thế giới nhân vật trong tiểu thuyết hồ quý ly và mẫu thượng ngàn .

Hiện đã có không Ýt những ý kiến, bài nghiên cứu phê bình về hai cuốn tiểu thuyết, trong đó có bàn luận về nhân vật ở hai tác phẩm.. Sau đây là một số ý kiến tiêu biểu về đặc điểm tiểu t

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vài thập kỷ cuối thể kỷ XX, tiểu thuyết Việt Namnh có phần chững lại, Ýt gặt hái được những thành công rực rỡ Người ta thường nhắc đến những thành công ở thể loại truyện ngắn của những cây bút có thương hiệu như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy thiệp, Nguyễn Thị Ngọc Tư, Còn ở thể loại tiểu thuyết, trong vài thập kỷ này, nhường như vắng bóng những tên tuổi nổi trội

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Xuân Khánh cho ra đời

hai cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly(2000) và tiếp đó là Mẫu

Thượng Ngàn (2006) đã làm xôn xao văn đàn Việt Nam

Cả hai cuốn tiểu thuyết đều giành những giải thưởng lớn, được giới nghiên cứu phê bình đánh giá cao và được độc giả đón nhận nồng nhiệt Đây thực sự là một kết quả đáng trân trọng của nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Hai cuốn tiểu thuyết đã thành công trên nhiều bình diện, có nhiều giá trị, nhưng Ên tượng nổi bật là thế giới nhân vật của chúng Thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh rất phong phó, đa dạng, sinh động và hấp dẫn

Hiện đã có không Ýt những ý kiến, bài nghiên cứu phê bình về hai cuốn tiểu thuyết, trong đó có bàn luận về nhân vật ở hai tác phẩm Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có công trình khoa học nào viết chuyên về thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết một cách hệ thống, sâu sắc

Vì thế, chúng tôi chọn đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu

thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàncủa Nguyễn Xuân Khánhlàm

đốitượng nghiên cứu, góp phần tìm hiểu khám phá những nét độc đáo của nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933, quê gốc ở làng Cổ Nhuế

-Hà Nội Ông viết chậm và Sáng tác không nhiều Những tác phẩm

của ông có thể kể trên đầu ngón tay: truyện ngắn Một đêm (1958); tập

truyện Rừng sâu (1963); tiểu thuyết Trư cuồng (1973); tiểu thuyết Miền Hoang tưởng (1990); tiểu thuyết Hồ Quý Ly (2000) và tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn (2006) Trong đó Hồ Quý Ly và Mẫu

Thượng Ngàn là hai cuốn tiểu thuyết bề thế, sâu sắc Hai cuốn tiểu

thuyết đã đạt những giải thưởng cao: Hồ Quý Ly - giải thưởng của Hội Nhà văn Trung ương (2000); Mẫu Thượng Ngàn giải nhất

-giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội (2006); Đây là hai tác phẩm "

thuộc loại để đời của Nguyễn Xuân Khánh" (Châu Diên).

Hai cuốn tiểu thuyết viết về hai giai đoạn đầy biến động của lịch

sử xã hội Việt Nam: giai đoạn mục ruỗng của triều Trần và sự lên ngôi của triềuHồ (thể kỷ XIV - XV); giai đoạn đất nước bị thực dân Pháp xâm lượcvà quá trình tiếp biến văn hoá (cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX)

Hai cuốn tiểu thuyết thực sự hấp dẫn người đọc còng nh giới nghiên cứu, lý luận phê bình văn học Cả hai cuốn tiểu thuyết đều có thế giới nhân vật phong phó, được Nguyễn Xuân Khánh xây dựng công phu Các nhân vật đầy sức sống, có cá tính, hàm chứa sức nặng

tư tưởng và rất Ên tượng

Sau đây là một số ý kiến tiêu biểu về đặc điểm tiểu thuyết và nhân vật trong hai tác phẩm:

- Về cuốn Hồ Quý Ly:

Trong cuộc Hội thảo về tiểu thuyết Hồ Quý Ly ngày 21/ 9/

2000 do Nhà xuất bản Phụ nữ kết hợp với Hội Nhà văn Hà Nội tổ chức, đã có rất nhiều ý kiến đánh giá: Ý kiến của nhà văn Vũ Bão , Trần Thị Trường, Châu Diên, Phạm Xuân Nguyên, Trịnh Đình Khôi, nhà nghiên cứu Hán Nôm - tiến sỹ Đinh Công Vỹ Nhìn chung, các ý kiến đều đi đến khẳng định những thành công của cuốn tiểu thuyết là vô cùng to lớn, nhất là cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh thật độc đáo: nhân vật có nhiều phẩm chất, có cá tính, được miêu tả từ nhiều góc độ, quan hệ đời sống, rất đa dạng, sinh động Nhưng các ý kiến mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu khái

quát hoặc bước đầu đánh giá thành công hay hạn chế ở một khía cạnh nào đó của tác phẩm mà thôi Những ý kiến đó là xác đáng nhưng chưa hệ thống và chưa minh chứng rạch ròi

Còng đã có mét số luận văn Thạc sỹ Khoa học Ngữ văn đi chuyên sâu vào một vài khía cạnh cuốn tiểu thuyết như: luận

vănTiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, 2004, của Lê Thị Chung - Khẳng

định thành công của cuốn tiểu thuyết ở góc độ đặc điểm thể loại tiểu

thuyết lịch sử; luận văn Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong sù vận động

của tiểu thuyết lịch sử nước ta nửa sau thế kỷ XX của Đỗ Hải Ninh

(2003) đã đề cập và chỉ ra mét sè nét đặc sắc của nghệ thuật xây dựng nhân vật cuốn tiểu thuyết: nhân vật đầy sức sống, nhân vật tư tưởng

- Về cuốn Mẫu Thượng Ngàn:

Mẫu Thượng Ngàn còn dày dặn, bề thế, phong phó hơn cả

cuốn Hồ Quý Ly Khi nói về nhân vật trong tác phẩm, các nhà văn

đã đưa ra những nhận xét: Nhà văn Nguyên Ngọc khen ngợi - nhân

vật trongMẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh " rất đông đúc",

" rất đẹp", " tất cả đều tràn trề sinh lực, đầm đìa phồn thực" Nhà văn

Đỗ Ngọc Yên thì nhận ra tài năng của Nguyễn Xuân Khánh là " đã

tạo ra một mẫu hình nhân vật trung tâm đa thanh và nhiều cung sắc", " nhân vật có tầm khái quát lớn, vừa thánh thiện, lại vừa gần gũi: thân quen".

Nhà văn Châu Diên, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Sỹ Đại còng có những nhận xét sâu sắc về những thành công của Nguyễn

XuânKhánh trong việc xây dựng nhân vật: những nhân vật " phì

nhiêu, sum suờ", những nhân vật " đối chất nhau"

Gần đây nhất là kết quả nghiên cứu của Hoàng Thị Thu Trang

trong Khoá luận tốt nghiệp: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mẫu

Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh - 5, 2007 , đã phát hiện ra và

bước đầu khái quát được mét sè đặc điểm của thế giới nhân vật trong cuốn tiểu thuyết

Tuy nhiên, với khuôn khổ của một Khóa luận tốt nghiệp, tác giả luận văn cũng chưa triển khai vấn đề một cách đầy đủ, sâu sắc

Bên cạnh đó, cả hai tác phẩm cũng còn chưa tránh khỏi mét sè"

tì vết" Song, hạn chế là rất Ýt Hai tác phẩm vẫn là những viên ngọc

long lanh trên nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Nhiệm vụ, đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn, chúng tôi sẽ tìm hiểu, hệ thống, phân tích, đánh giá và khái quát lên những đặc điểm chung của thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết Từ đó, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật

về con người của nhà văn, quan niệm về cái đẹp, về cuộc sống Đồng thời, luận văn cố gắng đào sâu những kiến thức lý luận về đặc điểm nhân vật, nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của thể loại tiểu thuyết

4 Đóng góp của đề tài

Luận văn góp phần phát hiện những đặc sắc của Nguyễn Xuân Khánh trong nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật tiểu thuyết, sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn trong nền tiểu thuyết đương đại Trên cơ sở đó, luận văn tiến tới khẳng định quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hệ thống, phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu trên cả hai bình diện đồng đại và lịch đại

- Sù kết hợp các phương pháp

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Đôi nét khái quát lý thuyết về nhân vật văn học,

nhân vật trong thể loại tiểu thuyết và việc xây dựng thế giới nhân vật

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý

Ly vàMẫu Thượng Ngàn

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật trong tiểu

thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 ĐễI NẫT KHÁI QUÁT Lí THUYẾT VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC, NHÂN VẬT TRONG THỂ LOẠI TIỂU THUYẾTVÀ VIỆC XÂY

DỰNG THẾ GIỚI NHÂN VẬT

1.1 Nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm:" Nhân vật văn học là con người được miêu tả thể

hiện trong văn học bằng phương diện văn học" Nhân vật văn học là

hình tượng nghệ thuật về con người, có ý nghĩa con người Nhân vật

là sản phẩm của tư duy nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn nhằm thể hiện một tư tưởng cụ thể

Nhân vật văn học có thể là những con người giống như thật hoặc có nguyên mẫu ở ngoài đời; có khi là những nhân vật do nhà văn hư cấu tưởng tượng ra; hoặc có thể là các sự vật, hiện tượng trong đời sống nhưng đều mang dáng dấp, tâm hồn những con người được miêu tả cụ thể hoặc khái quát và rất sinh động

Nhân vật là yếu tố quan trọng cấu thành tác phẩm, là hình thức nghệ thuật mang tính tư tưởng Nhân vật là hình thức nghệ thuật ước

lệ để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Vì thế, ta không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người thật ngoài đời

1.1.2 Ý nghĩa, chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật là hình thức hạt nhân của tác phẩm nghệ thuật Nó là yếu tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học Nhân vật là căn cứ

rõ nhất để ta nắm bắt tư tưởng nghệ thuật của nhà văn còng nhđiều người nghệ sỹ muốn gửi gắm tới độc giả Nhân vật còn là sự thể hiện những quan niệm nghệ thuật và tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn

về con người, cuộc đời Nhân vật là yếu tố quan trọng làm nên sự thành công của tác phẩm văn học Về đại thể, nhiều nhà văn, nhà lý luận đều khẳng định không có nhân vật sẽ không có tác phẩm văn chương

1.1.3 Loại hình nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Dựa trên những tiêu chí khác nhau, ta có thể phân loại nhân vật văn học thành các loại hình nhân vật khác nhau

1.1.3.1 Xét về mặt kết cấu ta có:nhân vật chính,nhân vật phô,nhân

vật trung tâm,

1.1.3.2 XÐt về phương diện hệ tư tưởng: ta có thể chia ra thành

nhân vật chính diện, phản diện, tích cực, tiêu cực, cách phân loại nhân vật này gắn với những mâu thuẫn đối kháng trong xã hội

1.1.3.3 Xét về cấu trúc hình tượng: Ta có nhân vật chức năng,

nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng Những cách phân chia này chỉ là một cách tư duy phân loại cho dễ hiểu, nhiều khi cứng nhắc không thật sự khái quát được bản chất con người xét về tổng thể Mỗi nhân vật – con người trong đời sống cũng như trong nghệ thuật thường rất đa dạng mang nhiều tư tưởng, hành động, tính cách phức tạp: vừa tốt vừa xấu, tích cực lẫn tiêu cực và được nhìn nhận trong sù tiếp xthụ của tác giả cũng như bạn đọc từ nhiều quan niệm, góc độ khác nhau Vì vậy rất cần mềm dẻo trong nhìn nhận, phân loại nhân vật

1.1.3.4 Xét về đặc điểm thể loại: ta có nhân vật kịch, tù sự, trữ tình,

1.1.4 Các phương thức, phương tiện và biện pháp thể hiện nhân vật

sự thể hiện nhân vật văn học bao giờ cũng nhằm khái quát một nội dung đời sống xã hội và mét quan niệm về cuộc đời, con người của nhà văn

Với mỗi tác phẩm, mỗi nhà văn, mỗi nhân vật sẽ có cách thể hiện khác nhau, tương ứng với việc sử dụng các phương thức, phương tiệnkhác nhau để miêu tả nhân vật, nhằm tạo nên những nhân vật sinh động, đa dạng, hấp dẫn

Một số biện pháp miêu tả nhân vật trong văn học truyền thống:

- Miêu tả ngoại hình, nội tâm nhân vật

- Miêu tả hành động, ứng xử

- Miêu tả nhân vật thông qua mâu thuẫn, xung đột, sự kiện

- Miêu tả qua lời nói, đối thoại, giọng điệu

- Miêu tả trực tiếp hoặc gián tiếp qua sù cảm nhận của mọi người xung quanh đối với nhân vật, qua đồ vật, môi trường mà nhân vật sống

- Miêu tả qua cảm nhận riêng của nhà văn

- Dùng chi tiết để miêu tả nhân vật

- Miêu tả nhân vật bằng các phương tiện, kết cấu, ngôn ngữ

Trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, các nhà văn luôn tìm cho mình những cách thức xây dựng nhân vật mới mẻ, hữu hiệu để làm phong phó thêm và làm tăng sức hấp dẫn cho nhân vật

1.2 Nhân vật trong thể loại tiểu thuyết

1.2.1 Khái niệm

Nhân vật tiểu thuyết là những con người được khắc hoạ đầy đặn, rõ nét, nhiều mặt, rất sinh động và đa dạng Nhân vật tiểu thuyết là kết quả năng động của quá trình sáng tạo mang tính cá nhân của nhà văn Nhân vật tiểu thuyết có thể được hư cấu hoàn toàn, có thể bắt nguồn tõ mét nguyên mẫu trong cuộc đời nhưng nó

đều là những " nhân vật sống" Nã không chỉ có các yếu tố ngoại hình,

ngôn ngữ, hành động mà còn có đời sống nội tâm phong phó và bản thân nhân vật luôn có sự phát triển nội tại Nhân vật tiểu thuyết bao gồm rất nhiều kiểu, loại nhân vật khác nhau Nhân vật tiểu thuyết có thể chứa đựng nhân vật kịch, nhân vật trữ tình ở những phần nhất định Thế giới nhân vật tiểu thuyết thường rất đồ sộ Các

nhân vật trong tiểu thuyết tạo nên một xã hội vô cùng phong phó, phức tạp với nhiều quan hệ,hành động, ý nghĩ, tư tưởng, giọng điệu Nã phong phó như chính cuộc sống

1.2.2 Đặc điểm nhân vật tiểu thuyết

Thứ nhất, khác với nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện Trung cổ, (là những con người hành động), nhân vật tiểu thuyết là những con người nếm trải, tư duy Nhân vật tiểu thuyết được đặt trong những hoàn cảnh cụ thể và được miêu tả nh một con người đang trưởng thành, biến đổi, đặc biệt không chỉ tích hợp về lượng mà còn thay đổi về chất và nú phải khác biệt

Thứ hai, nhân vật tiểu thuyết là những con người có ý thức về

sự sống của mình, có thể tích cực, chủ động cũng có thể thụ động, trì trệ

Thứ ba, nhân vật tiểu thuyết là những con người cá nhân Đó là những con người tự do trong suy nghĩ, cử chỉ, hành động Nhân vật gần gũi với tác giả, với người đọc, không có khoảng cách sử thi

Thứ tư, nhân vật tiểu thuyết luôn được đặt trong hoàn cảnh cụ thể

và có sự phát triển tính cách - sù phát triển tự thân như trong cuộc đời thật

Trư Cuồng (1973) là cuốn tiểu thuyết viết về chứng điên của một

người khi đã quá gần gũi với lợn Đó là nhân vật Hoàng - mét anh nhà báo bị kỷ luật phải về nuôi lợn và những người dân xóm nghèo của anh

Miền Hoang Tưởng (1990) là cuốn tiểu thuyết viết về những

con người khi phải đối mặt với những vấn đề của cuộc sống hàng ngày - cụ thể là của mét sè trí thức thất thế, nghèo đói trong giai đoạn Cách mạng tư tưởng - văn hoá của đất nước những năm 1970 - 1980, thế kỷ XX Đó là mét anh nhạc sỹ bị đuổi ra khái biên chế, mét anh giáo viên nghèo, mét anh hoạ sỹ thất nghiệp Họ là những nhân vật biểu lộ một phần đời sống vật chất, tinh thần có thực của giới trí thức

Hà Nội những năm tháng đánh Mỹ

Thế giới nhân vật trong hai tác phẩm là những con người cụ thể, đời thường trước những trăn trở hàng ngày mà nhà văn từng bắt gặp ngoài cuộc đời Số lượng nhân vật Ýt (trên chục nhân vật), được xây dựng trong mét không gian hẹp, bộc lộ quan điểm, tư tưởng của nhà văn về đời sống xã hội đương thời Các nhân vật chưa được xây dựng thành những tính cách rõ nét, chưa được đặt trong nhiều mối quan hệđa dạng, phức tạp của đời sống Vì thế, nhân vật Ýt sinh động, thậm chí tẻ nhạt, đơn điệu

2.2 Những đặc điểm chung của thế giới nhân vật trong Hồ Quý

Ly và Mẫu Thượng Ngàn

Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của nhà văn ở hai cuốn tiểu thuyết có những nét chung mang tính thống nhất, như là một nguyên tắc tổ chức nghệ thuật xuyên suốt cả hai tác phẩm, vì thế,

chúng tôi quyết định có thể đưa cả hai tác phẩm vào một vấn đề "

Thế giới nhân vật", để nghiên cứu Đó là: Ở cả hai tác phẩm, Nguyễn

Xuân Khánh đều xuất phát từ quan niệm nghệ thuật mang tính truyền thống: nhà văn đi sâu vào tái hiện hiện thực đời sống lịch sử, phong tục, đời thường của dân tộc, như nó vốn có, trong rất nhiều mối quan hệ

nhà tư tưởng; có nhà tu hành ; có các quan hệ kinh tế, chính trị, tình yêu, hôn nhân, văn hoá, phong tục ; có trai, gái, nam, nữ, già, trẻ tất cả như đời sống thật

Các nhân vật được đặt trong nhiều mối quan hệ soi chiếu lẫn nhau Nhân vật không hề đơn giản, một chiều mà phức tạp, đa diện,

có ý nghĩa khái quát lớn

Các nhân vật có cá tính sắc nét, sinh động, cuốn hút người đọc

2.3 Sức hấp dẫn của thế giới nhân vật trong Hồ Quý Ly và Mẫu

Thượng Ngàn

2.3.1 Những nhân vật nam

2 3 1 1 Những con người sống có lý tưởng cao đẹp, mang phong thái của người anh hùng

Những nhân vật đó là: Hồ Quý ly, Trần Khát Chân, Trần Duệ

Tông, Phạm Sư Ôn, trong Hồ Quý Ly; Trịnh Huyền, Lý Cỏn,

Tuấn, Huy, Cò Xuân trong Mẫu Thượng Ngàn Họ đều là những

con người sống có lý tưởng, hoài bão lớn lao, cao đẹp - vì lợi Ých của nhân dân, đất nước:

Hồ Quý Ly mong muốn làm thay đổi tình thế lâm nguy của dân tộc, đưa đất nước tiến lên phát triển cường thịnh; Trần Khát Chân với khát vọng đánh giặc ngoại xâm, giữ vững triều Trần; Trần Duệ Tông

có khát vọng đè bẹp giặc Chiêm Thành; Trịnh Huyền là con người yêu

nước sâu sắc; Lý Cán có quyết tâm làm giàu " bằng con đường danh

giá"; Huy, Tuấn với khát vọng cứu nước, đấu tranh giải phóng dân

tộc

2.3.1.2 Những con người mạnh mẽ, quyết đoán, luôn hành động

- Hồ Quý Ly quyết tâm đi theo con đường đã vạch ra: cách tân đất nước Ông đã bằng mọi cách thực hiện, dự bị phản đối, dù có tàn bạo, nhẫn tâm, ông cũng quyết làm đến cùng

2.3.3.3 Julien còng là mét con người mạnh mẽ, quyết liệt từ khi

thay anh làm ông chủ đồn điền, hắn luôn hành động như

mét"conquistador"- nhà chinh phục Hắn như mét con thú hoang: lồng

lộn, săn lùng Trong chuyện tình ái, cũng giống như người anh trai của mình, hắn luôn khao khát, luôn kiếm tìm và luôn hành động để

có được người đàn bà hắn muốn Hắn muốn chứng tỏ sức mạnh của một kẻ đi chinh phục

2.3.4 Nhân vật tôn giáo

Loại nhân vật này cũng nổi lên khá đa dạng và thể hiện được những nét bản chất của từng loại tôn giáo, bao gồm Thiên Chúa giáo, Đạo giáo, Phật giáo, đạo Mẫu và các tín ngưỡng dân gian khác

2.3.4.1 Nhân vật Mẫu: Đây là một hình tượng trung tâm xuyên suốt

cuốn tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn về mặt ý nghĩa, là nhân vật kỳ

ảo, khó nắm bắt nhưng đã được Nguyễn Xuân Khánh thể hiện rất sinh động thông qua các nhân vật nữ trong tác phẩm

Những nhân vật bà Tổ Cô, bà Mùi, bà Ba Váy, cô Nhụ, cô Hoa là những nhân vật mang trong mình cái căn cốt của đạo Mẫu:

là hiện thân của lòng bao dung, nhân hậu, che chở cho con người;