tín hiệu thẩm mỹ mưa trong thơ lưu quang vũ

Như vậy các bài viết của các tác giả chưa có ai đi sõu vào ý nghĩa của tín hiệu thẩm mỹ "mưa" trong thơ Lưu Quang Vũ.. Tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học bao giờ cũng phải có hình t

PHẦN MỞ ĐẦU

A.Lý do chọn đề tài

Em ở đấy đời chẳng còn đáng ngại

Em ở đấy bàn tay tin cậy Bàn tay luôn đỏ lờn vỡ giặt giũ mỗi ngày Đôi mắt buồn của một xứ sở có nhiều mưa

Đã quen lắm, anh vẫn còn bỡ ngỡ Gọi tên em môi vẫn lạ lùng sao (…Và anh tồn tại)

Lưu Quang Vũ là một nhà thơ, nhà viết kịch tài năng Ở mỗi lĩnh vực, anhđều có những thành công riêng, ở địa hạt nào, Lưu Quang Vũ cũng tạo được bảnsắc riêng, giọng điệu riêng nhưng cốt cách của anh vẫn là cốt cách của ngườilàm thơ Những vần thơ của anh bao giờ cũng nồng nàn, tha thiết, xen lẫn dư vịngọt ngào-cay đắng, đam mê, khát vọng cùng thất vọng, đớn đau, ào ạt mà dịu

êm Đó là những vần thơ tình chân thật nhất từ con tim khỏt yờu, nồng cháy củaanh

Giọng thơ của anh là giọng thơ "đắm đuối" :"Đắm đuối đó là một đặcđiểm của suốt đời Lưu Quang Vũ Vui hay buồn, tin cậy hay hoang mang…baogiờ anh cũng đắm đuối"(Vũ Quần Phương) Hoài Thanh cũng nhận xét thơ anhkết tinh sự đắm đuối Có lẽ, hai tiếng "đắm đuối" đã gọi được chất thơ, hồn thơtrong anh

Thơ Lưu Quang Vũ đắm đuối không chỉ ở cách nói, ở thủ pháp diễn đạt

mà còn ở cách cảm thụ đời sống bằng cảm giác Là con người nhạy cảm, anhnắm bắt thực tại bằng giác quan tinh tế và phong phú Thơ anh là dòng chảycảm xúc ào ạt, dạt dào, đấy ắp những hình ảnh thực-ảo, thực -mộng đan kết.Đắm đuối là bản sắc cảm xúc Lưu Quang Vũ đồng thời cũng tạo nên sức lôi

Thơ Lưu Quang Vũ buồn, "một nỗi buồn thăm thẳm và canh cánh", buồn

vì tình yêu, buồn vì cuộc đời, buồn vì thất vọng trước cuộc sống… Anh thànhthực yêu cuộc đời, yêu những người đàn bà và cũng buồn thành thực khi tìnhyêu ra đi, khi những người phụ nữ bỏ đi "như những dòng sông nhỏ", khi lời hẹnthề rốt cuộc chỉ là "những cơn mưa"

Ta thường bắt gặp trở đi trở lại trong thơ Lưu quang Vũ những hình ảnhchỉ sự vận động, không yên định mang tính chất biểu tượng như: mưa, giú,chuụng, con thuyền, con đường…Trong phạm vi bài viết này, chựng tụi chỉ có

thể tìm hiểu về tín hiệu thẩm mỹ "mưa" Biểu tượng mưa mang nhiều ý nghĩa.

Có thể nói mưa trong thơ Lưu Quang Vũ rất gần gũi, thân thuộc với anh Mưa làkhông gian tâm trạng, là nỗi niềm riêng với nhiều trăn trở.Trong các thi sĩ đươngthời,"Vũ là người nhạy cảm với mưa, thân thuộc với mưa hơn ai hết"(Vương TríNhàn).Mưa chính là một biểu tượng quen thuộc trong thơ Lưu Quang Vũ

Chớnh bởi "mưa" rất thõn quen, gần gũi trong thơ Lưu Quang Vũ mà cũn

ít được quan tõm, xem xét "Mưa" là một tín hiệu thẩm mỹ chuyển tải đượcnhiều ý nghĩa trong thơ Lưu Quang Vũ Chớnh vì thế, những lí do này đã khiến

chúng tôi quan tõm và muốn tỡm hiểu về tín hiệu thẩm mĩ "mưa" trong thơ Lưu

Quang Vũ

B.Lịch sử vấn đề.

Trong thơ Lưu Quang Vũ xuất hiện rất nhiều tín hiệu thẩm mĩ: gió,mưa, lửa, thuyền, chuông,…Những tín hiệu ấy đã tạo nên những dấu ấn đángnhớ trong thơ Lưu Quang Vũ

Những tín hiệu ấy xuyên suốt, đồng hành và ám ảnh cùng với tiếng thơ

Lưu Quang Vũ Phạm Xuõn Nguyờn đã viết về "Tâm hồn trở gió" trong thơ Lưu

Quang Vũ: "Lưu Quang Vũ khát những khoảng rộng, khát những chuyến đi.Anh luôn luôn là người đang ở trên đường Như con tàu luôn bồn chồn ra đi.Thơ anh tất bật, hối hả như đời anh, suốt đời vội đi, suốt đời nóng ruột nghetiếng gió chuyển, gió nổi, gió trở là anh náo nức muốn lao ra với cuộc đời bên

ngoài, muốn tung mình ra ngoài không gian" Có thể nói gió mang tõm hồn nhàthơ, chở tõm hồn ấy đến những bến bờ xa Bài viết của Phạm Xuõn Nguyên đãkhám phá, khai thác mọi góc độ của biểu tượng gió, khám phá tõm hồn trở giócủa nhà thơ tài năng Lưu Quang Vũ.

Nguyễn Thị Kim Chi trong "Đặc sắc thơ Lưu Quang Vũ" đã đi vào tỡm

hiểu hai biểu tượng lửa và gió trong thơ Lưu Quang Vũ Nguyễn Thị Kim Chi

đã nhắc đến những hình ảnh mang tớnh biểu tượng trong thơ anh, trong đó cómưa tuy nhiên lại không đi vào ý nghĩa của mưa mà chỉ nhận xét: "Thơ LưuQuang Vũ thường lặp đi lặp lại những hình ảnh chỉ sự vận động, cháy sáng,không yên định… mang tớnh biểu tượng: con đường, con thuyền, con sông,ngọn lửa, mưa…" Đõy chỉ là một nhận xét mang tớnh đánh giá khái quát

Vương Trí Nhàn trong "Những bài thơ "viển vông, cay đắng, u buồn" viết trong những năm chiến tranh" đã nêu lên: "Trong các thi sĩ đương thời, Vũ là

người nhạy cảm với mưa, thõn thuộc với mưa hơn ai hết Ở anh, mưa cho thấy

sự trôi qua của thời gian mà con người bất lực, không sao níu kéo nổi" VươngTrí Nhàn cũng mới chỉ ra một đặc điểm tổng quát về mưa ở thơ Lưu Quang Vũ

Như vậy các bài viết của các tác giả chưa có ai đi sõu vào ý nghĩa của tín

hiệu thẩm mỹ "mưa" trong thơ Lưu Quang Vũ Nếu có cũng mới chỉ là nhận xét

sự xuất hiện dày đặc của nó trong thơ anh hoặc mới chỉ đưa ra một ít nhận xét về

một vài ý nghĩa của tín hiệu thẩm mỹ "mưa" Với chuyên đề này, chúng tôi muốn đi sõu tỡm hiểu các lớp ý nghĩa của tín hiệu thẩm mỹ "mưa" trong thơ

Lưu Quang Vũ

C Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Chúng tôi nghiên cứu tín hiệu thẩm mỹ "mưa" trong tập "Lưu Quang Vũ

thơ và đời" do Lưu Khánh Thơ biên soạn gồm 121 bài thơ

2.2 Tính chất hai mặt của tín hiệu thẩm mỹ.

- Hình thức biểu hiện (cái biểu hiện): Tín hiệu thẩm mỹ phải có phần trigiác được, phần có thể nhận biết được bằng các giác quan Nó là õm thanh trong

õm nhạc, màu sắc trong hội hoạ, ngôn từ trong văn học… Nghệ thuật không chỉphản ánh hiện thực bên ngoài những phương tiện vật chất của nó

- Nội dung ý nghĩa (Cái được biểu hiện): Tín hiệu thẩm mỹ phải thông tin

về một cái gì đó trong đời sống hiện thực, nó mới thực hiện chức năng phản ánhnghệ thuật của mình "Cái gì đó" thường có khi không chỉ là và không phải làbản thõn hiện thực, mà là nội dung tư tưởng nghệ thuật được toát lên từ hiệnthực đó Bởi vậy, ý nghĩa của tín hiểu thẩm mỹ chớnh là ý nghĩa thẩm mỹ

2.3 Mối quan hệ hai mặt của tín hiệu thẩm mỹ

Tín hiệu thẩm mỹ thuộc loại tín hiệu mà mối quan hệ giữa hai mặt biểuhiện và được biểu hiện là hoàn toàn có lý do Tín hiệu thẩm mỹ tham gia vào

một hoạt động tinh thần độc đáo của con người là hoạt động sáng tạo nghệ thuật,liên quan đến những vấn đề tinh tế của đời sống về cảm xuất, liên tưởng

II Tín hiệu ngôn ngư và tín hiệu thẩm mỹ.

Đối với tác phẩm văn học hình thức vật chất của tín hiệu thẩm mỹ chính

là ngôn ngữ Cấu trúc đặc biệt của ngôn ngữ cho phép chứa đựng trong mỗingôn từ tác phẩm văn học một phạm vi nào đó của đời sống hiện thực cùngnhững nét thuộc tính khách quan của đời sống hiện thực được phản ánh Vớingôn ngữ có thể tiếp nhận từ văn học những hiện thực trực tiếp thông qua ýnghĩa của ngôn ngữ Chớnh vì thế, ngôn ngữ không chỉ là phương tiện mà cũn làchất liệu của văn học

Tuy nhiên không thể đồng nhất ngôn ngữ với văn học và không thể đồngnhất tín hiệu ngôn ngữ với tín hiệu thẩm mỹ

Tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học bao giờ cũng phải có hình thứcvật chất của nó, đó là hình thức ngôn ngữ Các yếu tố hiện thực được đưa vàotác phẩm với vai trò tín hiệu thẩm mỹ bao giờ cũng được diễn đạt bằng ngônngữ tự nhiên Nhưng ngược lại những tín hiệu của ngôn ngữ tự nhiên, ngay khiđược sử dụng vào tác phẩm văn học cũng chưa hẳn đã làm tín hiệu thẩm mỹ

Tín hiệu thẩm mỹ phõn biệt với các tín hiệu ngôn ngữ tự nhiên ở chỗ ýnghĩa của nó không bao giờ dừng lại ở phạm vi tái tạo hiện thực mà phải là mộtkhái quát nghệ thuật về một tư tưởng, một ý nghĩa nào đó của người nghệ sỹ

Trong tín hiệu ngôn ngữ tự nhiên, quan hệ giữa cái biểu hiện và cái đượcbiểu hiện có thể là vừ đoán Nhưng trong tín hiệu thẩm mỹ nó luôn có lý do và

là lý do liên hội Tớnh liên hội của tín hiệu thẩm mỹ trong văn học giúp cho hìnhtượng nghệ thuật luôn thoát khỏi những giới hạn ngữ nghĩa thuần tuý, trở thànhnhững yếu tố có sức khái quát lớn về mặt nội dung tư tưởng nghệ thuật

III Nguồn gốc của tín hiệu thẩm mỹ

1.Nguồn gốc tự nhiên.

Xuất phát từ cơ chế tõm lý con người, con người không chỉ dừng lại ở

Các cấp độ của tín hiệu thẩm mỹ:

-Cấp độ mẫu gốc(archetype): mẫu gốc là những tín hiệu thẩm mỹ đầu tiênđược con người nhận thức từ trong thời kì sơ khai của xã hội loài người và các ýnghĩa biểu trưng của nó, là mẫu số chung trong tâm thức của cộng đồng nhân loại

-Cấp độ biểu tượng: Các mẫu gốc khi đi vào các nền văn hoá thì sẽ chịu

sự điều biến của các yếu tố địa lý, kinh tế xã hội của từng dõn tộc và sản sinh ranhững biến thể khác nhau gọi là những biểu tượng

-Cấp độ hình tượng nghệ thuật: Các biểu tượng văn hoá khi đi vào trongtác phẩm nghệ thuật sẽ chịu sự điều chỉnh của yếu tố chủ thể và được hiện thựchoá thông qua hệ thống các chất liệu khác nhau của các ngành nghệ thuật tạo racác hình tượng nghệ thuật

1.1.Tính nhân loại, tính dân tộc, tính lịch sử.

a.Tớnh nhân loại.

Các tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học là sự chuyển hoá của cácmẫu gốc, các biểu tượng Vì vậy các hướng nghĩa biểu trưng mà nó gợi lên là cótớnh chất chung cho toàn nhõn loại hoặc đó là những mẫu số chung mà một tácphẩm văn học có thể gợi lên

b.Tớnh dân tộc.

Các mẫu gốc khi đi vào những nền văn hoá khác nhau sẽ sản sinh ranhững biến thể cái biểu đạt và cái được biểu đạt do ảnh hưởng của những điềukiện địa lý, kinh tế, tôn giáo.

c.Tớnh lịch sử.

Giá trị của một tín hiệu thẩm mỹ không phải là một hằng thể mà nóthường xuyên biến đổi Cùng bắt nguồn từ một nguồn gốc nhưng khi đi vào cácnền văn hoá khác nhau sẽ mang những nét nghĩa biểu trưng khác nhau

1.2.Tính phi vật thể, phi trực quan của tín hiệu thẩm mỹ

Các ngành nghệ thuật khác (hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc) sử dụng cácchất liệu mang tớnh phi vật thể Đó là ngôn ngữ

a.Tớnh phi trực quan.

Đõy không phải là tớnh chất riêng của loại hình văn học mà là tớnh chấtchung của các loại hình nghệ thuật

Biểu tượng trực quan là những biểu tượng tõm lý, hình ảnh của sự vật,hiện tượng cũn trong trí óc chúng ta tác khi những kích thích bên ngoài đã chấmdứt Biểu tượng trong nghệ thuật không bao giờ là biểu tượng trực quan mà từnhững đặc điểm bản thể của đối tượng nó có khả năng gợi lên những giá trị tinhthần

Các đối tượng chỉ trở thành các tín hiệu thẩm mỹ khi từ những đặc điểmbản thể của nó người nghệ sỹ có thể gợi ra những hướng nghĩa biểu trưng,những ý nghĩa tinh thần

Tớnh phi trực quan là đặc tớnh của tư duy cao cấp nói chung chứ khôngphải của riêng tư duy nghệ thuật

b.Tớnh hình tuyến

Bản thõn hệ thống tín hiệu ngôn ngữ mang tớnh hình tuyến, nó chỉ có thểthực hiện lần lượt trên trục thời gian, chỉ có thể xuất hiện các yếu tố nối tiếpnhau chứ không thể xuất hiện đồng thời các yếu tố

Tín hiệu ngôn ngữ sẽ gặp khó khăn cho việc diễn tả những sự kiện diễn rađồng thời nhưng sẽ có mặt mạnh trong việc diễn tả từng yếu tố nối tiếp nhau vàđặc biệt có khả năng diễn tả thế giới nội tõm con người.

2.Đặc trưng về hệ thống của tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học

Để xác định cấu trúc của tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học, cầnphải xác định lại các mối quan hệ chi phối giá trị của mỗi yếu tố tín hiệu này:

2.1.Những mối quan hệ trong văn bản tác phẩm văn học

Về bản chất mỗi tác phẩm văn học là một tổ hợp những tín hiệu thẩm mỹ.Cấu trúc một văn bản tác phẩm văn học hình thành trên mối quan hệ điều chỉnhlẫn nhau của các tín hiệu thẩm mỹ được sử dụng trong tác phẩm Những tín hiệunày sau một quá trình lựa chọn trở thành những yếu tố hiện diện trong tác phẩm

và bắt đầu sống cuộc sống của nó trong văn bản, chịu những quy định trong kếtcấu văn bản: cú pháp, sự cộng hưởng ngữ nghĩa

Tuy nhiên nếu chỉ xét tín hiệu thẩm mỹ trong mối quan hệ với các yếu tốngôn ngữ khác trong văn bản tác phẩm văn học thì chưa đủ giải thích quá trìnhđưa một số yếu tố hiện thực vào thành tín hiệu thẩm mỹ và giá trị chõn thực củanó

2.2 Những mối quan hệ bên ngoài tác phẩm văn bản

Hệ thống tín hiệu trong tác phẩm văn học là hệ thống bao gồm nhữngnhõn tố của quy trình sáng tạo (quy trình cuộc sống- nhà văn- tác phẩm-bạnđọc) từ đó hình thành mối liên hệ tín hiệu thẩm mỹ và các nhõn tố này

-Tín hiệu thẩm mỹ với toàn bộ yếu tố cũn lại trong văn bản tác phẩm.-Tín hiệu thẩm mỹ với phạm vi cuộc sống mà tác giả quan tõm, chọn vàomục đích thẩm mỹ

-Tín hiệu thẩm mỹ với hệ thống cảm xúc của tác giả

-Tín hiệu thẩm mỹ với tín hiệu lĩnh hội của bạn đọc

2.3 Các đơn vị tín hiệu thẩm mỹ.

a Cấp độ cơ sở (tín hiệu đơn): là những tín hiệu tương đương với loại

đơn vị hai mặt nhỏ nhất của ngôn ngữ mang ý nghĩa biểu trưng nghệ thuật tươngđối hoàn chỉnh trong tương quan với những yếu tố khác cùng tham gia vào quátrình biểu trưng nghệ thuật của toàn bộ hình tượng, toàn bộ tác phẩm

Tín hiệu thẩm mỹ tương đương một từ có ý nghĩa thẩm mỹ trong tácphẩm, có thể là một cụm từ với một từ trung tõm cùng những yếu tố phụ trợ

b Cấp độ xõy dựng (tín hiệu phức hợp): là loại tín hiệu thẩm mỹ ứng với

những sự vật, hiện tượng được xõy dựng từ những tín hiệu đơn nhưng ý nghĩakhông phải là kết quả của phép cộng đơn giản của các tín hiệu đơn Cái biểuhiện ở đõy có thể tương ứng với các cõu, đoạn văn, văn bản trong hệ thống cáctín hiệu ngôn ngữ

3 Đặc trưng về chức năng của tín hiệu thẩm mỹ.

3.1 Chức năng tái hiện.

Chức năng này thể hiện ở sự trình bày lại, mô tả lại đối tượng hiện thựcđược nói tới Khác với những loại hình nghệ thuật khác, tín hiệu thẩm mỹ nàytái hiện hiện thực trong văn học, thông qua nội dung khái niệm của những tínhiệu ngôn ngữ Mỗi tín hiệu thẩm mỹ vì thế có thể thay thế được cho một phạm

vi, một thuộc tớnh nào đó của cuộc sống trong sự quy định ngữ nghĩa của tínhiệu ngôn ngữ

3.2.Chức năng thông báo

Chức năng thông báo dựa trên khả năng biểu cảm của những tín hiệungôn ngữ được lựa chọn Tớnh biểu cảm là cái mặt thứ hai của ngôn ngữ Tínhiệu thẩm mỹ là kết quả của sự lựa chọn có dụng ý nghệ thuật của nhà văn giữanhững yếu tố ngôn ngữ trung hoà không gõy cảm xúc với những yếu tố ngônngữ có giá trị biểu cảm, quan trọng là nó có lý do chủ quan về tư tưởng, cảm xúccủa người nghệ sỹ

3.3.Chức năng tác động.

-Mặt thứ nhất của chức năng này nằm ở vai trò của mỗi tín hiệu đối vớitoàn bộ hệ thống tác phẩm thông qua mối quan hệ điều chỉnh lẫn nhau giữa tínhiệu với tất cả tín hiệu cũn lại trong tác phẩm khiến cho hệ thống tác phẩm cóthể bị tác động, điều chỉnh.

-Mặt thứ hai của chức năng này là vai trò của mỗi tín hiệu trong việc xõydựng nên những tín hiệu lớn hơn trong hệ thống Mỗi tín hiệu thẩm mỹ khôngthể tự nó và không thể chỉ vì nó mà cũn vì cái gì đó rộng lớn hơn…nên tín hiệuthẩm mỹ có thể xem là vật liệu xõy dựng nên hình tượng của tác phẩm

B.Tớn hiệu thẩm mỹ "mưa" trong thơ Lưu Quang Vũ.

I.Hướng nghĩa biểu trưng thuộc bình diện văn hoá của tín hiệu thẩm

mỹ "mưa"

1 Mưa biểu trưng cho sự sinh sản dồi dào, sự tái sinh

Mưa được coi là biểu tượng của tác động của trời mà mặt đất tiếp nhậnđược Mưa là tác nhân làm cho đất sinh sản, nhờ mưa mà đất được phì nhiêu ,màu mỡ Do đó có vô số nghi lễ nông nghiệp nhằm cầu mưa, phơi nắng, dùng lòrèn để kêu gọi giụng bóo, đắp các gũ cát như ở Cămpuchia, những vũ điệu đadạng.Nhưng tính phì nhiờu còn được mở rộng sang những lĩnh vực khác khôngthuộc về đất : thần sét Indra làm mưa cho đồng ruộng nhưng cũng làm cho phụ

nữ và các giống vật sinh đẻ Những cái từ trên trời đi xuống mặt đất còn là sựphong nhiêu của thần, ánh sáng và các tác động tâm linh khác

Theo Kinh Dịch, mưa có nguồn gốc ở quẻ càn, là bản nguyên chủ độngthuộc trời, từ đó có mọi dạng hiện hữu Sỏch Rớsõlat của ibn al-Wallia coi mưatrời, nước thượng đẳng, là phần tử gốc của vũ trụ tương đương với tinhkhớ "Hỡi những tầng mây, hãy sa mưa xuống, hãy đổ sự công bình xuống mặtđất!Đất hãy tự nẻ ra đặng sinh sự cứu rỗi Trong sách "Đạo đức kinh" chữ linhdùng chỉ tác động của trời, gần chữ (wou) là niệm chú và ba chữ khẩu là ba cáimiệng để nhận lấy mưa của trời: đó là cách diễn đạt những nghi lễ nêu trên,

nhưng tác dụng là thuộc lĩnh vực trí tuệ Các tu sĩ phái bí truyền của đạo Hồinói: chúa trời sai thiên thần xuống cùng với mỗi giọt mưa.

Tượng trưng nghĩa chữ và liên hệ một điều trong giáo thuyết đạo Hindulà: những đấng anh linh ẩn mình trong các giọt mưa để đi từ mặt trăng xuốngmặt đất Mưa của mặt trăng mang ý nghĩa tượng trưng về khả năng sinh sản dồidào,về sự làm sống lại.Mưa là ơn trời,và cũng là đức hiền minh.Sư phụ HuệNăng: Đức Hiền Minh cao cả nhất trong bản chất của mỗi con người có thể vívới mưa

2.Mưa-dấu hiệu của sự hài hoà thống nhất

Hệ tượng trưng của mưa gần với hệ tượng trưng của sương nhưng ởTrung Quốc, cú lỳc cú nột đối lập ở chỗ tác động của mưa thuộc âm, sươngthuộc dương.Tuy nhiên cả mưa và sương đều có nguồn gốc từ mặt trăng Khi cảhai tác động phối hợp với nhau là dấu hiệu của hài hoà vũ trụ

Mưa từ trên trời rơi xuống làm đất sinh sôi là cho thấy ý nghĩa của huyềnthoại Hy Lạp về nàng Damae Nàng bị cha giam cầm trong một căn phòng bằngđồng thanh dưới mặt đất để ngăn giữ nàng khỏi sinh con Thần Zeus đó hoỏmỡnh thành trận mưa vàng lọt qua khe hở trờn mỏi để xuống với nàng, và nàngthấm vào mình nước mưa ấy Đó là biểu tượng tính dục mưa, coi nước mưa làtinh dịch, biểu tượng nông nghiệp về cây cỏ cần có mưa để phát triển đã hoà hợprất mật thiết Huyền thoại gợi nhớ cặp biểu tượng: ỏnh sỏng-búng tối, thiênđường-địa phủ, vàng-đồng thanh Đây là sự thống nhất các mặt trái ngược, lànguồn gốc của mọi sự hiện hữu và sinh sôi nảy nở dồi dào Theo truyền thuyếtthổ dân châu Mỹ, mưa là tinh khí của thần giông tố Trong biểu tượng hôn phốiTrời -Đất, mưa là tinh khí làm thụ thai, trong tất cả các nền văn minh nôngnghiệp, mưa đều có giá trị này

Trong ngôn ngữ của người Maya-Quichộ, mưa và cây cỏ dùng bằngnhững từ tương đương, dùng cùng một từ diễn đạt

Mưa: tinh khí hoặc hạt giống nhưng còn được coi là máu: nguồn gốc của

lễ hiến sinh con người, những nghi lễ cầu sinh sản, đặc thù nền văn minh nôngnhgiệp

Itzanan, thần nông nghiệp trong thần hệ của người Maya phán: ta là tinhchất của trời, sương của mây

Trong tiếng nói của người Maya-Quichộ, từ Quic có ba nghĩa: mỏu, nhựa,

và dùng chỉ chất lỏng của con người hay con vật tiết ra, đồng hoá với mưa

Người azteque coi thần Mưa Tlaloc cũng là thần sét và thần chớp tức mưa

ra lửa Tlalocan là cõi trời của thần Tlaloc, là nơi ở của người bị chết đuối và sétđánh Hình tượng thần tlaloc quanh miệng mắt có những cỏi vũng là hai con rắncuộn lại, tượng trưng cho tia nước và chớp

Đối với người Inca ở Pờru, thần sấm Illapa lấy nước từ dải ngân hà, dòngsông lớn trên trời xuống trút nước thành mưa

3.Mưa biểu tượng cho sự thanh tẩy, huỷ diệt

Tổ hợp tượng trưng: mặt trăng-nước-mưa đầu mựa-tẩy uế thể hiện rõtrong các nghi lễ mà người Inca cử hành vào ngay lễ mặt trăng Tháng này làtháng cuối mùa khô, trước khi tiến hành các nghi lễ cầu mưa, họ đuổi hết nhữngngười lạ, người ốm, chó ra khỏi thành phố Cuzco

Ở Ấn Độ người phụ nữ mắn đẻ được gọi là mưa tức mang lại sự thịnhvượng

Mưa con của mây và giông, kết hợp các biểu tượng lửa , nước Mưa có ýnghĩa hai mặt: tạo sự phong nhiêu tinh thần và vật chất Kinh ChandogyaUpanớshad diễn đạt vai trò của mưa một cách hoàn chỉnh Mưa từ trên trời rơixuống, cũng là ơn của các thần linh ban cho theo hai ý nghĩa: tinh thần, vật chất.Kinh Rig-veda thể hiện các mặt đa dạng của mưa

II.Khảo sát, thống kê cỏc nột nghĩa biểu trưng của tín hiệu thẩm mỹ

"mưa" trong thơ Lưu Quang Vũ

1.Số lần xuất hiện

Chúng tôi khảo sát biểu tượng mưa trong thơ Lưu Quang Vũ trong tập

"Lưu Quang Vũ thơ và đời" với 121 bài thơ do Lưu Khánh Thơ biên soạn

-Biểu tượng mưa xuất hiện ở 66 bài/121 bài thơ

-Số lần xuất hiện:128 lần

+Xuất hiện nhiều nhất trong bài "Mưa": 8 lần

Trong bài "Anh chỉ sợ rồi trời sẽ mưa": 7 lần

2.Các kết hợp của mưa

2.1.Từ mở đầu+mưa

Trong mưa, đêm mưa, chiều mưa, hàng mưa, cơn mưa,trận mưa, áo mưa,ngày mưa, mùa mưa, hơi mưa, tiếng mưa, hạt mưa…

Trong đó kết hợp xuất hiện nhiều nhất là: đêm mưa, tiếng mưa (6 lần)

2.2 Mưa+từ chỉ đặc tính của mưa

a.Mưa+tớnh từ

Mưa mát mẻ, mưa rộng dài, mưa mát lành, mưa dài, mưa xám, mưa rào,mưa dầm…

b.Mưa+cụm từ chỉ thời gian, không gian

Mưa trên đường xa, mưa trên sông, mưa trên cửa sổ tâm hồn, mưa cuốixuân, mưa mùa đông, mưa mùa hạ, mưa chiều, mưa nỳi…

c.Mưa+động từ

Mưa rơi, mưa ướt, mưa bay, mưa rửa, mưa dầm, mưa cướp, mưa chảy,mưa đã tạnh…

2.3.Mưa trong các so sánh

-Mưa ở đây như roi, nắng ở đây như lửa

-Em như cầu vồng bảy sắc hiện sau mưa

-Nhưng cây gạo cành cao đỏ rực

Như mưa rụng thắm mặt đường đi

-Mưa dữ dội trên đường phố, trên mái nhà

-Mưa như bước chân những khát vọng vô hình

-Ngọn gió chiều hoa sở trắng như mưa

2.4.Mưa trong những kết hợp hoàn chỉnh(mưa làm chủ ngữ hay vị ngữ)

Chỉ sợ trời mưa đổi mùa theo gió, Mưa cướp đi ánh sáng của ban ngày,Mưa loang tờ giấy mỏng, Mưa ướt lá đài bi, Mưa đổ cành tre, Mưa không mơ hồ

mà tàn nhẫn từng cơn, Mưa rơi trên những vũm lỏ rậm, Mưa đã tạnh ở tronglòng đất thẳm, Mưa đầy trời thế kia,Nơi ấy em về mưa sẽ tạnh, Những ngảđường nhiều mưa tháng bảy, Khi mưa đổ bất thần ngoài cửa sổ, Nghe mưa dộiướt đầm trang sỏch…

3 Các biến thể của mưa

Bóng mây, ào ào nước mênh mông, đờm bóo, cơn giông trận bão, đẫmbùn nhão, sa mạc khát sương mê, sa mạc khát suối lành, giông trời chớp bể, cơnnước rạt nước rơi, gió bão, mây, đám mây, nước lũ xoáy, nước ướt đầm, suối,sông , lũ, mây đen, trời chẳng còn xanh nữa, nắng không trong, súng dữ,thỏc ào,nước dâng đồng bãi ngập, rêu ướt lạnh, nước trắng, ướt đầm, lũ lụt…

-Dùng với nghĩa chuyển: mưa xuất hiện biểu trưng cho tàn phá, huỷdiệt(mưa đen-chiến tranh, mưa bom, mưa nắng), biểu trưng cho sự tan vỡ niềmtin, hoài nghi, thất vọng, biểu trưng cho nguồn sống-tình yêu, hạnh phúc-khátvọng, biểu trưng cho không gian, thời gian-kí ức, kỉ niệm

III.Cỏc nét nghĩa biểu trưng của tín hiệu thẩm mỹ "mưa" trong thơ Lưu Quang Vũ

1.Mưa biểu trưng cho sự tàn phá, huỷ diệt, mất niềm tin.

1.1.Mưa biểu trưng cho tàn phá, huỷ diệt.

Thơ Lưu Quang Vũ có những lúc lóng mạn, nồng nàn, mê đắm trong tìnhyêu tuổi trẻ mơ mộng, viển vông nhưng phần nhiều ta thấy thơ anh đượm chấtsuy tư,trầm mặc, có những vần thơ đậm buồn, "già trước tuổi" Những nămtháng Lưu Quang Vũ sống với tuổi trẻ, buồn vui riêng của mỗi người hoà vàotình cảm chung của đất nước Anh đau nỗi đau chung của đất nước trong chiếntranh tàn ác Phải chăng những vần thơ của anh là những linh cảm đau thươngcủa thời cuộc? Anh lắng nghe được từng õm thanh náo động, từng rung chuyểncủa cuộc chiến tranh Cơn mưa của cuộc chiến tranh nhạt nhoà sắc cảnh, nhạtnhoà tõm trạng con người

-Những ngày mưa nắng đạn bom

-Bố gửi con mảnh vải dù may áo

Súng nổ dồn đuổi giặc suốt mùa mưa

(Thôn Chu Hưng)

-Mưa ướt đầm trên gạch vỡ tan hoang

để tàn phá tất cả "tan hoang" Tõm trạng nhà thơ bi quan, chán nản một phần vì

cuộc đời riêng nhiều cay đắng song một phần vì đứng trước nỗi đau chung của

tổ quốc, quê hương Mưa trở thành nơi để anh gửi gắm tõm trạng thương đau,chán ngán, buồn thảm trước hiện thực cuộc chiến tranh khốc liệt

Trước hết mưa biểu tượng cho thiên nhiên khắc nghiệt, dữ dội, một xứ sở

có nhiều mưa "mưa và gió ầm ào trên mặt đất".Mưa cú lỳc nồng hậu, tươi lành,

mát mẻ nhưng cú lỳc hoang dại, gào thét: