sơ qua về tình hình nghèo đói ở Việt Nam

Gi#m nghèo có h, tr/

T1 l3 nghèo và kho#ng cách nghèo!"#$

Source:!!Based!on!preliminary!GSO!data.!!Estimates!for!2006!are!unofficial.

Gi#m nghèo có h, tr/

T1 l3 nghèo và kho#ng cách nghèo!"#$

1993 1998 2002 2004 2006 Poverty rate 58.1 37.4 28.9 19.5 16.0

Urban 25.1 9.2 6.6 3.6 3.9

Rural 66.4 45.5 35.6 25.0 20.4

Kinh and Chinese 53.9 31.1 23.1 13.5 10.3

Ethnic minorities 86.4 75.2 69.3 60.7 52.3

Food poverty 24.9 15.0 10.9 7.4 6.7

Rural 29.1 18.6 13.6 9.7 8.7

Kinh and Chinese 20.8 10.6 6.5 3.5 3.2

Ethnic minorities 52.0 41.8 41.5 34.2 29.2

Poverty gap 18.5 9.5 6.9 4.7 3.8

Rural 21.5 11.8 8.7 6.1 4.9

Kinh and Chinese 16.0 7.1 4.7 2.6 2.0

Ethnic minorities 34.7 24.2 22.8 19.2 15.4

Source:!!Based!on!preliminar.!GSO!data.!!4stimates!for!2006!are!unofficial.

Giảm nghèo ở Việt Nam là một câu chuyện rất ấn tượng Ngân hàng thế giới (WB)

cũng có các dự án giảm nghèo ở nhiều nước với những phương pháp thực hiện tương

tự nhưng tôi chưa thấy nước nào có kết quả giảm nghèo nhanh như Việt Nam Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc mọi việc đã ổn

Có nhiều cách để đánh giá tình hình nghèo đói, và rất khó để đi đến thống nhất về một định nghĩa duy nhất thế nào là nghèo Nhiều tiêu chí có thể được sử dụng: tính

dễ bị tổn thương, tình trạng ở ngoài lề, các tiêu chí này khó đo đếm được bằng các

con số Hai hộ gia đình có thể có cùng mức sống nhưng mức độ dễ bị tổn thương lại hoàn toàn khác nhau WB và Tổng cục thống kê cùng sử dụng phương pháp đánh giá dựa trên tiêu dùng hộ gia đình Theo đó, các điều tra hộ gia đình được tiến hành

để xác định mức chi tiêu – kể cả phần do gia đình tự sản tự tiêu – từ đó đưa ra được con số về mức tiêu dùng theo đầu người Con số này sẽ cho phép xây dựng giỏ-mẫu các cá nhân tiệm cận đường nghèo (chuẩn nghèo), cần lưu ý rằng kể cả những người rất nghèo cũng tiêu dùng không chỉ lương thực thực phẩm mà cả các sản phẩm khác

dù ở mức rất thấp Phần chi tiêu cho lương thực quy ra ca-lo của giỏ mẫu được tính toán và kết quả thu được cho phép xác định được tỷ lệ người dân không được đảm bảo cung cấp 2100 ca-lo/ngày Đây là ngưỡng chuẩn của Tổ chức y tế thế giới (WHO), ngưỡng này có dao động giữa các nước

Hãy cùng phân tích một vài số liệu1 Tính toán theo phương pháp luận mà tôi đã trình bày ở trên cho thấy tỷ lệ người dân sống dưới ngưỡng nghèo đã giảm từ 58 % năm 1993 xuống còn 16 % năm 2006 Các con số này có thay đổi giữa các vùng Hiển nhiên các vùng đô thị có mức sống giàu hơn – chỉ có 4 % dân thành thị là người nghèo năm 2006 –, và có sự khác biệt lớn giữa giảm nghèo ở người Kinh và ở các dân tộc thiểu số Tuy thế, hiện tượng giảm nghèo đói vẫn thực sự ấn tượng.Nhi9u cách ;< ;o l=>ng

Xu h=@ng giAng nhau nh=ng mCc ;D thay ;Fi Nhi9u cách ;< ;o l=>ng

Xu h=@ng giAng nhau nh=ng mCc ;D thay ;Fi

Nhi9u cách ;< ;o l=>ng

Xu h=@ng giAng nhau nh=ng mCc ;D thay ;Fi

1 Food Poverty : đây là thước đo về mức độ thiếu dinh dưỡng Năm 2006, 6,7 % dân số không được

cung cấp đủ 2100 ca-lo/ngày dù đã chi tiêu toàn bộ thu nhập vào việc ăn uống

Poverty Gap : xác định mức độ chênh lệch là thước đo phức tạp hơn ; đây là khoảng cách trung

bình của mỗi cá nhân so với đường nghèo

Tuy vậy, quý vị sẽ thấy có một yếu tố nhỏ có thể ảnh hưởng đến lộ trình tiến tới đảm bảo an sinh xã hội: lần đầu tiên, kể từ khi chúng tôi có số liệu, tỷ lệ nghèo thành thị

đã tăng nhẹ vào năm 2006 Đây là một thách thức mới đối với Việt Nam, vì các hình thức nghèo thành thị thường bi đát hơn Tỷ lệ nghèo thành thị không tăng đáng kể về con số nhưng nó không chỉ đơn thuần liên quan tới việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính, khi một số xã được chuyển thành phường Lý do thực sự là ở chỗ đời sống ở các thành phố ngày càng đắt đỏ Chẳng hạn tại thành phố Hồ Chí Minh, đời sống đắt

đỏ đã khiến nhiều lao động ngoại tỉnh buộc phải về quê

Ngưỡng «$ 1 USD/ngày» được tính toán để có thể dễ dàng so sánh tình hình nghèo đói trên phạm vi quốc tế Đây là ngưỡng được sử dụng phổ biến, tuy nhiên

nó đặt ra hai vấn đề: $ 1 USD không phải là «một»; cũng không phải là «đô-la» Khi nhắc tới một đô la, chúng ta quy ra 19 000 đồng Nhưng trong trường hợp này, một

«đô-la» tương đương với $ 1 USD tại Mỹ, nước tham chiếu phát hành đồng tiền này Với 1 đô-la ở Việt Nam, ta mua được lượng hàng có giá trị khoảng $ 3,30 USD nếu

mua tại Mỹ Tỷ suất này được gọi là ngang giá sức mua – Purchasing Power Parity

(PPP) Còn về con số «một» mà ngưỡng ban đầu được xác định là 1,08 : gần tương đương với chuẩn nghèo của Ấn Độ tại thời điểm ngưỡng này được đưa ra Con số này hiện nay là $ 1,25 USD Sống với «một đô-la» mỗi ngày ở Việt Nam thực ra phải hiểu

là có chi tiêu ở mức $ 0,38 (= 1,25/3,3) Nếu lấy mức cung cấp ca-lo tham chiếu là

2100, tỷ lệ nghèo ở Việt Nam giảm từ 58 % xuống 16 % trong giai đoạn 1993 – 2006 Nếu lấy thước đo là «$ 1 USD/ngày», diễn biến nghèo đói cũng tương tự nhưng mức nghèo ở năm 2006 thấp hơn

Còn nhiều thước đo khác để tính toán mức nghèo Mức chuẩn chính phủ Việt Nam đưa ra áp dụng : một người được coi là nghèo nếu anh ta có thu nhập dưới

260 000 đồng/tháng ở khu vực thành thị và dưới 200 000 đồng ở khu vực nông thôn Cách tính này dựa trên định nghĩa đồng thuận về nghèo Các nhà lãnh đạo địa phương (về việc này Việt Nam có một hệ thống ấn tượng) phân loại các gia đình thành

hộ nghèo và hộ không nghèo Cách phân loại như vậy là tốt khi cần biết ai nghèo hơn

ai Chúng tôi đã kiểm chứng khi áp dụng phương pháp tham gia của các nhà nhân

học Khi tiến hành điều tra theo phương pháp này, chúng tôi yêu cầu dân làng nói xem

ai giàu hơn ai, có nhiều ý kiến tranh luận sôi nổi: «tôi biết nhà này có bao nhiêu trâu bò, tôi biết nhà này có bao nhiêu đất, v.v » Chúng tôi đã sử dụng cách phân loại này làm tham chiếu Nói chung, chính quyền địa phương thường không sai mặc dù khi phân loại, các cá nhân có tư cách không tốt, có hành vi không chấp nhận được như cờ bạc, rượu chè, hay các hành vi khác sẽ không được đưa vào diện phân loại nghèo đói Vấn

đề là ở chỗ khó áp dụng được cách phân loại này trên phạm vi lớn hơn, ở cấp độ địa phương thì được nhưng ở cấp độ quốc gia thì khó Chính phủ thường tiến hành đánh giá con số tổng quát về nghèo đói nhưng nếu các tiêu chí về nghèo đói không đồng nhất giữa các địa phương thì các con số tính toán được sẽ trở nên phức tạp

Ngoài ra, cứ sau 5 năm, Việt Nam lại điều chỉnh nâng cao chuẩn nghèo, vì khái niệm nghèo chỉ mang tính chất tương đối Vì vậy kết quả giảm nghèo lại trồi sụt qua mỗi thời kỳ Nhưng nếu xét cả một quá trình, điều thú vị có thể thấy về mặt phương pháp luận là dù sử dụng thước đo nào, kết quả thu được cũng đều là nghèo đói có

xu hướng giảm mạnh

MDt sI hDi tJ rõ nét Các tNnh nghèo nhOt nhanh chóng bQt kRp

Một yếu tố ấn tượng khác : thu hẹp về khoảng cách tỷ lệ nghèo đói giữa các tỉnh Việt Nam không chỉ là nước duy nhất giảm nhanh được tỷ lệ nghèo đói – Trung Quốc cũng giảm nghèo rất nhanh – nhưng Việt Nam thực hiện được điều này đồng đều hơn

Biểu đồ số 1 biểu diễn tình hình nghèo đói giai đoạn 1993-1998, biểu đồ số 2 cho giai đoạn 2002-2004 Trục hoành biểu diễn tỷ lệ nghèo của một tỉnh; trục còn lại diễn biến nghèo đói giữa hai mốc thời gian Chúng ta có thể thấy rất rõ nghèo có xu hướng giảm : các tỉnh nghèo nhất có tỷ lệ nghèo giảm mạnh hơn Nói cách khác, các tỉnh nghèo nhất đang dần thu hẹp khoảng cách với các tỉnh giàu nhất

Tuy vậy chênh lệch về nghèo đói giữa các vùng địa lý hiện vẫn còn rất lớn Năm

2002, chỉ có các thành phố và hai khu vực đồng bằng là nằm «ngoài nghèo đói» Tỷ lệ nghèo giảm dần ở khu vực Nam Bộ và các tỉnh miền Trung, miền núi và cao nguyên Trung bộ vẫn là những vùng rất nghèo

MDt sI tTp trung v9 không gian ;Tm nét

B#n ;W nghèo cOp tNnh

MDt sI tTp trung v9 không gian ;Tm nét

B#n ;W nghèo cOp tNnh

Kết luận trên dẫn chúng ta đến việc phân tích mức độ nghèo đói theo yếu tố sắc tộc Việt Nam có 54 dân tộc Tình hình nghèo đói không đồng đều giữa các dân tộc

và có sự chênh lệc rất lớn giữa người Kinh chiếm đa số, và người Hoa với các dân tộc thiểu số còn lại Điều này được minh họa trong các biểu đồ biểu diễn phân chia thu nhập theo đầu người trong dân Hai đường biểu diễn đứng liền nhau nhưng có

sự chênh lệch rất lớn giữa người Kinh đa số và các dân tộc thiểu số Trục hoành biểu diễn mức chi tiêu theo đầu người trong năm Đường biểu diễn liền là chi tiêu của người Kinh, đường cắt quãng là của dân tộc thiểu số Trục tung biểu diễn chuẩn nghèo tính theo mức cung cấp 2100 ca-lo/ngày

Trong giai đoạn 1993 – 2006, phần lớn người Kinh đã thoát nghèo Tỷ lệ nghèo ở các dân tộc thiểu số giảm dần Như vậy, trong những năm tới, tỷ lệ nghèo có thể sẽ giảm mạnh ở các khu vực dân tộc thiểu số Trong thực tế, điều đó có nghĩa là sẽ có nhóm nằm ở cận dưới chuẩn nghèo sẽ chuyển lên thành nhóm cận trên chuẩn nghèo Mặc dù mức độ thu hẹp khoảng cách giữa các địa phương không ấn tượng, nhưng nhiều chỉ số đã được cải thiện : vùng người dân tộc thiểu số có nhiều đường giao thông hơn, nhiều trường học hơn và con cái họ được đi học đông hơn, mặc dù vẫn còn vô số việc phải làm Dù vậy, các chính sách đã từng rất hiệu quả khi áp dụng ở các khu vực người Kinh lại không đạt kết quả như vậy ở các khu vực khác Đối với người dân tộc thiểu số, vấn đề đất đai và khai thác rừng vẫn còn đặt ra nhiều thách thức

Thay đổi bản chất rủi ro

Việt Nam có thể trở thành nước có thu nhập trung bình cao trong một thế hệ Bản

chất các rủi ro mà các hộ gia đình phải đối mặt cũng sẽ rất khác Ở đây tôi muốn

nhấn mạnh hai rủi ro đang thay đổi về bản chất

Thứ nhất là nguy cơ già yếu trong nghèo đói, không có nguồn sinh sống Tuổi trung bình ở Việt Nam là 27 tuổi Như vậy Việt Nam là nước có dân số rất trẻ Tuy vậy, giai đoạn quá độ dân số diễn ra rất nhanh Số con trung bình trong mỗi gia đình giảm từ

4 xuống còn 2 con, điều này rất tốt cho tăng trưởng Khi thế hệ này trưởng thành, một nửa số thành viên trong gia đình sẽ có thu nhập, thay vì 1/3 như trước đây Như vậy, khi dân số có tuổi trung bình khoảng 30 tuổi, tỷ lệ tiết kiệm (kéo theo tỷ lệ đầu tư) sẽ rất cao Do vậy, khó có thể bi quan về tăng trưởng của Việt Nam chỉ vì đất nước có cơ cấu dân số như vừa được phân tích

Nguy cX già ;i do không có nguWn lIc

!

Vietnam Age Distribution 2000

15 10 5 0 5 10 15

0-4

10-14

20-24

30-34

40-44

50-54

60-64

70-74

80+

male

percent

female

Vietnam Age Distribution 2020

10 5 0 5 10 0-4

10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80+

male

percent

female

Vietnam Age Distribution 2040

10 5 0 5 10 0-4

10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80+

male

percent

female

Dân sA già ;i nhanh chóng

Source:!!"#$e&!o(!)(*+e&!,#+*o($!-.//012

Nguy cX già ;i do không có nguWn lIc

!

Vietnam Age Distribution 2000

15 10 5 0 5 10 15

0-4

10-14

20-24

30-34

40-44

50-54

60-64

70-74

80+

male

percent

female

Vietnam Age Distribution 2020

10 5 0 5 10 0-4

10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80+

male

percent

female

Vietnam Age Distribution 2040

10 5 0 5 10 0-4

10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70-74 80+

male

percent

female

Dân sA già ;i nhanh chóng

Source:!!Based!on!United!Nations!(2007).

Tuy nhiên, dự báo năm 2040, Việt Nam sẽ có tháp dân số tương tự Nhật Bản, điều khác biệt là quá trình già hóa sẽ diễn ra nhanh hơn Hiện tại, ta sẽ dễ dàng bỏ qua vấn đề này vì các gia đình vẫn chung sống 3 thế hệ, và con cái vẫn sẽ giúp đỡ ông bà cha mẹ Tuy nhiên, tình hình sẽ thay đổi rất nhanh Hãy phân tích một chân dung điển hình Một «người Việt trung bình» hôm nay, làm việc trong khu vực phi chính thức, có thể làm nông; 20 năm nữa, người đó có thể sẽ làm việc trong khu vực chính thức, ra thành phố sinh sống, gia đình sẽ chỉ có hai thậm chí một thế hệ

Nguy cơ thứ hai là rủi ro về sức khỏe Các bệnh truyền nhiễm càng ngày càng ít gây tử vong Ngược lại, tử vong do tai nạn và các bệnh không lây nhiễm (như các vấn

đề về tim mạch) đang tăng nhanh Về phương diện chính sách công, các biện pháp đối phó với các bệnh truyền nhiễm sẽ không áp dụng được cho các bệnh không lây nhiễm Đối với loại bệnh thứ nhất, biện pháp được áp dụng sẽ là ứng phó theo « chiều dọc » với từng loại bệnh Nhiều nước có thu nhập thấp thường sử dụng cách thức này

và tìm cách kiềm chế không để bệnh lây lan Biện pháp cụ thể là tiêm chủng hàng

loạt Ngược lại, khi rủi ro chỉ mang tính chất cá nhân đơn lẻ, ví dụ, chẳng may một học viên khóa học mùa hè này bị tai nạn xe máy khi đi ngoài đường, đây lại là vấn đề liên quan đến bảo hiểm

Một vài phương diện về thể chế

Tái phân bF không gian ] quy mô l@n

< 200

200 - 400

600 - 800

800 - 1000

1000 - 1500

> 2000

UTM zone 48 - WGS84

VIETNAM Equalization Grant , 2005

(per capita - 1000 VND)

50 0 50 100 Kilometers

< 5

5 - 10

10 - 20

30 - 40

50 - 60

> 60

VIETNAM Equalization Grant , 2005 (% of povincial GDP)

UTM zone 48 - WGS84

Chuy<n giao vAn ròng

Source: Based!on!data!from!MOF!and!GSO.

Tái phân bF không gian ] quy mô l@n

< 200

200 - 400

600 - 800

800 - 1000

1000 - 1500

> 2000

UTM zone 48 - WGS84

VIETNAM Equalization Grant , 2005

(per capita - 1000 VND)

50 0 50 100 Kilometers

< 5

5 - 10

10 - 20

30 - 40

50 - 60

> 60

VIETNAM Equalization Grant , 2005 (% of povincial GDP)

UTM zone 48 - WGS84

Chuy<n giao vAn ròng

Source: Based!on!data!from!MOF!and!GSO.

Ở đây đặt ra câu hỏi về vận hành các chính sách xã hội ở Việt Nam Đâu là các vấn

đề liên quan đến hưu trí và y tế? Liệu chính phủ có trang bị tiềm lực đủ để vừa tiếp tục

hỗ trợ giảm nghèo vừa xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội hiện đại hay không? Các biện pháp khuyến khích được đưa ra trong các chương trình bảo hiểm xã hội liệu có phù hợp để khuyến khích được người dân tham gia và chi trả các chi phí cho các dịch

vụ có liên quan mà vẫn không làm mất tinh thần lao động của người được bảo hiểm hay thói quen tiết kiệm của họ?

Nếu chỉ nhìn sơ qua có thể kết luận Việt Nam không có nhiều nỗ lực trong tái phân

bổ thu nhập Thuế thu nhập mới chỉ bắt đầu được áp dụng Các chương trình mục tiêu dành cho các hộ nghèo nhất cũng mới chỉ huy động được một phần rất nhỏ từ thu nhập quốc gia Nếu đứng trên quan điểm của nước công nghiệp hóa, người ta có thể đặt câu hỏi làm sao Việt Nam lại có thể có được tốc độ giảm nghèo nằm trong tốp nhanh nhất thế giới và khoảng cách nghèo đói ngày càng thu hẹp giữa các tỉnh nghèo nhất và giàu nhất Nhưng trên thực tế, việc tái bổ chia thu nhập được thực hiện rất tốt giữa các tỉnh, thông qua chính sách phân bổ công bằng ngân sách được tăng cường

từ đầu thập kỷ Cách làm này cho phép các tỉnh nghèo chi trả được những khoản đầu

tư quan trọng cho hạ tầng, tạo ra được cơ hội cải thiện thu nhập và triển khai các dịch

vụ xã hội, ví dụ như đầu tư tài chính cho bảo hiểm y tế dành cho người nghèo Mức huy động các nguồn lực là rất đáng kể, nhưng nhiều yếu kém còn tồn tại trong các chính sách khuyến khích Hệ thống hưu trí là một minh họa điển hình, nếu chúng

ta so sánh mức chi trả hưu trí với mức chi của hệ thống niên kim Hệ thống niên kim

là một công cụ tài chính đối ngược với bảo hiểm nhân thọ Khi mua hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, người ký hợp đồng sẽ đóng phí cho tới khi qua đời, và tiền bảo hiểm

sẽ được trả cho người thừa kế kể từ khi chủ hợp đồng qua đời Hệ thống niên kim thì ngược lại : một khoản tiền sẽ được đóng cho một bên trung gian quản lý tài chính, tiền này sẽ được chuyển thành tiền hưu trí và được trả cho người được hưởng cho đến khi người đó qua đời Các biểu đồ so sánh hệ thống hưu trí Việt Nam với một hệ thống niên kim giả định Phép so sánh này dựa trên số tiền hưu tính theo phần trăm của mức lương mới nhất, hay tỷ suất thay thế

H=u trí: sI bOt bình ;dng và khuyen khích

còn kém

Men

0%

20%

40%

60%

80%

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45

Years of contribution

Actuarial benchmark Government

Non-government

Women

0%

20%

40%

60%

80%

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 Years of contribution

Actuarial benchmark Government Non-government

L=Xng h=u ] Vi3t Nam so v@i mCc ;óng góp

Source:!!Based!on!Paulette!Castel!and!Martin!Rama!(2005),!updated!so!as!to!reflect!the!changes!made!to!the!draft!Social!

Insurance!Law!by!the!National!Assembly.!!Pension!benefits!include!3!percent!contribution!paid!by!VSS!towards! health!insurance.

Chúng ta thấy có sự chênh lệch rất lớn giữa nam và nữ, nhất là giữa khu vực công

và khu vực tư nhân Sự bất bình đẳng này là do nhiều chi tiết tỉ mỉ quá mức trong công thức tính mức hưu trí, nhất là do cách tính mức lương qua các năm làm việc Có thể nhận ra rằng sau 20 năm đóng góp bảo hiểm – mức tối thiểu cần thiết để được hưởng lương hưu đầy đủ – người lao động trong khu vực công nhận được mức lương cao hơn mức chi trả của hệ thống niên kim và điều này đúng cả cho nam và nữ Ngược lại, nếu làm việc trong khu vực tư nhân sau vài năm, mức chi trả họ nhận từ đóng góp bảo hiểm sẽ không nhiều như mức chi của hệ thống niên kim Do lương hưu không

hấp dẫn nên thất thoát tiền đóng phí bảo hiểm xã hội trên lương là rất lớn Các doanh nghiệp chính quy thường đăng ký bảo hiểm xã hội cho người lao động với mức lương tối thiểu để tránh đóng phí, và bù thu nhập cho họ thông qua các khoản tiền thưởng Các chính sách khuyến khích như vậy là nguồn gốc nảy sinh nhiều vấn đề về tài chính,

vì thời gian lao động sẽ thường quá ngắn và các khoản đóng phí sẽ không đủ vì quá

ít Hệ thống tính toán hưu trí ở Việt Nam hiện nay làm nảy sinh ra vấn đề Trong 30 năm tới, số lượng người nhận lương hưu sẽ rất lớn nhưng số tiền nhận được lại quá nhỏ để đảm bảo được cuộc sống Cả một thế hệ sẽ đạt ngưỡng tuổi 60 với mức tiền hưu thấp so với tiền lương của họ; số khác sẽ chẳng mua bảo hiểm xã hội vì họ cho rằng tiền hưu không bõ để họ phải đóng phí

Người ta vẫn lạc quan và tự nhủ sẽ có ai đó đến giúp ta Trong lĩnh vực bảo hiểm

xã hội, tâm lý không đóng phí và cho rằng sẽ luôn có nguồn để bù đắp rất phổ biến Chúng ta đã có các mô hình về tài chính lâu dài, như trường hợp của Chilê, nhưng chỉ cho đến khi người ta tự hỏi sẽ phải làm thế nào với một nửa số dân không đóng góp phí bảo hiểm xã hội và không có lương hưu Cần phải dự tính ngay từ bây giờ, cần bắt buộc hoặc khuyến khích người dân tham gia vào hệ thống, để có thể xây dựng được một hệ thống có thể ổn định lâu dài và tránh cho người dân rơi vào tình cảnh về già không có nguồn thu nhập

Hơn nữa, một hệ thống như vậy có thể huy động được các khoản tiền lớn Như tình hình hiện nay, quỹ hưu trí có thể tích lũy được các khoản tương đương tới 1/3 GDP chỉ trong vài thập kỷ Các nước như Singapore đã sử dụng lượng tiền tích lũy này một cách chiến lược để phát triển cơ sở hạ tầng chẳng hạn Tiềm năng lớn, và lịch trình tiến tới đạt được an sinh xã hội phải đi song song với con đường tăng trưởng

Một lần nữa xin khẳng định, các phân tích trên đều dựa vào các số liệu, nhưng cũng

có nhiều tranh luận về các chính sách kinh tế và còn phải tham vấn các chuyên gia trong lĩnh vực này Đối với thanh niên Việt Nam, lịch trình về an sinh xã hội, cũng như môi trường, điều tiết tốt, quản lý công tốt – nhưng thế nào là quản lý công tốt ? – xóa

bỏ tham nhũng là những thách thức cần vượt qua

Đi đến cùng các thách thức này có thể sẽ giúp Việt Nam trở thành nước công nghiệp trong vòng một thế hệ Vậy nên, bước ngoặt này mang tính sống còn Xin cám ơn