Với những đam mê, tâm huyết, sự nhạy cảm, vốn sống trải nghiệm ở chiến trường và một nội lực sáng tạo mạnh mẽ, nhà văn luôn gắng tìm tòi, thử nghiệm để không ngừng cách tân thể loại tiểu
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1 Từ sau năm 1975, đất nước hoàn toàn giải phóng và chuyển
sang một thời kì mới trong xu thế xây dựng và hội nhập Bên cạnh sự thay đổi về lịch sử, nền văn học dân tộc cũng có sự đổi mới theo xu thế chung của thời đại Nền văn học Việt Nam “thực sự khởi sắc”, đặc biệt là sau Đại hội Đảng lần thứ VI Có thể nói “Chưa bao giờ văn xuôi phát triển mạnh mẽ như bây giờ và cũng chưa bao giờ nhà văn được thành thật như bây giờ”
Để bắt kịp bước chuyển mình của thời đại và đáp ứng thị hiếu của bạn đọc, nhà văn phải tạo ra những cách tân, những đổi mới trên nhiều phương diện Chu Lai là một trong những nhà văn không nằm ngoài quy luật chung ấy
1.2 Có thể coi, sáng tác của Chu Lai là một “tập khảo luận” về
những vấn đề của cuộc sống và con người Việt Nam trong và sau chiến tranh Trong quá trình sáng tác của mình, Chu Lai đã thử nghiệm qua nhiều thể loại như truyện ngắn, ký sự, kịch bản sân khấu và kịch bản phim Tuy nhiên theo đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình văn học
và theo sự đánh giá của chính nhà văn thì tiểu thuyết mới chính là sở trường của Chu Lai và tên tuổi của ông cũng được khẳng định ở thể loại này
Chu Lai là một trong những nhà tiểu thuyết sử thi có thành tựu nhất định của văn học Việt Nam hiện đại Với những đam mê, tâm huyết, sự nhạy cảm, vốn sống trải nghiệm ở chiến trường và một nội lực sáng tạo mạnh mẽ, nhà văn luôn gắng tìm tòi, thử nghiệm để không ngừng cách tân thể loại tiểu thuyết trong những giới hạn có thể ở thời đại mình, lui tới biến húa một cách thông minh mà vẫn luôn phù hợp với yêu cầu của lịch sử và được độc giả chấp nhận Cũng nhờ vậy mà Chu Lai đã có những đóng góp không nhỏ vào sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại nói chung, tiểu thuyết sử thi nói riêng Ông đã được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2006
Trang 21.3 Những công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm Chu Lai với
nhiều kiến giải khá sâu sắc, đều thống nhất xếp ông vào vị trí một trong
những nhà tiểu thuyết sử thi thành công của văn học Việt Nam hiện đại Song vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu, đầy đủ có hệ thống về tiểu thuyết Chu Lai Vì lý do đó luận văn sẽ góp phần giải quyết vấn đề có ý nghĩa thực tiễn trong việc nghiên cứu một nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại Chọn đề tài này chúng tôi hi vọng góp phần tạo ra một hướng mở cho việc nghiên cứu tiểu thuyết sử thi nói chung và tiểu thuyết Chu Lai nói riêng
2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Sau đại thắng mùa xuân năm 1975 và đặc biệt là sauĐại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, sự đổi mới trong văn học diễn ra rất sôi nổi và mạnh mẽ Chiến tranh và người lính vẫn là những nguồn sức mạnh có sức cuốn hút trong sáng tác của các nhà văn Cùng với diễn biến của cuộc sống, tiểu thuyết Chu Lai viết về chiến tranh và người lính cũng được khám phá
và thể hiện sâu sắc hơn, đa dạng hơn, không chỉ trong chiến tranh mà còn ngay trong cuộc sống thời bình Trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học đã có nhiều công trình, bài viết trực tiếp hay gián tiếp đề cập đến sự đổi mới của tiểu thuyết về chiến tranh, về người lính nói chung và tiểu thuyết Chu Lai nói riêng Chúng tôi tạm đưa ra các ý kiến thành hai loại: Những ý kiến bàn về chiến tranh và người lính trong văn xuôi từ sau 1975 và những ý kiến bàn về tiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính của Chu Lai
2.1 Những ý kiến bàn về chiến tranh và người lính trong văn xuôi từ sau 1975
Trang 3Luận văn điểm qua các ý kiến của GS Hà Minh Đức, nhà nghiên cứu Trần Bảo Hưng, Đinh Xuân Dũng, Bùi Việt Thắng, GS Trần Đình Sử, TS Tôn Phương Lan, PGS Nguyễn Văn Long, nhà văn Chu Lai, PGS Nguyễn Thị Bình …Cỏc bài viết và các công trình nghiên cứu
đã chỉ ra sự đổi mới của đề tài chiến tranh là nhân vật người lính được khám phá, soi xét trong cái nhìn đa chiều, ít lý tưởng, không “hoàn hảo, sạch sẽ, không được bao bọc trong bầu không khí vô trùng như trước đây thường thấy” Nhân vật
được đánh giá là phong phú, đa dạng, phức tạp hơn trước khi họ phải chịu ảnh hưởng sâu sắc của cuộc sống chiến tranh hôm nay
2.2 Những ý kiến bàn về chiến tranh và người lính trong tiểu thuyết của Chu Lai
Theo Bùi Việt Thắng: “Tiểu thuyết của Chu Lai gợi lên nhiều vấn
đề đáng quan tâm trên đề tài chiến tranh với ý nghĩa như một đề tài lịch sử” Chiến tranh kết thúc, nhưng vết thương mà nú để lại cứ âm ỉ, kéo dài Bùi Việt Thắng chỉ ra: “Viết về chiến tranh còn có nghĩa là phải viết
về hậu quả của nú - bởi vì một cuộc chiến tranh ba chục năm đánh bại mấy đế quốc lớn, dự chiến thắng lẫy lừng, to lớn nhưng hậu quả của nú
chắc phải dai dẳng và phức tạp Vòng tròn bội bạc của Chu Lai … xoáy
vào những vết thương của chiến tranh trong lòng người và cách thức con người chữa trị những vết thương đú” Trần Quốc Huấn trong bài
viết Người chiến sĩ viết văn hôm nay - đội ngũ kế tục những nhà văn
chiến sĩ đi vào khẳng định phẩm chất người lính: “Trong truyện Chu
Lai, cái vốn tri thức văn húa, trí tuệ sáng suốt của người lính trẻ đã thấm nhuyễn một cách tự nhiên vào từng chi tiết nhỏ của truyện, trong từng phán đoán nhạy bén, quả quyết, để dẫn tới chiến thắng cuối cùng ở nhân vật”
Viết về Người lính sau hoà bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời
kỳ đổi mới, Nguyễn Hương Giang nhận xét: “Sự thật về chiến tranh hôm
nay được nhìn nhận lại là một sự thật đã trải qua những năm tháng day
Trang 4dứt trăn trở trong tâm hồn nhà văn Chu Lai, hơn thế, nú thực sự là những
nếm trải của người “chịu trận”, “người trong cuộc”.
Phó giáo sư tiến sỹ Lý Hoài Thu cũng khẳng định: “Dự trực tiếp viết về dĩ vãng mịt mù bom đạn hay chuyển dịch sang tiếp cận những “kờnh” thông tin mới xô bồ của thời hiện tại, bao giờ Chu Lai cũng nghiền ngẫm suy tư về hiện thực với sự nhiệt tâm và lòng trung thực của người lớnh” Nhà phê bình Hồng Diệu đã cảm nhận được sự đổi mới trong quá trình tìm tòi sáng tạo của Chu Lai: “Tiểu thuyết Chu Lai đề cập đến nhiều vấn đề Nhưng bao trùm lên tất cả là truyện những người lính sau chiến tranh rời chiến trường trở về, người thì tha hóa, người thì bước vào cuộc chiến đấu
mới Cuộc chiến đấu của những người lương thiện chống kẻ bất lương,
mà thật trớ trêu: có những người trước kia là đồng đội của nhau, bây giờ đứng trên hai mặt trận đối lập nhau” Ngay chính bản thân nhà văn Chu Lai cũng cho rằng: “Chiến tranh đối với bất cứ dân tộc nào, dù chính nghĩa hay phi nghĩa, cũng không sao tránh khỏi màu sắc bi kịch”
Cảm nhận được sự đổi mới trong sự tìm tòi sáng tạo của Chu
Lai, trong bài viết Cuộc đời dài lắm - một tiểu thuyết có sức hấp dẫn,
Nguyễn Thanh Tú nhận xét: “Chu Lai đã rất dũng cảm khi chọn một đề tài rất “húc” là vấn đề đổi mới cơ chế trong thời kì chuyển sang kinh tế thị trường mà bối cảnh cụ thể là chuyện quản lý, sản xuất, kinh doanh” Với sự phân tích nghiêng về hình thức biểu hiện, TS Nguyễn Thanh Tú
trong bài viết “Bi kịch lạc quan” trong tiểu thuyết của Chu Lai đã chỉ ra
những điểm thành công của Chu Lai khi xây dựng hình tượng người lính trong và sau chiến tranh Nói như Ma Văn Kháng, tiểu thuyết của Chu Lai là sự “đối mặt trực tiếp những vấn đề bức bối của đời sống xã hội
hôm nay” Nguyễn Hương Giang cũng chỉ ra rằng “Phố của Chu Lai là
một cuốn tiểu thuyết trong tiểu thuyết: Một cuốn về gia đình Thảo - Nam với sự phá vỡ và làm tan nát những giá trị truyền thống, một cuốn khác về cuộc đời Lãm, một người lính từ hai bàn tay trắng đi lên, bảo vệ và tha
Trang 5thiết giữ gìn những giá trị ấy Cái chết thương tâm của Thảo và Lãm ở cuối tác phẩm đẩy suy nghĩ của người đọc về hai hướng khác nhau nhưng đều thấm một nỗi buồn cao cả”
Tiểu thuyết của Chu Lai đó tiếp cận hiện thực ở cả những mặt khuất lấp, những cảnh ngộ thương từm của con người Đề cập đến
những vấn đề này, nhà phờ bỡnh Lờ Thanh Nghị qua Những cuốn sỏch
gần đừy viết về chiến tranh cho rằng: “Chu Lai đã không ngần ngại đưa
ra ánh sáng những điều lâu nay còn bị giấu kớn” Tiến sỹ Tôn Phương
Lan trong Tiểu thuyết về chiến tranh sau 1975 chỉ rõ: “Ở chiến trường
đó là sự hèn nhát cao cả hơn là một sự gắng gỏi leo lên bậc thang địa
vị bằng giá máu của đồng đội hoặc một sự phản bội đáng để xử bắn như
Kiêu trong Nắng đồng bằng” Trong bài Những dấu hiệu đổi mới của
văn xuôi từ sau 1975 qua hệ thống mô tuýp chủ đề, Tiến sỹ Nguyễn Bích
Thu cũng nhận xét: Tiểu thuyết của
Chu Lai “là sự truy đuổi đến cùng của quá khứ để tìm nguyên nhân cái
ác vì chỉ có nhìn thẳng vào quá khứ, con người mới tránh được thảm họa của cái ác, mới có thể trừng phạt cái ác để thanh thản sống với hiện tại, hướng tới lẽ phải và điều thiện”
Về hậu quả của chiến tranh để lại, tác giả Bùi Việt Thắng chỉ ra:
“Viết về chiến tranh còn có nghĩa là phải viết về hậu quả của nú - bởi vì một cuộc chiến tranh ba chục năm đánh lại mấy đế quốc lớn, dự chiến thắng lẫylừng, to lớn nhưng hậu quả của nú mắc phải dai dẳng và phức
tạp Vòng tròn bội bạc của Chu Lai xoáy vào những vết thương của chiến
tranh trong lòng người và cách thức con người chữa trị những vết thương đó”
Nhìn chung các ý kiến đều khẳng định năng lực sáng tạo của Chu Lai trong việc tiếp cận, nắm bắt hiện thực đời sống của người lính trong chiến tranh và trong hũa bình Đồng thời còn có các ý kiến chỉ ra dấu hiệu nghệ thuật đổi mới về phương diện nghệ thuật của Chu Lai Hầu hết các công trình nghiên cứu có liên quan đều đề cập đến vấn đề
Trang 6này ở những mức độ khác nhau Ở đây chúng tôi chỉ xin lược điểm một
số ý kiến tiêu biểu
Phan Cự Đệ với Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thời kì đổi
mới cho rằng tiểu thuyết của Chu Lai “khụng chỉ đa dạng trong các
phương thức tiếp cận mà cả trong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm, “dũng ý thức”, nghệ thuật đồng hiện và có những thành công nhất định”
Có khá nhiều ý kiến tập trung phân tích riêng một tác phẩm
Khi tác phẩm Ăn mày dĩ vúng của Chu Lai ra đời đã gây ra một cuộc
tranh luận với nhiều luồng ý kiến khác nhau, song chủ yếu là khen ngợi
Trong số các bài viết đó, tác giả Đỗ Văn Khang với Cuộc tìm tòi về tiểu
thuyết đó đề cập đến nghệ thuật xừy dựng nhừn vật: “Lối chạm khắc
nhừn vật trongĂn mày dĩ vúng cũng có nhiều đóng góp mới Ngày trước
nhân vật thường mang một ý phổ quát, tức là có cái gì đó chung cho cả lớp người , còn Hai Hùng của Chu Lai được miêu tả như một yếu tố cá biệt, độc nhất, những vẫn mang tính điển nhìn Nhân vật Hai Hùng của Chu Lai tàn tạ về thể xác nhưng vạm vỡ về tâm hồn Hai Hùng có bộ khung “xuống cấp” vì thương tật, vì sự hủy hoại mọi thứ vớ vẩn của thời hậu chiến, nhưng vẫn nhất quán
một bản lĩnh, một kiểu xông pha gần như bạt mạng vì không chịu chấp nhận một cái gì lập lờ, tráo trở”
Tỏc giả Hồng Diệu trong Vấn đề của tiểu thuyết Vòng tròn bội
bạc viết: “Với nghệ thuật xây dựng nhân vật, cách tạo tình huống, những
xung đột, đặc biệt là cách nhìn khá mạnh bạo, Chu Lai có những trang hấp dẫn, người đọc đã cầm đến sách là phải theo đuổi câu chuyện đến cựng” Nhận xét về thời gian nghệ thuật, TS Nguyễn Thanh Tú cho
rằng: “Cuộc đời dài lắm cũng chung một mô hình với Ăn mày dĩ vúng,
cũng được xây dựng trên hai trục thời gian: quá khứ và hiện tại Hai tuyến thời gian không tách rời nhau mà xen kẽ, lồng vào nhau rất chặt Đồng thời nhà văn cũng sử dụng luân phiên các điểm nhỡn: Khi thì điểm
Trang 7nhỡn nhân vật, khi lại là điểm nhỡn của người kể chuyện tạo ra sự đa
dạng trên các bình diện miêu tả” Trong Cuộc trao đổi về tiểu thuyếtĂn
mày dĩ vúngcủa Chu Lai, tỏc giả Hồng Diệu, Lê Thanh Nghị, Thiếu Mai
đều cú đánh giá chung: văn hơi nhiều lời, ngôn ngữ chưa thật chọn lọc công phu, một số chi tiết có vẻ “thụ” Về cỏch xừy dựng nhừn vật
ở Cuộc đời dài lắm, nhà phờ bỡnh Trần Ngọc Vượng cho rằng: “Nhà văn
chưa “truy bức” nhân vật của mình đến cùng, chưa nhập cuộc với các khả năng mà nhân vật có thể bộc lộ, cả cái xấu với cái tốt, cả người xấu lẫn người tốt Vũ Nguyên đẹp nhưng có những chỗ còn ngây thơ, quan hệ tay ba Vũ Nguyên, Hà Thương và vợ Vũ Nguyên kéo dài mà không có lối thoát Hà Thương đẹp những hơi cổ, lãng đãng, xa xăm Tuấn “tử thần” trở thành người tốt còn quá đơn giản ”
Tóm lại, theo dõi các bài viết, các ý kiến trong các cuộc trao đổi
về Ăn mày dĩ vúng hay Cuộc đời dài lắm của Chu Lai có thể thấy mặc
dù còn có những ý kiến còn băn khoăn, song phần lớn đều khẳng định vị trí của tiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính của Chu Lai trong nền văn xuôi đương đại Tuy nhiên khi phân tích đánh giá những sáng tác của Chu Lai, các bài viết chỉ dừng lại ở nhận xét tổng quát chưa đi vào khảo sát, nghiên cứu các tác phẩm một cách có hệ thống và chuyên sâu để thấy được những đóng góp về đề tài chiến tranh và người lính của Chu Lai thời kì đổi
Viết về cuộc sống thời bình, Chu Lai không miêu tả chung chung
mà ông đi vào từng số phận con người để làm nổi lờn màu sắc thế sự của cuộc sống thời hậu chiến
Và cũng như chính Chu Lai tâm niệm: “Hễ động đến chiến tranh
và người lính là động đến những tình cảm sâu xa mang tính trầm tích của xã hội” Vì vậy đối với nhà văn, chiến tranh với tất cả chất nhân bản muôn đời của nú đó và sẽ là cảm hứng chủ đạo trong toàn bộ sáng tác của ông
1.2 Cỏc kiểu nhừn vật
Trang 81.2.1.Người lính với các thái cực - nhân vật chủ đạo
Mười năm cầm súng ở ven đô Sài Gòn, từng ngụp lặn trong dòng thác chiến tranh nên Chu Lai viết về chiến tranh cũng là một cách làm sống lại kí ức của mình Trong dòng chảy kí ức ấy, hình ảnh người lính hiện lên rất rõ nét, phong phú và khá đa dạng
Với cái nhìn chân thực và day dứt chân dung người lính hiện lên giàu sức thuyết phục Đặt người lính trong cái nhìn đa chiều về hiện thực, Chu Lai đã không lý tưởng húa, sử thi húa mà ngược lại bằng cái nhìn thế sự ông cho thấy: “chiến tranh, chiến hào giống như một thứ thuốc thử cực nhậy để con người hiện lên hết mầu hết nét cái cao cả, cái thấp hèn, cái trung thực, điều vị tha và sự độc ác bao giờ cũng bộc
lộ đến cựng”
Chiến tranh đã lùi xa, cuộc sống thời bình càng thay da đổi thịt, nền kinh tế mở với cơ chế thị trường đã làm xáo trộn nhiều giá trị Cuộc sống của người lính đặt trong cái bộn bề gai góc của đời thường Chu Lai đã rất tinh tế nhận ra cái bỡ ngỡ hẫng hụt của họ trong cuộc sống đời thường ấy Những người lính trở về sau cuộc chiến không phải hoàn toàn ai cũng gặp trắc trở, gian truân Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Chu Lai thường được đặt trong tình huống để quan sát quá trình
tự hoàn thiện nhân cách cá nhân trong dòng chảy tự nhiên của cuộc sống Vào những thập niên tám mươi của đất nước - những năm mà mọi
sự vẫn chìm trong cái màu sắc chung hết sức u ám, vết thương của chiến tranh chưa kéo da non thì những vết tật thời hậu chiến lại không ngừng nảy sinh và lộng hành
Dù cuộc đời vẫn chảy trôi, dửng dưng như không chút đoái hoài đến những người lính đang quằn quại trong cuộc sống hôm nay nhưng chất
lính đã được tôi rèn và tồn tại trên nửa thế kỷ sẽ luôn luôn tỏa sáng để trong bất cứ hoàn cảnh hiểm nghèo nào nú vẫn sáng ngời chí can trường
và xả thân - chất lính trong muôn mặt đời thường
Trang 91.2.2 Nhân vật người nông dân - một điểm tựa của người lính
Trong tiểu thuyết Chu Lai, hình ảnh người nông dân hiện lên
ở giai đoạn đầu đổi mới (1975 -1985) vẫn mang khát vọng ý chí chiến đấu và quyết thắng của cả dân tộc
Họ có thể thấp thoáng sau trang sách như một cái nền để nhân vật chính hoạt động, nhưng chính họ đã làm nên một tập thể lớn mạnh trong những lần phá ấp chiến lược, trong những trận càn, những lần cáng thương binh tải đạn, dẫn đường, thu dọn chiến trường Chu Lai
đã chỉ ra sức mạnh của đám đông là tiềm năng vô tận của con người khi nổi dậy và tập hợp lại
Dù không phải là nhân vật điển hình nhưng những người nông dân trong tiểu thuyết Chu Lai vẫn là những hình ảnh đẹp Họ chính là chỗ dựa vững vàng cho những người lính chiến đấu và chiến thắng
1.2.3 Nhân vật trí thức dưới góc nhìn tốt xấu
Sự trở lại của nhân vật trí thức đó đỏnh dấu một thay đổi quan trọng trong quan niệm nghệ thuật về con người Vì vậy nhân vật này xuất hiện hầu hết trong các tác phẩm của Chu Lai Tuy không phải là nhân vật chủ đạo, song nhà văn đó khắc họa được một số nhừn vật điển hình
Nhân vật trí thức trong tiểu thuyết Chu Lai thời chiến được đặt trong cảm hứng khẳng định, ngợi ca Là người có trách nhiệm với ngòi bút, luôn trăn trở băn khoăn cho số phận con người, bờn cạnh việc ngợi
ca người trí thức, Chu Lai còn xoáy sâu vào nỗi đau khổ, bất hạnh của
họ trong nền kinh tế thị trường Giữa dòng đời xuôi ngược, những cuộcđời bị dồn đẩy, người trí thức cũng không tránh khỏi vũng xoáy đó Khi viết về người trí thức, ngòi bút Chu Lai không ngần ngại bộc lộ cảm hứng phê phán Ông tập trung phê phán loại trí thức dốt nát, cá nhân, cơhội, độc ỏc, đố kỵ, dối
Trang 10thế, hình tường nhân vật trong tiểu thuyết của ông thực sự lôi cuốn độc giả bởi tính chân thật và tính thời sự của nú Kiểu nhân vật này đã góp phần làm cho hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai đa dạng và phong phú hơn
1.2.6 Nhừn vật bị chấn thương
Với văn học trước 1975, khi kết thúc chiến tranh người lính trở
về bao giờ cũng oai hùng rạng rỡ, tự tin đầy tự hào Còn Chu Lai lại nhìn thấy vết thương của những con người từ sau vầng hào quang rực rỡ ấy
Trong hàng loạt tiểu thuyết của Chu Lai đều xuất hiện một loại nhừn vật đặc biệt mà trước đó còn thưa thớt hoặc mờ nhạt trong văn học: Kiểu nhừn vật bị chấn thương Đõy là kiểu nhân vật do bị ám ảnh quá khứ dữ dội của chiến tranh mà không được sự thanh thản trong từm hồn khi đất nước đã dành độc lập Đó là những vết thương không được chứng thương và không bao giờ lành khiến nhân vật không thể sống như những người thường, không thể hũa nhập với cuộc sống hiên tại Mỗi người một cảnh ngộ riờng, đó là mặt trái của chiến tranh, cái giá của chiến thắng Nú không chỉ là xương máu, không chỉ là những năm tháng thanh xuân mà còn là những day dứt khôn nguôi, những dày vò dai dẳng, đau đớn nhất của phần đời còn lại
Khi hướng về những con người bị chấn thương, Chu Lai đó cho người đọc tiếp cận với một phương diện hiện thực đầy khắc nghiệt của chiến tranh Những ca chấn thương tinh thần này cho thấy sự hủy diệt ghê ghớm của chiến tranh Nhìn chiến tranh từ góc độ hào hùng, vĩđại ta mới hiểu sự kiện ấy ở một phía Còn những đau khổ mất mát cũng là một phía rất thật Hân hoan trước niềm vui chiến thắng chúng ta cũng phải chấp nhận tất cả những ô cửa buồn để thấu hiểu trọn vẹn hiện thực cuộc chiến mà dừn tộc ta bất đắc dĩ phải trải qua
1.2.7.Nhân vật bị tha hóa
Với cái nhìn “phi sử thi”, Chu Lai đó đặt con người trong mối quan hệ đa chiều với hiện thực, để từ đó phát hiện ra những vấn đề mới