Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

Qua tập sách, người đọc có thể thấy đường thơ Lưu Quang Vũ được thể hiện tương đối rõ nét, từ những trong trẻo đầu tiên của những ngày Hương cây đầy say mê, náo nức cho đến những linh cả

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KIỀU THỊ LIÊN

HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ TRONG THƠ LƯU QUANG VŨ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thái Nguyên - 2015

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn khoa học: “Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ” với các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung

thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác, hoàn toàn

là công trình nghiên cứu của tôi

Tác giả luận văn

Kiều Thị Liên

Lời cảm ơn

Để hoàn thành luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn :

Ban Giám hiệu, Ban Chủ nhiệm Khoa Ngữ văn, Khoa Sau đại học

trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên

Các thầy, cô giáo ở Viện Văn học, trường Đại học Sư phạm I Hà Nội, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, trường Đại học Sư Phạm Thái Nguyên đã trực tiếp giảng dạy tôi trong suốt khoá học

Đặc biệt tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Lưu Khánh Thơ, người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đã luôn ở bên động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tác giả luận văn

Kiều Thị Liên

MỤC LỤC

Trang phụ bỡa Trang

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 01

1 Lớ do chọn đề tài 01

2 Lịch sử vấn đề 02

3 Phạm vi nghiờn cứu 05

4 Mục đích nghiên cứu 05

5 Phương phỏp nghiờn cứu 05

6 Đúng gúp của luận văn 06

7 Cấu trỳc của luận văn 06

NộI DUNG 07

Chương 1: KHáI NIệM HìNH TƯợNG TáC GIả Và HàNH TRìNH SáNG TáC CủA LƯU QUANG Vũ 07

1.1 Khái niệm hình t-ợng tác giả 07

1.2 Hành trình sáng tác và hình t-ợng tác giả trong thơ L-u Quang Vũ 10

1.2.1 Vài nét về cuộc đời L-u Quang Vũ 10

1.2.2 Hành trình sáng tác của L-u Quang Vũ 12

1.2.3 Hình t-ợng tác giả trong thơ L-u Quang Vũ 20

Chương 2: các cấp độ thể hiện hình t-ợng tác giả trong

thơ L-u Quang Vũ 24

2.1 Con ng-ời cá nhân 24

2.1.1 Khái niệm con ng-ời cá nhân 24

2.1.2 Con ng-ời cá nhân trong thơ L-u Quang Vũ 25

2.2 Cái tôi tình yêu 29

2.2.1 Khái niệm cái tôi và cái tôi tình yêu 29

2.2.2 Cái tôi tình yêu trong thơ L-u Quang Vũ 30

2.3 Hình t-ợng ng-ời lính trong thơ L-u Quang Vũ 42

Chương 3: nghệ thuật thể hiện hình t-ợng tác giả trong thơ L-u Quang vũ 50

3.1 Hình ảnh biểu t-ợng

50

3.1.1 Khái niệm biểu t-ợng 50

3.1.2 Một số biểu t-ợng tiêu biểu trong thơ L-u Quang Vũ 51

3.2 Giọng điệu 68

3.2.1 Khái niệm giọng điệu 68

3.2.2 Giọng điệu thơ L-u Quang Vũ 69

3.3 Ngôn ngữ 76

3.3.1 Khái niệm ngụn ngữ 76

3.3.2 Ngụn ngữ thơ L-u Quang Vũ 76

3.4 Thể thơ 81

3.4.1 ThÓ th¬ tù do 82

3.4.2 Mét sè thÓ th¬ kh¸c 85

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lưu Quang Vũ một tác giả thành công trên nhiều thể loại như làm thơ, viết truyên ngắn và sáng tác kịch Hầu như ở lĩnh vực nào trong hoạt động nghệ thuật ông cũng gặt hái được nhiều thành công nhất định Ngay từ thời niên thiếu ông đã sớm bộc lộ năng khiếu hội họa, đồng thời cũng bộc lộ cốt cách của một thi sĩ tài hoa Con đường sự nghiệp của ông đã khởi đầu từ thơ và kết thúc

là kịch Từ năm 1980, ông đã được biết đến với tư cách là một nhà viết kịch nói Việt Nam Tháng 9 năm 2000, Lưu Quang Vũ đã được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật Bên cạnh thơ và kịch, truyện ngắn của ông đã tạo được nét riêng để lại dấu ấn khó quên trong lòng người đọc

Dù đạt được vinh quang trên lĩnh vực sân khấu, nhưng với Lưu Quang

Vũ thơ cũng có một vị trí quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của

ông Lưu Quang Vũ là một tài thơ “thuộc loại bẩm sinh”, ông đến với thơ ở độ

tuổi đẹp nhất trong cuộc đời Từ Hương cây - Bếp Lửa (1968), Mây trắng

của đời tôi (1989), Bầy ong trong đêm sâu (1993), đến tuyển thơ Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi (2013), thơ của ông đã chiếm được biết bao

trái tim người đọc Trong các sáng tác Lưu Quang Vũ viết nhiều về quê hương, đất nước, nhân dân, tình yêu, ở đề tài nào thơ ông cũng gợi sức quyến rũ Nên chúng ta mới hiểu, mặc dù kịch là nơi đã đưa Lưu Quang Vũ đến vinh quang nhưng theo như nhiều người thì thơ mới là sự đam mê lớn nhất, nơi ông kí thác nhiều nhất Ông thường nói với bạn bè là ông thích làm thơ hơn viết kịch, thành công trong thơ đem lại cho ông niềm vui nhiều hơn trong kịch Có lẽ, thơ là một thể loại bộc lộ sâu sắc diện mạo tâm hồn con người, nhất là con người đa tài như ông Thơ Lưu Quang Vũ từ khi xuất hiện cho đến nay vẫn còn làm xao xuyến thi đàn và những người yêu thơ

Chọn “Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ” làm đề tài nghiên

cứu Chúng tôi mong muốn đem đến một cái nhìn hệ thống, toàn diện về con người cũng như con đường sự nghiệp thơ ca Lưu Quang Vũ, trên cơ sở đó khẳng định vị trí và đóng góp của ông trên nền thơ ca Việt Nam hiện đại

1 Lịch sử vấn đề

2.1 Những bài nghiên cứu chung khái quát về tác giả Lưu Quang Vũ

Theo thời gian, có rất nhiều bài nghiên cứu về Lưu Quang Vũ được đăng tải trên các báo, và được tập hợp trong tuyển tập Lưu Quang Vũ về tác gia tác phẩm Lưu Quang Vũ đã được giới sân khấu đánh giá là một gương mặt

mới, đáng chú ý, năm 1985 ông “Đã được giới báo chí gọi là “Cây Bút Vàng”

của kịch trường Việt Nam” [49, tr.17] Điều đáng chú ý, là bên cạnh việc khẳng

định những thành tựu của Lưu Quang Vũ - một nhà viết kịch tài hoa, đã được đánh giá là một cây bút tiêu biểu của nền thơ ca Việt Nam Tháng 9 năm 2000, ông đã được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật

Trong bài Sức sáng tạo của một tài năng Lý Hoài Thu đã khẳng định:

“Với hành trình sáng tác hơn 20 năm, khoảng thời gian chưa dài nhưng Lưu Quang Vũ thực sự là một tài năng, một cá tính độc đáo trong dòng thơ Việt

Nam hiện đại nửa cuối thế kỉ XX” [49, tr.25]

Cái tên Lưu Quang Vũ, đã lập tức thu hút sự chú ý của các nhà phê bình danh tiếng Hoài Thanh bằng một dự cảm tinh tường đã gọi Lưu Quang Vũ là

“Một cây bút nhiều triển vọng” [49, tr.57]

Lý Hoài Thu đã nhận định về Lưu Quang Vũ trong bài Sức sáng tạo của

một tài năng : “Một hiện tượng nghệ thuật độc đáo của văn học Việt Nam chặng

cuối thế kỷ XX Ông là hình mẫu nghệ thuật tiêu biểu về tài năng và sức sáng tạo”

[49, tr.54]

Khi tập thơ đầu tay Hương Cây - Bếp Lửa in chung cùng Bằng Việt ra

đời năm 1968, đã thu hút sự chú ý của các nhà phê bình Lưu Quang Vũ đã

được ghi nhận là “một trong những đỉnh cao của thơ ca chống Mỹ, và vẫn là

một hồn thơ được nhiều người ưu ái nhất”

Tác giả Nguyễn Việt Chiến đánh giá về Lưu Quang Vũ: “Tôi coi anh

là một nhà thơ “sáng giá” nhất trong thế hệ các nhà thơ những năm bảy mươi” [49, tr.201]

Qua các bài nghiên cứu, đánh giá nhận xét về cuộc đời cũng như nghệ thuật thơ ca Lưu Quang Vũ Chúng tôi thấy rằng, các tác giả đã có những đóng góp nhất định trong việc phát hiện ra những nét tiểu biểu, đặc sắc trong con người Lưu Quang Vũ Đây chính là những gợi dẫn đầy quý báu, góp phần định

hướng cho chúng tôi nghiên cứu đề tài “Hình tượng tác giả trong thơ Lưu

Quang Vũ”

2.2 Những bài nghiên cứu về thơ Lưu Quang Vũ

Mỗi tác phẩm của Lưu Quang Vũ ra đời, đã gây được sự chú ý không chỉ bạn đọc mà cả giới phê bình, và các bài viết của các nhà nghiên cứu đã đánh giá cao tài năng và những đóng góp của Lưu Quang Vũ với thơ ca Việt Nam hiện đại

Thơ Lưu Quang Vũ, thể hiện sâu sắc diện mạo tâm hồn ông cũng như mọi sự được mất trong cuộc đời ông Qua thơ ông người đọc phát hiện ra một Lưu Quang Vũ khác, một Lưu Quang Vũ không chỉ mạnh mẽ đến quyết liệt trước những vấn đề của đời sống xã hội mà còn rất tinh tế, sâu sắc trong những cảm nhận về thế giới con người Vũ Quần Phương đã nhận xét một cách sâu

sắc về ông: “Đọc thơ anh cảm giác anh viết kịch để sống với mọi người, và thơ

để sống với riêng mình” [48, tr.34]

Tác giả Bích Thu trong bài Những bài thơ sống với thời gian đã nhận

định: “Thơ của Vũ lôi cuốn người đọc không ở sự chau chuốt lời lẽ, ngôn từ

với những kĩ xảo, ngõn nghề mà chính ở một hồn thơ đắn đuối mà chân thành, giản dị, nồng nàn, da diết Anh làm thơ như là một sự kí thác gửi gắm, như một

sự tự bộc lộ những gì đã có trong lòng anh” [48, tr.101]

Lý Hoài Thu trong bài Sức sáng tạo của một tài năng đã khẳng định:

“Lưu Quang Vũ trước hết là con người thơ ca Chất thơ là nhân tố chính trong cấu trúc tâm hồn và cá tính nghệ sĩ của ông Nó có sức lan tỏa mạnh mẽ sang các thể loại khác và dệt nên đặc trưng nổi bật nhất trong phong cách nghệ

thuật của Lưu Quang Vũ” [49, tr.54]

Khi tập thơ đầu tay Hương cây - Bếp lửa (in chung với Bằng Việt) ra

đời, Lê Đình Kỵ với sự nhạy cảm sắc sảo của một cây bút phê bình thơ tài hoa

đã nhận ra: “Thơ Lưu Quang Vũ có một điệu tâm hồn riêng và không thiếu tâm

tình, một tâm tình sâu sắc, tự nhiên không rứt ra được, nó như có tự bao giờ và

được đem san sẻ cho các bài thơ” [49, tr.73]

Với tựa đề Những bài thơ “viển vông cay đắng u buồn” viết trong

những năm tháng chiến tranh, Vương Trí Nhàn đã thể hiện sự cảm nhận sâu

sắc về những bài thơ trong tập thơ Bầy ong trong đêm sâu của Lưu Quang Vũ

Tác giả nhận xét: “Tiếp nối vào những vần thơ rất mơ mộng rất trong sáng của

anh trong Hương cây, những vần thơ sau đây cho thấy một Lưu Quang Vũ khác, Vũ của dằn vặt, đau xót, lầm lỡ, cô đơn, mà cũng là vũ của những tha thiết muốn vượt lên trên mọi mệt mỏi, hoài nghi để sống, để tồn tại Hai chặng

khác nhau nhưng đều là của một con người thống nhất” [48, tr.64]

Khi đọc tập thơ Mây trắng của đời tôi ,Vũ Quang Vinh trong bài viết Đọc

Mây trắng của đời tôi nhớ Lưu Quang Vũ, đã khẳng định Lưu Quang Vũ là một

nhà thơ tài năng Vũ Quang Vinh nhận xét: “Điều đáng quý nhất trong thơ Lưu

Quang Vũ không nằm trong kĩ xảo trau chuốt ngôn từ mà chính là một hồn thơ chân thành, da diết Sức nói, sức gợi, sức cảm của thơ anh chính bắt nguồn từ đó”

[48, tr.96]

Nguyễn Thị Minh Thái đã rất tinh tế sau khi đọc thơ Lưu Quang Vũ và

nhận ra: “Thơ là nơi ẩn náu cuối chót của chàng thi sĩ buồn này Thơ Lưu

Quang Vũ là tất cả sự hàm ơn và trang trải riêng tư của tâm hồn chàng với đời

sống” [49, tr.108]

Mặc dù đã có nhiều bài viết, nghiên cứu về thơ Lưu Quang Vũ nhưng

vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về “Hình

tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ” Do vậy, chúng tôi chọn và nghiên cứu

đề tài này mong muốn chỉ ra những nét đặc trưng tiêu biểu trong thơ ca Lưu Quang Vũ với thế hệ các nhà thơ cùng thời Khẳng định Lưu Quang Vũ như một gương mặt tiêu biểu của thời kì thơ ca kháng chiến chống Mỹ, cũng như thơ ca của thế kỉ XX

3 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu “Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ” luận vặn tập

chung khảo sát chủ yếu trong các tập thơ:

Hương cây - Bếp lửa, in chung với Bằng Việt - Nxb Văn học, 1968 Mây trắng của đời tôi - Nxb Tác phẩm mới, 1989

Bầy ong trong đêm sâu - Nxb Hội nhà văn, 1993

Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi - Nxb Hội nhà văn, 2013

4 Mục đích nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi tìm hiểu những thành tựu trong sự nghiệp sác tác của Lưu Quang Vũ Đặc biệt, đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ Từ đó, nhìn nhận rõ hơn

sự sáng tạo và đặc điểm tư duy nghệ thuật Lưu Quang Vũ Thấy được giá trị của hình tượng tác giả, trong việc góp phần làm nên phong cách độc đáo của nhà thơ tài hoa nhưng bạc mệnh này

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp thống kê, khảo sát

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

6 Đóng góp của luận văn

Qua việc tìm hiểu toàn bộ sự nghiệp thơ ca Lưu Quang Vũ, luận văn là công trình nghiên cứu, khảo sát hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ một cách hệ thống, toàn diện và chỉ ra được những nét đặc trưng độc đáo trong phong cách thơ Lưu Quang Vũ Trên cơ sở đó, chúng tôi hi vọng đóng góp một phần nhỏ

bé vào việc nghiên cứu thơ Lưu Quang Vũ, khẳng định giá trị đích thực cùng những đóng góp của Lưu Quang Vũ trong nền văn học Việt Nam hiện đại Luận văn là tài liệu tham khảo hữu ích cho những độc giả quan tâm, yêu thích thơ Lưu Quang Vũ

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của luận văn được triển khai gồm ba chương:

Chương 1: Khái niệm hình tượng tác giả và hành trình sáng tác của Lưu Quang Vũ

Chương 2: Các cấp độ thể hiện hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

NéI DUNG Chương 1: KHÁI NIỆM HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC CỦA LƯU QUANG VŨ

1.1 Khái niệm hình tượng tác giả

Tác giả là người sáng tạo, khai sinh ra tác phẩm vì vậy dấu ấn của các tác giả trong tác phẩm hiện lên rất rõ Việc nghiên cứu tác phẩm giúp chúng ta khám phá hình tượng tác giả, tìm hiểu cảm xúc, quan niệm của người nghệ sĩ

về con người và cuộc sống

Có thể nói, tác giả là một trong những khái niệm cơ bản được sử dụng

nhiều nhất trong lịch sử văn học và phê bình văn học Theo Trần Đình Sử:

“Tác giả là trung tâm tổ chức nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, là người mang cảm quan thế giới đặc thù và là trung tâm tổ chức lại ngôn từ theo nguyên tác nghệ thuật Do vậy, hình tượng tác giả, kiểu tác giả là

những phạm trù của thi pháp học hiện đại” [38, tr.126] Chính vì vậy, tác giả

nói chung và hình tượng tác giả nói riêng thật sự là những vấn đề quan trọng, thiết yếu

Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như một khái niệm của thi pháp học, là nghiên cứu người xây dựng được ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách riêng, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng, đặc trưng riêng Đó chính là người nghệ sĩ luôn hiện hình trong tác phẩm văn chương

Theo Trần Đình Sử: “Hình tượng tác giả là hình tượng được sáng tạo ra

trong tác phẩm theo nguyên tắc tự biểu hiện cảm nhận về thế giới thẩm mĩ đỗi với thế giới xung quanh Nó không chỉ là sự phản ánh cái tôi của tác giả vào tác phẩm thể hiện tương quan giữa người sáng tạo ra văn học và bản thân văn học

mà còn là vấn đề của cấu trúc nghệ thuật, sự thể hiện của chủ thể Hình tượng tác giả thể hiện chủ yếu ở cái nhìn riêng độc đáo, nhất quán, có ý nghĩa tư tưởng, đạo

đức, thẩm mĩ; giọng điệu tác giả thâm nhập cả vào giọng điệu nhân vật; và ở sự miêu tả có hình dung của tác giả đối với chính mình” [38, tr.13]

Hình tượng tác giả là phạm trù thi pháp quan trọng, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về tác giả cũng như tác phẩm Hình tượng tác giả có tính chất loại hình

sâu sắc, nhưng cũng mang đậm cá tính tác giả Theo Từ điển thuật ngữ văn

học: “Hình tượng tác giả là phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai

trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi Cơ sở tâm lý của hình tượng tác giả là hình tượng cái tôi trong nhân cách mỗi người thể hiện trong giao tiếp Cơ sở nghệ thuật của hình tượng tác giả trong văn học chính là tính chất gián tiếp của văn bản nghệ thuật: văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời của người trần thuật, người kể chuyện hoặc nhân vật trữ tình Nhà văn xây dựng một văn bản đồng thời với việc xây dựng ra hình tượng người phát ngôn văn bản ấy với một giọng điệu nhất định”

[12, tr.149] Định nghĩa trên đã bám sát vấn đề cái tôi, cái tôi trong nhân cách

cũng như cái tôi trong nghệ thuật Cái tôi trong nhân cách của tác giả góp phần lớn vào khả năng, năng lực tự ý thức, tự đánh giá vai trò của cá nhân đối với cuộc sống con người Cái tôi đó là cấu trúc phần tự giác, tự ý thức của nhân cách, đó chính là trung tâm tinh thần, là cơ sở hình thành những tình cảm xã hội của con người xác định mặt cá tính của nhân cách Cái tôi về sự tự ý thức

về chủ thể, về các vấn đề đời sống cá nhân với tư cách là một cá tính là điều không thể thiếu trong tác phẩm văn học Từ cái tôi nhân cách hình thành nên cái tôi nghệ thuật Như vậy, sự tự ý thức của tác giả trong tác phẩm chính là hạt nhân của hình tượng tác giả

Hình tượng tác giả, cũng là một hình tượng được sáng tạo ra trong tác phẩm

như hình tượng nhân vật nhưng theo một nguyên tắc khác: “Nếu hình tượng nhân

vật xây dựng theo nguyên tắc hư cấu, được miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật

về con người và theo tính cách nhân vật, thì hình tượng tác giả được thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện sự cảm nhận và thái độ thẩm mĩ đối với thế giới nhân vật”

[38, tr.37]

Đối với quan niệm về khái niệm hình tượng tác giả nói trên, Trần Đình

Sử là người đã góp phần quan trọng trong việc làm rõ khái niệm này Theo

Trần Đình Sử “Hình tượng tác giả cũng giống như hình tượng nhân vật đều là

những sáng tác nghệ thuật trong tác phẩm văn học, song chúng khác nhau ở nguyên tắc sáng tạo Nếu hình tượng nhân vật được sáng tạo theo nguyên tắc

hư cấu, được miêu tả theo quan niệm nghệ thuật về con người và theo tính cách nhân vật, thì hình tượng tác giả được hiểu theo nguyên tắc tự biểu hiện sự cảm nhận và thái độ thẩm mĩ đối với thế giới nhân vật Nhu cầu tự biểu hiện mình là nhu cầu rất tự nhiên của con người tiến bộ Trong giao tiếp, người ta có nhu cầu tự biểu hiện mình như người phát hiện, người khám phá cái mới, người có nhãn quan cấp tiến, có cá tính nghệ sĩ … điều đõ đã trở thành nhu cầu quy ước đối với người đọc” [38, tr.107]

Hình tượng tác giả trong văn học, là cái được biểu hiện trong tác phẩm văn học một cách đặc biệt Các nhà nghiên cứu, đã cho rằng hình tượng tác giả

là yếu tố quyết định nên phong cách nhà văn Nhà thơ Đức I.WGớt đã nhận xét:

“Mỗi nhà văn, bất kể muốn hay không đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt Có nghĩa là nhà văn biểu hiện cảm nhận của mình

về thế giới, cách suy nghĩ, ngôn ngữ và cách diễn đạt của mình Cảm nhận đó thành trung tâm tổ chức tác phẩm và sự thống nhất của tác phẩm về phong cách học” [38, tr.35] A.Chichêrin cũng cho rằng: “Hình tượng tác giả được sáng tạo ra như hình tượng nhân vật Đây là sự chân thật nghệ thuật, không phải là chân lí của sự kiện, mà là chân lí của ý nghĩa của tư duy như chân lí của thơ ca” [37, tr.107] M.Bakhtin thì cho rằng tác giả nằm ngoài thế giới

nhân vật, tiếp xúc với mặt ngoài của biểu hiện nhân vật: “Tác giả nên ở trên

đường ranh giới của thế giới do anh ta sáng tạo ra … lập trường của tác giả có thể xách định qua cách mà anh ta miêu tả bề ngoài thế giới đó” [38, tr.129]

Như vậy, tác giả hiện diện tại hình thức tác phẩm như là một nguyên tắc thẩm

mĩ tạo hình cho thế giới nghệ thuật

Có thể nói, vấn đề hình tượng tác giả đã được tiếp cận ở nhiều góc độ trong lý luận văn học, và là một vấn đề đang được nghiên cứu Có người xem hình tượng tác giả biểu hiện ở phương diện ngôn ngữ, có người thì lại xem hình tượng tác giả biểu hiện trên tất cả các yếu tố: từ cách quan sát, cách suy nghĩ, đến giọng điệu lời văn Giọng điệu thì lại có giọng điệu người trần thuật, giọng điệu nhân vật

Qua các ý kiến của các nhà nghiên cứu, có thể thấy hình tượng tác giả

là một phạm trù quan trọng trong nghiên cứu văn học Nó không chỉ là sự phản ánh tác giả vào trong tác phẩm, hay sự tương quan giữa con người sáng tạo ra văn học và văn học, còn là vấn đề của cấu trúc nghệ thuật, sự thể hiện của chủ thể Chúng ta có thể hiểu theo cách khác, hình tượng tác giả trong sáng tác biểu hiện trên các phượng diện cơ bản sau: Cái nhìn riêng, độc đáo, nhất quán có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức thẩm mỹ; giọng điệu của tác giả thâm nhập vào cả giọng điệu nhân vật và ở sự miêu tả; sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

1.2 Hành trình sáng tác và hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

1.2.1 Vài nét về cuộc đời Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ sinh ngày 17/04/1948, là con trai nhà viết kịch Lưu Quang Thuận và bà Vũ Thị Khánh Lưu Quang Vũ sinh ra tại thôn Gia Điền, xã Thiệu Cơ, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ; quê gốc ở Hải Châu, thành phố Đà Nẵng Suốt cuộc đời Lưu Quang Vũ sống và gắn bó với Hà Nội Ông đã bộc lộ năng khiếu về văn học nghệ thuật từ thuở còn thơ bé, năm 1961 khi mới 13 tuổi ông đã giành giải thưởng của thành phố về văn và họa

Năm 1965, Lưu Quang Vũ xung phong vào bộ đội được biên chế về binh chủng phòng không không quân Đây là giai đoạn có những đổi thay lớn về cuộc đời Lưu Quang Vũ, ông làm rất nhiều thơ Những bài thơ đầu của Lưu

Quang Vũ trong Hương Cây in chung với Bằng Việt trong tập Hương Cây -

Bếp Lửa khi ông 20 tuổi, sớm bộc lộ một giọng thơ ngọt ngào, đằm thắm, thiết

tha với đất nước, giàu mơ mộng và khát vọng Thơ Lưu Quang Vũ mang cảm xúc, hơi thở mới, tiêu biểu cho một thế hệ trẻ háo hức lên đường cứu nước

Năm 1970, Lưu Quang Vũ xuất ngũ Lúc này ông đã có vợ là diễn viên điện ảnh Tố Uyên và con trai Lưu Minh Vũ Lưu Quang Vũ đã gặp nhiều trắc trở trong cuộc sống, nhưng ông vẫn tiếp tục viết truyện và làm thơ Rồi cuộc sống gia đình tan vỡ, cuộc đời ông sang một ngã rẽ và thơ ông cũng chuyển giọng, thành một nốt trầm chứa bao đau đớn, u buồn của đời riêng cũng như thời cuộc Những bài thơ Lưu Quang Vũ viết từ những năm 1970 đến 1973

được tuyển chọn và in vào tập Bầy ong trong đêm sâu (1993) cho người đọc

thấy một Lưu Quang Vũ khác - một Lưu Quang Vũ đầy dằn vặt, đau xót, cô

đơn, trăn trở, hoài nghi, có lúc chán nản đến tuyệt vọng Đến tập thơ Mây

trắng của đời tôi Lưu Quang Vũ viết những năm tám mươi được xuất bản năm (1989) do tự tay tác giả chuẩn bị, nhưng sau khi ông qua đời mới đến được với

bạn đọc, đánh dấu một chặng đường mới của ông Cảm xúc vẫn tài hoa, tinh tế, nhưng suy nghĩ sâu hơn, giàu chất khái quát và chất tạo hình Đặc biệt là tuyển

thơ Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi (2010) với hơn 100 thi phẩm có thể

xem như tuyển tập thơ Lưu Quang Vũ đầy đủ, công phu và kỹ lưỡng nhất cho đến thời điểm này Qua tập sách, người đọc có thể thấy đường thơ Lưu Quang

Vũ được thể hiện tương đối rõ nét, từ những trong trẻo đầu tiên của những

ngày Hương cây đầy say mê, náo nức cho đến những linh cảm, những lo âu

ban đầu về cuộc đời, rồi bi kịch vỡ mộng của con người đã từng mang trong mình nhiều khát vọng, ước mơ trước cuộc sống hiện thực trần trụi Lưu Quang

Vũ vẫn sống hết mình, yêu hết mình cái cuộc đời đầy gió bụi, lắm đắng cay

này, vẫn gắn bó cả đời mình với “đất nước đàn bầu” dầu không nguôi quằn

quại, dằn vặt bởi những ngang trái, đớn đau

Năm 1973, đánh dấu một sự kiện quan trọng trong cuộc đời Lưu Quang

Vũ, ông kết hôn với nhà thơ Xuân Quỳnh Gắn bó cuộc đời với Xuân Quỳnh, ông

không chỉ gắn bó với một người bạn đời mà còn có một người bạn thơ, cùng nhau vượt qua khó khăn, lận đận và xác định hướng đi đúng cho cuộc đời mình

Năm 1978, Lưu Quang Vũ làm biên tập ở tạp chí sân khấu Đến năm

1979, cuốn Diễn viên sân khấu của Lưu Quang Vũ (in chung với Xuân Quỳnh

và Vương Trí Nhàn) được xuất bản Cũng trong năm này, kịch bản đầu tay

Sống mãi với tuổi 17 của ông ra đời và được Nhà Hát Tuổi trẻ dàn dựng, tham

gia hội diễn sân khấu toàn quốc được trao huy chương vàng Những năm tiếp theo, Lưu Quang Vũ có những bước đi phi thường trong lĩnh vực sân khấu

Ngày 29/08/1988, Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh và con trai Lưu Quỳnh Thơ đột ngột qua đời trong một tai nạn giao thông khủng khiếp Lưu Quang Vũ kết thúc cuộc đời ở tuổi bốn mươi Nhưng độc giả vẫn không quên và vẫn nhắc tới Lưu Quang Vũ, tới thơ, kịch và di cảo của ông

1.2.2 Hành trình sáng tác của Lưu Quang Vũ

1.2.2.1 Thơ Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ làm thơ bắt đầu từ năm 1958 đến năm 1968 ông đã ra

mắt bạn đọc với tập Hương cây - Bếp lửa (in chung với Bằng Việt) Tập thơ

đã “làm xao động tâm hồn của những người trẻ tuổi bởi chất tươi mát ngọt

ngào và những hoài niệm đẹp đẽ về tình yêu cuộc sống.” Chỉ với hơn 20 bài

thơ đầu tay Lưu Quang Vũ thực sự đã có một “điệu tâm hồn riêng”, kịp định

hình một phong cách thơ trẻ trung, sôi nổi, mê đắm, tràn ngập niềm yêu đời và yêu cuộc sống Trong tập thơ, Lưu Quang Vũ đã có những cảm nhận thật sâu sắc và vô cùng trong trẻo, tinh tế về quê hương đất nước Viết về quê hương đất nước một đề tài muôn thuở, nhưng ông đã góp được tiếng nói riêng của mình

“một tiếng nói nhỏ nhẹ và sâu” Lưu Quang Vũ đã để tâm hồn mình hòa theo

bước đi của năm tháng trên đất nước kì diệu Một đất nước muôn sắc muôn hương của thiên nhiên, một đất nước không khí rộn ràng đầy thanh sắc trong đêm lên đường ra trận, một đất nước với không khí xây dựng, nhựa sống đang

trào dâng rực rỡ Bên cạnh đó, còn là những tình cảm mến thương với tuổi thơ, với mẹ, với những rung động ngọt ngào trong tình yêu của ông

Đầu thập kỉ 70, khi đất nước bước vào giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cũng là khoảng thời gian ghi dấu một bước ngoặt mới đầy

biến động trong cuộc đời Lưu Quang Vũ, là giai đoạn “gian khó, cô đơn đến

cùng cực” gắn liền với những vần thơ “viển vông cay đắng u buồn” Năm

1970, Lưu Quang Vũ ra khỏi quân đội, trở về, không nghề nghiệp, không việc làm, hạnh phúc gia đình tan vỡ Tất cả những điều này, ông đều dồn vào thơ

Vì vậy, thơ Lưu Quang Vũ có một giọng điệu khác, hoàn toàn khác biệt với giọng điệu chung của thời đại Những sáng tác của ông trong giai đoạn này,

được tập hợp lại trong tập thơ Bầy ong trong đêm sâu Được giới phê bình

đánh giá là những tác phẩm có giá trị, mang tinh thần hiện thực, làm phong phú thêm sắc màu diện mạo thơ ca kháng chiến chống Mỹ nói riêng và thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung

Tập thơ Mây trắng của đời tôi, được Lưu Quang Vũ viết vào những

năm tám mươi Là giai đoạn nhà thơ vượt qua khủng hoảng của cuộc đời,

những sáng tác trong Mây trắng của đời tôi ông viết ấm áp hơn, vui tươi hơn,

cái ấm áp đời thường dễ thân với mọi người, nhưng mạch thơ Lưu Quang Vũ không hề đứt nối; giai đoạn trước kiến tạo cho giai đoạn sau Sức mạnh của câu thơ yêu đời được bắt đầu từ câu thơ mất mát Ở giai đoạn này, ngòi bút của Lưu Quang Vũ vừa đề cập đến vấn đề nhỏ nhặt trong cuộc sống sinh hoạt hàng

ngày, như bài: Thằng Mý, Nhà chật, Buổi chiều đón con … vừa vươn tới

những vấn đề rộng lớn về quê hương đất nước, về ước mơ khát vọng của con

người tới một thế giới tốt đẹp như bài: Đất nước đàn bầu, Gió và tình yêu

thổi trên đất nước tôi …

Bên cạnh Hương cây - Bếp lửa (in chung với Bằng Việt), Mây trắng

đời tôi, Bầy ong trong đêm sâu thì Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi

với hơn 100 thi phẩm có thể coi như một tuyển tập thơ trọn vẹn, công phu nhất

về hồn thơ đắm say Lưu Quang Vũ Qua tuyển thơ, người đọc có thể thấy đường thơ Lưu Quang Vũ được thể hiện tương đối rõ nét, từ những trong trẻo

đầu tiên của những ngày Hương cây đầy say mê, náo nức cho đến những linh

cảm, những lo âu ban đầu về cuộc đời, rồi bi kịch vỡ mộng của con người đã từng mang trong mình nhiều khát vọng, ước mơ trước cuộc sống hiện thực trần

trụi Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi mang đến cho độc giả một thế giới

tinh thần đầy phong phú của Lưu Quang Vũ Đó là nơi ông thể hiện nhiều sắc màu tình yêu: tình yêu với thành phố nơi mình sinh ra và lớn lên, tình yêu đôi lứa, tình yêu với đất nước, quê hương, tình yêu bạn bè, đồng loại Nhà thơ Vũ

Quần Phương có nhận xét: “Đây là một tập thơ hay, có lẽ hay nhất trong các

tập của Lưu Quang Vũ Tôi đọc và sửng sốt, đây là một Lưu Quang Vũ khác, một Lưu Quang Vũ mà bạn bè còn ít biết tới Ở đây anh cô đơn hơn, cay đắng hơn và nhiều ý nghĩ của anh bế tắc quá Nhưng cũng chính ở đây anh viết thực chân thành, trái tim trần trụi nhoi nhóp đập sau nét chữ mảnh mai như chữ con gái - chưa bao giờ tôi thấy thơ Lưu Quang Vũ chân thành đến tàn nhẫn với chính mình như ở tập này.” [55, tr.356]

Dõi theo chặng đường thơ Lưu Quang Vũ, thơ Lưu Quang Vũ cũng là đời Lưu Quang Vũ Và một điều dễ nhận thấy, dường như đối với ông niềm đam mê thơ ca còn lớn hơn cả kịch trường Ông lặng lẽ miệt mài sáng tạo để có được những vần thơ đích thực với nghệ thuật đắm chìm cùng thời gian, sống trong lòng bạn đọc Lưu Quang Vũ xứng đáng là một gương mặt đầy cá tính, độc đáo của nền thơ ca Việt Nam hiện đại

1.2.2.2 Truyện ngắn Lưu Quang Vũ

“Truyện ngắn Lưu Quang Vũ là những truyện ngắn mang dư vị thơ Và những truyện ngắn hàm chứa nhiều chất kịch” [49, tr.231]

Đứng ở thời điểm cuối bảy mươi, đầu tám mươi mà nhìn lại, khi hào quang chiến thắng hướng về tương lai của dân tộc có phần nhạt đi trước các

khó khăn và thử thách của đời sống, truyện của Lưu Quang Vũ vừa mang nét giao thoa của hai âm điệu, vừa đang nhích dần và chạm đến một gian đoạn mới

Có thể thấy dễ dàng, trong văn xuôi của Lưu Quang Vũ lúc này là sự tiếp

tục của Hương cây Hương cây man mác tình quê hương, tình người Đọc Thị

trấn ven sông chúng ta thấy Lưu Quang Vũ nói được nhiều điều, qua nhân vật

tôi của truyện Đó là sự ghi nhận cái giờ khắc trưởng thành, từ tuổi thơ qua tuổi trẻ mà vượt lên thành người lớn của một thế hệ Cái tuổi hai mươi vào đời tưởng vô tư mà sớm có ý thức về trách nhiệm, sớm giàu có lên trong tình yêu đất đai, với đồng loại và thời cuộc của nhân vật truyện, phải chăng cũng là sự hóa thân của chính tác giả - lúc này cũng vào tuổi hai mươi, đang bước vào đời

lính và làm thơ, những bài thơ đến từ Hương cây của đất quê, của vườn nhà

Những truyện ngắn Trang viết đầu tay, Người đưa thư, Một chuyện ở

biên giới … đã đánh giá cao ý thức chính trị ở Lưu Quang Vũ, “một ý thức hồn

nhiên, nó là sản phẩm của tuổi trẻ biết tự giác gắn số phận cá nhân với nhân dân và đất nước” [49, tr.233]

Lưu Quang Vũ có những truyện ngắn viết về đời sống xung quanh, về những con người Lưu Quang Vũ gặp thường ngày, về mối quan hệ riêng biệt,

về những nỗi lớn lao hạnh phúc Lê Minh Khuê cho rằng: “Truyện ngắn của

anh khi đó là có bản sắc riêng Anh viết những truyện thường ngày vào thời gian văn học thiên về cổ vũ.” [49, tr.241]

Nhưng từ những năm (1975 - 1985) truyện ngắn của Lưu Quang Vũ đã

“là tiếng nói của những người thường gặp, không to tát không lên gân, ai cũng

có thể tìm thấy chút riêng mình trong đó” [49, tr.241]

Hai tập truyện ngắn Người kép đóng hổ và Mùa hè đang đến, tập hợp

những truyện ngắn của Lưu Quang Vũ đã đăng rải rác trên các báo và tạp chí từ

trước đến nay Nhưng hầu như Lưu Quang Vũ không viết về những gì “quyết

liệt” của cuộc sống Những truyện ngắn của ông là những kỉ niệm về một miền

quê, về tuổi trẻ đầy ước mơ khát vọng, về những con người bình thường đã và

đang “làm nên” cuộc sống

Đọc truyện ngắn Lưu Quang Vũ, chúng ta thấy ông có một cách viết giản

dị, một cách kể chuyện dung dị và điềm đạm, lôi cuốn thấm sâu vào tâm trí

người đọc Những truyện Đêm giao thừa năm ấy, Người kép đóng hổ, Đứa

con, Anh Thình đã để lại cho người đọc những ấn tượng khó quên, xúc động

đến nao lòng trước tình đời, tình người đang tỏa sáng trong những con người như anh Kép Hổ, cô Đào Như, anh Thình, mà những mất mát đắng cay của cuộc đời vẫn không dập tắt được ở họ, những niềm khát khao vươn tới một cái

Trang viết cuối cùng, Người chiếu đèn, Một đêm của Giáo sư Tường, Người đưa thư, Bạn già …; bên cạnh đó là những con người tầm thường như

anh chàng Hiến trong Mùa hè đang đến, Bân trong Con người nhũn nhặn, Y trong Anh Y, mới nhìn có vẻ như họ đáng yêu và đáng khâm phục đấy bởi vì

họ biết lấy lòng mọi người và có một vài uy tín nào đó nhưng thực chất lại là những kẻ bất tài vô dụng, đang là những con sâu ẩn trong đám lá xanh làm cho cây đời héo đi, chùng xuống

Có những truyện, Lưu Quang Vũ viết về những con người của nghề nghiệp,

đó là: nghề viết, nghề thuốc, nghề giáo, nghề báo, nghề chiếu đèn … trong những

truyện Người kép đóng hổ, Người chiếu đèn, Trang viết cuối cùng, Một đêm

của Giáo sư Tường, Đêm Giao thừa năm ấy … Qua những truyện ngắn đó, Lưu

Quang Vũ muốn gửi đến bạn đọc một thông điệp: “Con người ta phải ràng buộc

với một cái gì, phải có ích với một ai đó chứ!” Hoa xuyến chi Tất cả các truyện

của Lưu Quang Vũ, đều khẳng định những con người nghề nghiệp với đức tính đáng quý nhất là sự say mê, say với nghề đến mức có thể hi sinh mình

Qua những trang viết của Lưu Quang Vũ, ta nhận thấy: “Ngòi bút của

Lưu Quang Vũ không ồn ào”, truyện ngắn của Lưu Quang Vũ “là những lời nhắc nhở chúng ta phải có trách nhiệm với những gì mình đang sống, nếu cứ bàng quan, ghẻ lạnh và tùy hứng thì rồi hạnh phúc sẽ trôi tuột đi trong niềm hối tiếc Hạnh phúc chỉ đến với những ai biết gìn giữ và phấn đấu cho nó”

[49, tr.245]

1.2.2.3 Kịch Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ làm thơ, viết truyện ngắn, viết báo, ở lĩnh vực nào ông cũng gặt hái được những thành công nhất định Từ thơ và chất thơ trong văn xuôi, rồi từ chất văn xuôi của đời sống, đầu những năm tám mươi, Lưu Quang

Vũ đã chuyển sang một thể loại khác đó là kịch

Kịch là nơi Lưu Quang Vũ có thể bộc lộ trực tiếp hơn những khám phá và nhận thức của mình, là nơi ông có thể đóng góp được một cách trực

tiếp và tích cực hơn cho cuộc sống Có nhà phê bình đã nói rằng: “Lưu

Quang Vũ làm thơ để sống cho riêng mình và viết kịch là để sống cho mọi người” [49, tr.277]

Lưu Quang Vũ đến với sân khấu vào lúc sân khấu đang có những đòi hỏi khẩn thiết Những năm cuối thập niên bảy mươi của thế kỉ XX, đất nước ta vừa trải qua cuộc chiến tranh tàn khốc và đang phải đối mặt với những khó khăn của cuộc sống mới Chiến tranh vừa đi qua, cuộc sống hòa bình ào tới Thế nhưng cuộc sống mới đâu có bình lặng, xã hội nổi lên nhiều vấn đề phức tạp: kinh tế suy thoái, những thế lực thù địch tấn công từ nhiều phía, cơ chế quan liêu bao cấp để lại, những hậu quả hết sức nặng nề trên mọi lĩnh vực của đời sống chính trị - xã hội Hiện thực cuộc sống phức tạp bội phần ấy, đã dội vào đời sống văn học nghệ thuật những con sóng dữ dội và mới mẻ Giữa lúc ấy sự cởi mở về

mặt chính trị, và đường lối xã hội là một động lực lớn thúc đẩy sự phát triển của văn học Đổi mới là nhu cầu tất yếu để nói lên sự thật của đời sống, đề cập tới những vấn đề mà xã hội quan tâm Trong không khí đổi mới, mẫn cảm nghệ sĩ

và ý thức công dân đã thôi thúc Lưu Quang Vũ sáng tác nên những vở kịch chứa đựng nhiều vấn đề nóng bỏng, gay cấn của đời sống xã hội

Chọn cho mình con đường viết kịch, Lưu Quang Vũ đã tìm ra con đường ngắn nhất để đến với công chúng khán giả, để có dịp bộc lộ tình cảm, cảm xúc của mình Mỗi vở kịch của ông gắn với những số phận, những cảnh đời khác nhau, có niềm vui nỗi buồn, có khổ đau hạnh phúc Lưu Quang Vũ gửi gắm trong đó những tâm tư, tình cảm, lẽ sống, lẽ làm người, cả những dự cảm về sự sống và cái chết

Trong khoảng gần mười năm, Lưu Quang Vũ sáng tác được hơn năm mươi vở kịch – một khối lượng tác phẩm đồ sộ khiến nhiều người kinh ngạc

Ông được đánh giá là “Nhà viết kịch xuất sắc của thời kì hiện đại” [49, tr.278]

Trong hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1980, Lưu Quang Vũ còn là một

tác giả trẻ và mới thì đến năm 1985, “Hiện tượng Lưu Quang Vũ là một phát

hiện hiếm thấy Tám vở kịch của anh tham gia hội diễn thì sáu vở kịch được tặng giải thưởng Huy chương vàng, hai Huy chương bạc Đây là con số kỷ lục

Sự xuất hiện rực rỡ của một tài năng mới đã gây được sự chú ý đặc biệt trong

dư luận” [49, tr.319]

Kịch Lưu Quang Vũ khai thác nhiều đề tài, đi vào khám phá mọi mặt của đời sống và con người Căn cứ vào cốt truyện của kịch bản, có thể phân chia, sắp xếp kịch Lưu Quang Vũ ra nhiều loại:

- Loại dựa vào một số tích cũ của văn học dân gian rồi viết lại như: Lời

nói dối cuối cùng, Ông vua hóa hổ, Nàng Si Ta, Đam San, Đôi đũa kim giao, Hồn Trương Ba da hàng thịt …

- Loại dựa vào một cốt truyện văn học để chuyển tải thành kịch như:

Hẹn ngày trở lại, Đôi dòng sữa mẹ, Chết cho điều chưa có …

- Loại sáng tác về đề tài hiện đại: Mùa hạ cuối cùng, Thủ phạm là

ai, Cô gái đội mũ nồi xám, Tôi và chúng ta, Khoảnh khắc và vô tận, Bệnh sĩ …

Kịch Lưu Quang Vũ là tiếng nói phản ánh cuộc sống đang diễn ra với một hiện thực tươi mới, gần gũi Lưu Quang Vũ có khả năng biến những chi tiết đời thường thành điểm nhìn nghệ thuật để tăng thêm sự hấp dẫn cho tác phẩm

Trong sáng tác của mình, Lưu Quang Vũ viết về nhiều khía cạnh khác

nhau trong cuộc sống Từ đề tài công nghiệp trong Tôi và chúng ta, Khoảnh

khắc và vô tận, Quyền được hạnh phúc, Nếu anh không đốt lửa; đến đề tài

nông nghiệp trong Bệnh sĩ; từ ngành y tế trong Nguồn sáng trong đời, Vi

khuẩn Han - xen; đến ngành giáo dục trong Mùa hạ cuối cùng, Tin ở hoa hồng; từ hậu phương đến tiền tuyến trong Lời thề thứ chín, Điều không thể mất từ chiến tranh đến hòa bình, từ thành thị đến nông thôn … tất cả đều được

hiện lên trong kịch Lưu Quang Vũ với một ý nghĩa xã hội sâu sắc

Trong số kịch của Lưu Quang Vũ, những vở khai thác trực tiếp từ cốt truyện dân gian tuy không nhiều nhưng hầu hết các vở kịch đó đều đạt hiệu quả

nghệ thuật tương đối cao Vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt, là một vở

tiêu biểu nhất Mặc dù được viết từ năm 1984 nhưng đến năm 1987, trong không khí đổi mới, mới được ra mắt công chúng Vở kịch không chỉ nói đến sự hòa hợp và ý thức đạo lý về phần hồn và phần xác con người, mà còn đề cao cuộc đấu tranh cho sự hoàn thiện nhân cách con người Không chỉ đề cập đến chuyện của một thời đại, mà còn đề cập đến chuyện của muôn đời Đó là triết

lý nhân sinh về lẽ sống, lẽ làm người Cuộc sống chỉ có giá trị khi con người

được sống đúng là mình, được sống trong một thể thống nhất Vở kịch Hồn

Trương Ba da hàng thịt, không chỉ nói đến đời sống một cá nhân mà còn đặt

ra những vấn đề của đời sống xã hội

Lưu Quang Vũ, là một trong những tác giả mở đầu cho đề tài đổi mới Kịch Lưu Quang Vũ, là một tiếng nói trẻ trung của một tấm lòng tha thiết với

cuộc sống hôm nay, và là một tiếng nói dũng cảm trong phong trào đổi mới ở

nước ta Vở kịch Tôi và chúng ta, là một trong những vở kịch gây được tiếng

vang lớn, được khán giả đón nhật nồng nhiệt Với vở kịch này, ông đã mở đầu cho đề tài đổi mới trong cơ chế sản xuất và quản lý, góp một tiếng nói quan trọng vào cuộc đấu tranh trống tiêu cực, xây dựng hình tượng con người mới trong cơ chế mới Lưu Quang Vũ đã công khai bảo vệ những tư tưởng mới, lối nghĩ mới, cách làm ăn năng động sáng tạo, đồng thời phê phán cơ chế quan liêu

bao cấp, trong lĩnh vực quản lý kinh tế và cả trong lĩnh vực tinh thần Với Tôi

và chúng ta, Lưu Quang Vũ nói lên niềm khao khát của cả cộng đồng

Một số vở kịch khác như: Nếu anh không đốt lửa, Cô gái đội mũ nồi

xám, Lời thề thứ chín, Người tốt nhà số năm cũng đã trực tiếp đề cập không

chỉ những vấn đề chính trị - xã hội mang tính thời sự, mà còn đề cập đến những vấn đề có tính chất vĩnh cửu Có thể nói, cảm hứng chủ đạo trong các vở kịch của Lưu Quang Vũ, là cảm hứng về con người, cái đẹp, cái thiện, khát vọng nâng cao cuộc sống và hoàn thiện nhân cách

Có thể khẳng định, Lưu Quang Vũ là nhà viết kịch sáng giá nhất trong những năm tám mươi của thế kỉ XX Sự sáng suốt của lý trí, và chất men say của thơ, đã tạo nên những nét đặc trưng trong kịch của Lưu Quang Vũ làm nổi bật chân dung một nhà viết kịch Với Lưu Quang Vũ, bên cạnh những vở kịch

và vở diễn trên lĩnh vực sân khấu, cũng như truyện ngắn trên địa hạt văn xuôi, còn có thơ, thể loại đã khắc ghi cái tên Lưu Quang Vũ vào trong lòng người đọc từ giữa thập niên sáu mươi của thế kỉ XX cho đến nay

1.2.3 Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

Trong rất nhiều công trình nghiên cứu về thơ Lưu Quang Vũ – một nguồn mạch quan trọng tạo nên khuôn mặt đẹp của thơ ca Việt Nam hiện đại, chúng tôi chưa nhìn thấy một công trình nào tập trung khảo sát hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ Vì vậy, khi nghiên cứu đề tài này, luận văn trên

cơ sở kế thừa thành tựu của những công trình đi trước, tiếp tục khảo sát toàn bộ

sáng tác thơ của Lưu Quang Vũ để chỉ ra hình tượng tác giả, trong suốt hành trình thơ trên các phương diện nội dung tư tưởng, cái nhìn nghệ thuật; sự tự thể hiện và giọng điệu của tác giả

Ta bắt gặp hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ qua chính hình ảnh con người cá nhân, trong cái tôi tình yêu, hay trong bóng dáng của người lính trong thơ Lưu Quang Vũ

- Con người cá nhân phản ánh trong thơ Lưu Quang Vũ, là con người đời thường của chính tác giả, mang trong mình của cái tôi cá thể, tư nhân, hiện đại, được phản ánh trong chính sáng tác của nhà thơ Con người trong thơ Lưu Quang Vũ thu hẹp lại, nhà thơ khái quát cuộc đời từ cảnh ngộ của riêng mình, đối diện với tâm trạng của mình, với con người cá nhân của mình Chúng ta có

thể thấy được điều đó qua những bài thơ: Mấy đoạn thơ, Có những lúc, Bầy

ong trong đêm sâu

- Cái tôi tình yêu trong thơ Lưu Quang Vũ, là khía cạnh thể hiện hình tượng tác giả trong thơ Đề tài tình yêu, là đề tài mà Lưu Quang Vũ tâm huyết trong sáng tác của mình Tình yêu trong thơ Lưu Quang Vũ rất đa dạng, mang những màu sắc khác nhau của một con người đã từng nếm trải mọi buồn vui, đau khổ lẫn hạnh phúc ở đời Cái tôi tình yêu đó, gắn với số phận của chính tác giả Chúng ta thấy được hành trình số phận, hành trình hạnh phúc của Lưu Quang Vũ Cái tôi tình yêu, đó chúng ta bắt gặp ngay từ những phần thơ đầu tay của Lưu Quang Vũ cho đến những tập thơ sau đó

- Hình tượng người lính trong thơ Lưu Quang Vũ, là hình ảnh một người lính trẻ Ông ý thức sâu sắc vị trí, vai trò của thế hệ mình đối với quê hương, đất nước trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ Tâm tư tình cảm của anh bộ đội

trong tập thơ Hương Cây của Lưu Quang Vũ, đã cho thấy quê hương, đất nước

chính là nguồn sống nuôi dưỡng ông trưởng thành trong lòng quê hương, đất

nước Hình ảnh người lính trẻ “Đêm sâu này thức trắng với quê hương”, đã lưu

lại một ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc

Chúng ta còn bắt gặp hình tượng tác giả qua những biểu tượng trong thơ ông Chính những biểu tượng đó, là nơi tác giả gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình, đó là những biểu tượng: biểu tượng Mưa, biểu tượng Dòng sông, biểu tượng Gió, biểu tượng Lửa, biểu tượng Sân ga – Con tàu

- Có thể nói không gian mưa rất thích hợp để con người biểu lộ tâm trạng, đặc biệt là tâm trạng cô đơn, buồn bã; niềm vui hay nỗi buồn là do tự ở

lòng người Lưu Quang Vũ có nhiều bài thơ viết về mưa: Anh chỉ sợ rồi trời

sẽ mưa, Nửa đêm tới thành phố lạ gặp mưa, Mưa, Mưa dữ dội trên đường phố trên mái nhà Mang tâm sự buồn nản ưu phiền như mưa, ông cảm nhận

như mưa hiện thực thấm dần vào tâm trạng mình Mưa gợi tâm trạng luôn phấp phỏng, lo âu Qua hình ảnh mưa trong thơ Lưu Quang Vũ, chúng tôi thấy mưa không chỉ là một hiện tượng tự nhiên thông thường, nó còn là một phương tiện

để nhà thơ bộc lộ tâm trạng, thể hiện những tình cảm sâu sắc trong tâm hồn

- Biểu tượng Dòng sông cũng là một biểu tượng để Lưu Quang Vũ gửi gắm

tâm tư, tình cảm của mình Lưu Quang Vũ từng khao khát “ước chi được hóa

thành ngọn gió”, rồi có lúc ông lại thích là mưa, là lửa Và giờ đây, Lưu Quang

Vũ tìm thấy chính mình trong bóng dáng của những dòng sông Phải chăng những dòng sông bên lở, bên bồi, lúc hiền hòa khi dữ dội ấy cũng giống như cuộc đời ông nhiều thăng trầm và biến động Chúng ta có thể thấy được biểu tượng dòng

sông qua những bài thơ: Hơi ấm bàn tay, Viết cho em từ cửa biển, Dành cho

em Dòng sông trở thành dòng chảy tâm hồn, dòng chảy cuộc đời của nhà thơ

- Gió một hiện tượng tư nhiên vô hình, luôn hiện diện xung quanh chúng

ta Cuộc đời Lưu Quang Vũ gắn liền với gió, gió chính là biểu trưng của con người tinh thần Lưu Quang Vũ, phóng khoáng, mạnh mẽ, nhiều khát vọng

nhưng cũng bất an, luôn không yên ổn Qua những bài thơ: Gió và tình yêu thổi

trên đất nước tôi, Anh chẳng còn gì nữa, Lá thu Gió trong thơ ông là gió

lòng, gió tâm hồn, là những yêu thương khao khát của đời ông

- Biểu tượng lửa trong thơ Lưu Quang Vũ vừa mang ý nghĩa tả thực, vừa

mang ý nghĩa biểu tượng, ẩn dụ Được hiện lên trong những bài thơ: Mấy đoạn

thơ về lửa, Để sống nơi đây, Không đề (II) Lưu Quang Vũ không chỉ ao ước

được hóa thành ngọn gió: “để được ôm trọn vẹn nước non này”, mà ông còn có một ước vọng khác, ấy là được làm ngọn lửa: “Cho ta làm ngọn lửa” với những

hàm nghĩa tốt đẹp nhất Lửa trong thơ Lưu Quang Vũ, có khi là hơi nóng sưởi

ấm tâm hồn cô đơn, lạnh lẽo, mang lại niềm tin và sức mạnh cho con người

- Lưu Quang Vũ tìm thấy chính mình qua hình ảnh những con tàu trên bến cảng, ngoài sân ga Đó là nơi những chuyến tàu Lưu Quang Vũ lên đường, nuôi dưỡng ước mơ, khát vọng Là bến đỗ bình yên trở về sau những hành trình dài mệt mỏi, cô đơn Biểu tượng sân ga – con tàu được hiện lên trong những bài thơ:

Viết cho em từ cửa biển, Thu, Cho Quỳnh những ngày xa Trong sâu thẳm

tâm hồn nhà thơ, sân ga vẫn là bến đỗ bình yên, nơi ấy có người phụ nữ vẫn mỏi mòn ngóng trông anh trở lại

Tiểu kết: Như vậy, hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ trong tiến

trình thơ có biến đổi nhất định trên phương diện tư tưởng, cái nhìn và giọng điệu Điều chúng tôi muốn kết lại ở phần này, là dù có sự biến đổi trong thơ thì Lưu Quang Vũ trước sau vẫn gắn bó với cuộc đời, nhập thế với tinh thần tích cực - đó chính là sức sống của thơ ông Tất cả những điều trình bày ở trên, sẽ là tiền đề cần thiết, tạo cơ sở thuận lợi cho chúng tôi triển khai phần trọng tâm của luận văn ở những chương sau

Chương 2: CÁC CẤP ĐỘ THỂ HIỆN HÌNH TƯỢNG

TÁC GIẢ TRONG THƠ LƯU QUANG VŨ 2.1 Con người cá nhân

2.1.1 Khái niệm con người cá nhân

Con người cá nhân xuất hiện từ trong văn học Trung đại Thời kì này đã

hình thành một quan niệm rõ ràng về con người cá nhân A.Gurêvích viết: “Trở

về thời Trung đại, trước hết cần thấy rằng chính trong thời đại này khái niệm

cá nhân được hình thành một cách trọn vẹn” [13, tr.56] Trong từng giai đoạn

của văn học Trung đại, con người cá nhân lại có cái nhìn và cách thể hiện khác nhau Con người cá nhân được khẳng đinh trên bình diện tinh thần, như một thực thể tinh thần Con người cá nhân tự khẳng định mình bằng cách gắn mình với đạo, với tự nhiên, vũ trụ trong sự nghiệp chung của cả cộng đồng Yếu tố quyền lợi cá nhân chưa được chú ý

Vào những năm đầu thế kỉ XX, văn học Việt Nam chuyển mình từ quỹ đạo trung đại sang hiện đại Lúc này, mọi vấn đề của đời sống xã hội cũng có sự chuyển biến nhất định Ý thức cá nhân của mỗi người cũng được nâng lên Trong thời kì Trung đại, vì lí do lịch sử xã hội nhất định, con người cá nhân không được quyền tồn tại với những nhu cầu của chính nó Bước vào thời kì hiện đại, khi xã hội đã xuất hiện những tiền đề cần thiết cho sự tồn tại của con người cá nhân, thì

nó mới hiện ra một cách tự nhiên như sự tồn tại của chính nó

Sự tương ứng của văn học hiện đại, với ý thức con người cá nhân được nhìn nhận ở đối tượng phản ánh Đó là cái đời thường trong cuộc sống hàng ngày Nó lí giải bức tranh cuộc sống được cảm nhận trong văn học Mỗi con người đều có thể tìm về soi về trong cái gương văn học Nhờ có ý thức của con người cá nhân, mà trong tấm gương đó không chỉ hiện lên một nét tâm trạng, một khoảnh khắc đời sống mà trong nhiều trường hợp còn là lịch sử của một đời người, của một xã hội Nó phản ánh tầm vi mô, và vĩ mô trong sự phản ánh của văn học hiện đại Vai trò của ý thức cá nhân, cũng được biểu hiện sâu sắc ở

chủ thể phản ánh Đó chính là cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Chính ý thức cá nhân của người nghệ sĩ, sẽ góp phần quyết định trong việc giải quyết vấn đề đó

Như vậy, vai trò con người cá nhân được nhìn nhận ở đối tượng phản ánh, chủ thể phản ánh, công chúng độc giả Sự thống nhất của những yếu tố này, là chìa khóa quan trọng nhất giải mã sự xuất hiện của văn học hiện đại Nó như quy luật tất yếu của sự phát triển Điều này giúp cho ta hiểu một cách sâu sắc, sinh động, sự sáng tạo văn học theo một quy trình khép kín với mối liên hệ giữa các yếu tố

2.1.2 Con người cá nhân trong thơ Lưu Quang Vũ

Hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ rất phong phú, sinh động cho nên hình ảnh con người cá nhân trong thơ Lưu Quang Vũ cũng rất nhiều dáng vẻ khác nhau, xuyên suốt trong các trang thơ của ông Điều đó khẳng định, thơ Lưu Quang Vũ chính là thơ bộc lộ nỗi niềm, giãi bày tâm sự, từ sự trang trải nỗi lòng của nhà thơ với đời

Khi tìm hiểu thơ Lưu Quang Vũ, chúng tôi thấy con người nhà thơ được thể hiện rõ qua các chặng đường thơ Có thể nói, đời người và đời thơ của Lưu Quang Vũ gắn liền nhau như hình với bóng Qua thơ người đọc có thể thấy được mọi buồn vui, được mất trong cuộc đời ông, mọi sắc thái tình cảm, cảm xúc trong con người nhà thơ

Hành trình thơ Lưu Quang Vũ, chính là hành trình tìm chính bản thân con người nhà thơ Lưu Quang Vũ đã từng trải qua nhiều đau khổ, mất mát, vì thế ông luôn mang trong mình tâm trạng buồn bã, cô đơn, tâm trạng đó đã đi vào mỗi trang thơ của ông Nhà thơ đã từng nói thật tâm trạng của mình, thật chân thành và

tội nghiệp: “Tôi chẳng mang cho đời những tiệc vui ảo ảnh Nỗi buồn chân thành

đời chẳng nhận hay sao” Chúng ta thấy được, con người trong thơ Lưu Quang

Vũ thu hẹp lại, nhà thơ khái quát cuộc đời từ cảnh ngộ của riêng mình, đối diện với tâm trạng của mình, với con người cá nhân của mình để khai thác nó Có lúc Lưu Quang Vũ đã chạm đến tận cùng của nỗi cô đơn:

Tôi là đứa con cô đơn ngay khi ngồi cạnh mẹ Thằng bé lẻ loi giữa lớp học ồn ào

Bàn chân hồ nghi giữa đường phố xôn xao Giữa sự thông minh của đông vui bè bạn Vứt sách xuống gầm bàn đi ra mặt trận Tôi là người lính cô đơn ở giữa trung đoàn Bao lâu rồi vẫn chỉ có thế thôi

Nỗi cô đơn hoàn toàn nỗi cô đơn khủng khiếp Trước và sau trong và ngoài cuộc đời và trang sách

(Mấy đoạn thơ)

Xung quanh Lưu Quang Vũ không có lấy một niềm đồng cảm Con người cá nhân của Lưu Quang Vũ thấy rõ mình bị biệt lập trong không gian, trong thời gian, luôn cô đơn lẻ loi Nỗi buồn cô đơn luôn ám ảnh chính con người nhà thơ, có lúc đã đẩy ông vào sự bế tắc, không biết nương tựa vào đâu:

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát Như một chiếc lá khô như một chồng gạch vụn Một tấm gương chẳng biết soi gì

Một đáy giếng cạn không một hốc mắt đen sì Trời chật chội như chiếc lồng trống rỗng Thành phố đầy bụi bậm

Những mặt người lì nhẵn chen nhau Tôi biết làm gì không biết đi đâu

(Có những lúc)

Lưu Quang Vũ ví mình như một con ong:

Anh là con ong bay giữa trời lận đận Trời đêm dài chẳng có một ngôi sao Hay có lúc Lưu Quang Vũ lại thấy:

Đêm như biển không bờ bóng tối rất thẳm sâu

Đời cũng giống như biển kia anh lại giống con tàu Tầu anh đi đi hoài trên biển vắng

Mong tìm được một bóng hình bè bạn Đến bây giờ anh gặp được tầu em Anh mở gió tâm hồn cho buồm thắm kéo lên

Ai ngờ tàu em lại là tàu cướp biển

Em cướp hết cuộc đời anh, em lấy hết Trói anh vào cột buồm của tình yêu

(Bầy ong trong đêm sâu)

Cuộc đời bế tắc, Lưu Quang Vũ mong tìm đến tình yêu để ẩn náu thì ngờ đâu lại chỉ gặp toàn đắng cay chua chát Cuối cùng, ông cũng chiến thắng nỗi cô đơn của con người cá nhân đó, vươn lên lấy lại niềm tin vào cuộc sống Tình yêu đưa đến cho Lưu Quang Vũ nhiều thất vọng, và cũng chính tình yêu là nhịp cầu để ông bước qua vực thẳm Lưu Quang Vũ đã tìm được một người, chính người đó

đã khâu kín vết thương lòng, xoa dịu nỗi đau của ông:

Anh đã khổ đau, khổ đau dài hơn số tuổi Vẫn trong lành khi em đến cầm tay

(Anh đã mất chi anh đã được gì)

Cũng chính con người đó, đã giúp Lưu Quang Vũ lấy lại được niềm tin yêu cuộc sống với chính con người cá nhân của mình:

Biết ơn em, em từ miền cát gió

Về với anh, bông cúc nhỏ hoa vàng Anh thành người có ích cũng nhờ em Anh biết sống vững vàng không sợ hãi Như người làm vườn, như người dệt vải

(Và anh tồn tại)

Con người từng buồn tủi, cô đơn ấy lại phát biểu: “Tôi không muốn kỉ

niệm về tôi là một bài hát buồn” Ở trong cơn khủng hoảng của xã hội, gia đình

những năm 70 thế kỷ trước, con người cá nhân ấy luôn có cảm giác bị bủa vây

trong cô đơn, ngăn cách với con người “những bức tường dựng đứng”, “phía

nào cũng hàng rào trước mặt” Khiến cho Lưu Quang Vũ có lúc đành bất lực

và thốt lên: “Tôi khao khát yêu người, Mà không sao yêu được” Và có những lúc con người ấy muốn “xuôi tay đuối sức”, nhưng Lưu Quang Vũ vẫn trở lại với bản chất con người của mình, với những “yêu thương khao khát của đời

anh”, dòng nhựa sống trong ông vẫn dạt dào tuôn chảy:

Nhưng từ đáy nỗi buồn tôi thăm thẳm Một cái gì như nhựa thắm trong cây Một cái gì trắng xóa tựa mây bay

Là hoa gạo của lòng tôi chẳng tắt

(Có những lúc)

Đến những câu thơ tả trần trụi thời cuộc Chiến tranh, cái chết, đạn bom

và thân phận nhỏ bé của con người, nó có gì rất khác với những vần thơ hào hùng, hừng hực khí thế của lớp người ra trận:

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát Tôi biết làm gì tôi biết đi đâu

(Có những lúc)

“Thoạt đầu khi nghe Vũ đọc, chúng tôi chưa hiểu, chưa cảm hết, thấy có phần hoang mang Nhưng rồi nghe lại, đọc lại, thì thấy nó giằng rịt lấy trái tim mình, mặc dù đôi lúc thấy buồn đến vữa cả người ra Ấy mà vẫn không bỏ đi, vẫn có nhu cầu đọc lại, dù là đọc túm tụm với mấy bạn bè” [49, tr124] Qua

những vần thơ, dường như khi đó Lưu Quang Vũ “vừa như muốn thăm dò, vừa

như hỏi, vừa như trả lời rằng các bạn ơi, các bạn nghe thơ tôi thấy thế nào?

Có được không? hay chán ghét? Nhưng tôi viết bằng trái tim nhạy cảm đang bị thương của tôi ” [49, tr124] Lúc này, trong con người Lưu Quang Vũ có chút

gì đó hoang mang như muốn nói rằng: “Các bạn ơi, bây giờ các bạn chưa

thích thơ tôi, rồi mai này rồi các bạn lại tìm đọc lại thơ tôi Vì tôi làm thơ bởi

tôi yêu các bạn, viết vì các bạn, viết vì tôi, viết vì đất nước yêu thương nghẹn

ngào của tôi” [49, tr.124] Thơ Lưu Quang Vũ những năm ấy, có một giọng

điệu thật khác với các nhà thơ cùng thế hệ mà đài báo khi ấy đang cần Cảm xúc của ông, chưa đồng hành với cảm xúc số đông của nhân dân lúc bấy giờ Ông cảm thấy không ai hiểu mình, nên lại càng buồn hơn Đó chính là sự thể hiện của con người cá nhân trong thơ Lưu Quang Vũ, vào thời điểm những năm tháng chiến tranh đầy đau thương

Con người cá nhân đó đã biết cách “Tin yêu cuộc đời theo cách của

riêng tôi” Chính điều này, đã góp phần thể hiện cái đa dạng trong sắc thái tình

cảm của con người nhà thơ Làm cho con người cá nhân, hiện lên trong thơ ông với nhiều góc độ khác nhau Đây chính là yếu tố quan trọng, góp phần tạo nên

bề dày hình tượng tác giả trong thơ Lưu Quang Vũ

2.2 Cái tôi tình yêu

2.2.1 Khái niệm cái tôi và cái tôi tình yêu

Cái tôi là một khái niệm triết học, đánh dấu ý thức của con người về bản thể tồn tại của mình Trên cơ sở những thành tựu khoa học về con người, nhất

là thành tựu triết học và tâm lý học, C.Mác đã đưa ra định nghĩa: “Cái tôi là

trung tâm tinh thần của con người, của cá tính người có quan hệ tích cực đối với thế giới và đối với chính bản thân mình Chỉ có con người độc lập kiểm soát những hành vi của mình và có khả năng thể hiện tính chủ động toàn diện

mới có cái tôi của mình” [30, tr.66] Từ định nghĩa này, chúng ta có thể nhận

thấy Cái tôi là trung tâm tinh thần của con người, là trung tâm làm nên cấu trúc, nhân cách, cá tính, phẩm chất Mặt khác, cái tôi vừa mang bản chất xã hội, lịch sử, vừa mang bản chất cá nhân độc đáo Vì con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, nên có thể coi cái tôi vừa là chủ thể, vừa là khách thể của hoạt động nhận thức, sáng tạo Như vậy, có thể thấy cái tôi là nền tảng của sự sáng tạo, có ảnh hưởng quyết định đến quá trình sáng tạo nghệ thuật

Tìm hiểu tác phẩm, chính là tìm hiểu cái tôi tác giả được khách thể hóa Theo công thức sáng tạo, cái tôi là đối tượng phản ánh của hành động sáng tạo

Nó là sự thể hiện hình tượng tác giả trong tác phẩm, là sự diễn tả, giãy bày thế giới tư tưởng, tình cảm riêng tư thầm kín của tác giả Nhìn từ góc độ phản ánh

luận, nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn cho rằng: “Cái tôi là đối tượng phản ánh

suy ngẫm của bản thân nhà thơ, là kết quả của sự tự ý thức, tự đánh giá, tự miêu tả của nhà thơ”, và trong quan hệ với tác giả cái tôi trở thành đối tượng

phạm trù khách quan

Cái tôi tình yêu, là một dạng thức của cái tôi trữ tình - khái niệm cái tôi trữ tình xuất hiện khi tư duy lý luận thơ đã đạt đến một trình độ nhất định Cái tôi trữ tình bản thân nó là một cách nhìn, một thái độ, là cảm xúc chủ quan của người nghệ sĩ trước cuộc đời được kí thác bằng những phương tiện nghệ thuật riêng biệt, mang dấu ấn đậm nét của nhà sáng tạo Cái tôi trữ tình, là biểu hiện của cách nhận thức và suy tư của chủ thể trước thế giới hiện thực, qua những điểm nhìn nghệ thuật, thể hiện tư tưởng, cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Với Lưu Quang Vũ, một con người luôn không hòa lẫn giữa mọi người, một bản năng nghệ thuật luôn tách biệt khỏi những khuynh hướng chung, phủ nhận mọi

sự lý tưởng hóa Để tìm về một chân lí bất diệt phía trước của nhân loại - cái tôi tình yêu trong thơ Lưu Quang Vũ lại càng hiện lên sâu sắc, sống động Có thể nói, bắt rễ từ cái tôi nhà thơ đầy cá tính, cái tôi tình yêu trong thơ Lưu Quang

Vũ mang những giá trị riêng giữa những giá trị chung của nền thơ trẻ chống

Mỹ lúc bấy giờ

2.2.2 Cái tôi tình yêu trong thơ Lưu Quang Vũ

Thơ ca chính là nhịp cầu dẫn dắt những tâm hồn đến với tâm hồn, những trái tim đến với trái tim để con người chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, niềm ước mơ,

hi vọng Đến với thơ người đọc sẽ bắt gặp tâm tư, nỗi lòng của người cầm bút

Đến với thơ Lưu Quang Vũ, chúng ta sẽ bắt gặp những nỗi niềm của ông Với ông, mỗi bài thơ là một ô cửa mở tới tình yêu nên nhà thơ phải là

người tiên phong mở cửa, mạnh mẽ và tự nguyện Lưu Quang Vũ luôn tin rằng, khi gắn kết thế giới bằng tình yêu qua thơ thì những điều tốt đẹp sẽ tới

Tình yêu, là điều kì diệu của nhân loại và trong cuộc đời của mỗi con người, tình yêu bao giờ cũng chiếm vị trí quan trọng Tình yêu, là tình cảm thiêng liêng và cao đẹp nhất Đối với thi sĩ đó là nguồn cảm hứng vô tận, là nơi thể hiện đậm nét cái tôi của mình Trong cuộc đời Lưu Quang Vũ, may mắn cho ông là ở giai đoạn nào ông cũng gặp một tình yêu lớn - những mối tình đủ sức chắp cánh cho thơ ông đi vào cõi bất tử

Với Lưu Quang Vũ, tình yêu là một thế giới cảm xúc được giải phóng với nhiều cung bậc, gần như không có yếu tố lý trí chuẩn mực, khuôn phép Đó là những tình cảm chân thực, những hạnh phúc và đớn đau có thực Tình yêu của Lưu Quang Vũ gắn với đời tư, gắn với những người con gái của đời ông Chính là

số phận, là khát vọng sống và khám phá của nhà thơ Thơ Lưu Quang Vũ là đời Lưu Quang Vũ, là tâm hồn nhà thơ nên rất phong phú, đa dạng, mang những sắc thái khác nhau vui cũng như buồn của cuộc đời Ông là một thi sĩ tài hoa và đa cảm nên những nỗi đau, những trắc trở trong tình yêu và cuộc sống đã kết tụ lại thành những bài thơ tình da diết cháy bỏng

Trong thơ Lưu Quang Vũ nhân vật trữ tình chính là nhân vật “em”, đó

cũng chính là những người phụ nữ có thực trong đời ông Tình yêu đầu tiên, là mối tình đầu đầy mơ mộng của Lưu Quang Vũ với diễn viên điện ảnh Tố Uyên Mối tình đầu của Lưu Quang Vũ, là những cảm xúc của một hương vị tình yêu ngọt ngào, say đắm Tình yêu đó, được mở ra trong một không gian của một khu vườn tình yêu:

Trong thành phố có một vườn cây mát Trong triệu người có em của ta

(Vườn trong phố)

Em của ta - cho người đọc một ấn tượng đến bất ngờ về cách giới thiệu thật giản dị của nhà thơ, về người con gái của mình với sự tách bạch với hàng

triệu con người khác Đó là người con gái Lưu Quang Vũ yêu đầu đời, một người con gái sẽ có mặt trong suốt đời thơ và đời sống lận đận của ông Nhà

thơ dùng chữ “ta”, nhưng đằng sau nó lại là một chữ “tôi”, một cái tôi mộng

mơ, đắm đuối

Đến với tình yêu, Lưu Quang Vũ tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời, với một

sự đam mê, khát vọng về một tình yêu đẹp đẽ và chân thành Đó là tình yêu nơi trần thế, là nguồn sống trong sáng, mát lành và ngọt ngào:

Dưa hấu bổ ra thơm suốt ngày dài

Em cũng mát lành như trái cây mùa hạ Nước da nâu và nụ cười bỡ ngỡ

Em như cầu vồng bảy sắc hiện sau mưa

(Vườn trong phố)

Lưu Quang Vũ, bày tỏ sự đắm say trong nhiều cung bậc của tình yêu Tình yêu trong ông thường gắn liền với nỗi nhớ:

Anh nhớ em trong nỗi nhớ lá cành

Nhớ nỗi nhớ của vườn xưa tội quá Dẫu mưa mùa đông dẫu dông mùa hạ Dẫu ngày mai chẳng biết sẽ ra sao

(Bài thơ khó hiểu về em)

Nhưng tình yêu đâu chỉ có màu hồng và niềm vui Tình yêu còn đem đến cho Lưu Quang Vũ, cả nỗi buồn và sự tuyệt vọng Ông, vẫn nuối tiếc tình đẹp ban đầu cho dù tình yêu đó như một trái đắng chát:

Em mà ngọn gió chiều nức nỏ

Em mà ngày xưa run rẩy cả lòng mình

(Anh đã mất chi anh đã được gì)

Nỗi buồn trong thơ Lưu Quang Vũ rất thực Nó cũng đau đớn, mệt mỏi như chính tình cảm của ông lúc đó Tình yêu đem đến cho Lưu Quang Vũ không ít khổ đau, đắng cay Đã có lúc ông như một vũ trụ cô đơn:

Tôi là đứa con cô đơn ngay khi ngồi cạnh mẹ Thằng bé lẻ loi giữa lớp học ồn ào

Bàn chân hồ nghi giữa đường phố xôn xao

(Mấy đoạn thơ)

Có lúc ông rơi vào tuyệt vọng, chán chường:

Có những lúc tâm hồn tôi rách nát Như một chiếc lá khô như một chồng gạch vụn Một tấm gương chẳng biết soi gì

Một đáy giếng cạn không một hốc mắt đen sì

(Có những lúc)

Tình yêu đẹp như vậy nhưng Lưu Quang Vũ đành cay đắng, chua chát nói lời từ biệt Bởi hai tâm hồn không còn thấu hiểu, hai trái tim không còn chung nhịp đập:

Hai ta không chung một ngả đường dài Không chung khổ đau không cùng nhịp thở Những gì em cần, anh chẳng có

Em không màng những ngọn gió anh trao Chiếc cốc tan, không thể khác đâu em Anh nào muốn nói những lời độc ác Như dao cắt lòng anh như giấy nát Phố ngoài kia ngột ngạt những toa tàu

(Từ biệt)

Tình yêu mang đến sức mạnh, nghị lực và niềm tin cho con người Nhưng khi tình yêu tan vỡ, đồng thời mang đi những gì nó ban tặng và khiến tâm trạng con người rơi vào tuyệt vọng Cái tôi tình yêu Lưu Quang Vũ có lúc

tuyệt vọng như vậy Những khoảnh khắc bị dồn đẩy đến cùng, Lưu Quang Vũ

đã đối mặt với chính cảnh ngộ của mình:

Tôi ảo tưởng quá nhiều ư? Có lẽ

Em cần gì gió lốc của đời tôi

(Lá thu)

Trong tình yêu, Lưu Quang Vũ yêu rất thực và cũng buồn rất thực khi tình yêu nơi con tìm mình tan vỡ Ông không chỉ một lần đối mặt với nỗi đau của chính mình Dễ nhận thấy trong thơ Lưu Quang Vũ có sự hòa hợp giữa cái tôi chủ thể và cái tôi tình yêu Cái tôi ấy dường như muốn thu tất cả những lỗi lầm về mình, không muốn làm đau khổ cho người mình yêu:

Em đi nhanh cho kịp chuyến tàu đông

Và anh đứng âm thầm trong bóng tối

(Anh chẳng còn gì nữa)

Khi tình yêu tan vỡ, Lưu Quang Vũ không trách giận gì người mình yêu

mà lặng lẽ buồn:

Thôi nhé, em đi Như một cánh chim bay mất Phòng anh chẳng có gì ăn được Chim bay về những mái nhà vui

Nghĩa gì đâu kỷ niệm tháng năm dài Lời thương mến nhớ lại thành chua chát Lòng ta cạn hay tại đời quá hẹp

Nghĩ cho cùng, nào dám trách chi em

(Từ biệt)

Lưu Quang Vũ, một người có tấm lòng độ lượng và thật bao dung Dù tuyệt vọng, dù đau khổ cái tôi tình yêu vẫn không nguội tắt lòng yêu, cái tôi ấy lại cất lên tiếng nói yêu thương, tha thiết mãnh liệt hơn bao giời hết: