Quan hệ quốc tế ở châu âu thời cận đại

thể ẩn tàng, là cơ sở của phần lớn các cuộc chiến tranh diễn ra ở châu Âuthời Cận đại và là nội dung của hầu hết các điều ước quốc tế thời bấy giờ.Ngoại giao châu Âu khi đó cũng phục vụ

PHầN Mở đầU

Như Jacques Droz đó núi:”Lịch sử quan hệ quốc tế chính là việc nghiên cứu

sự xuất hiện và phát triển của các vấn đề lớn, chính sách đối ngoại của cáccường quốc” khi nghiên cứu về quan hệ quốc tế khụng chớ sắp xếp mộtcách có thứ tự các sự kiện quan trọng trong lịch sử loài người mà còn phântích chúng để đưa ra ánh sáng những lợi ích đan xen, những sự hợp tác đượcche đậy khéo léo Và công cụ quan trọng nhất của quan hệ quốc tế là ngoạigiao_là một hoạt động đặc biệt mà mỗi quốc gia sử dụng để phục vụ chochính sách đối ngoại của mình

Lịch sử ngoại giao thời Cận đại bao trùm khoảng thời gian từ thế kỷ XVIđến hết chiến tranh thế giới thứ nhất

Quá trình hình thành quan hệ tư bản chủ nghĩa dần dần diễn ra ngay từ hậu

kỳ Trung đại Bước thúc đẩy nhảy vọt cho quá trình này là những phát kiếnđịa lớ cựng những cuộc xâm chiếm thuộc địa đầu tiên vào thế kỷ XV_XVI.Quan hệ thương mại thế giới phát triển, quan hệ hàng hóa tiền tệ được củng

cố vững chắc Các tuyến đường và trung tâm thương mại chuyển từ ĐịaTrung Hải và biển Ban-tich sang bờ biển Đại Tây Dương Kể từ lúc ấy,những quốc gia nằm gần kề những trung tâm này bắt đầu đóng vai trũ chớnhtrong quan hệ quốc tế của châu Âu Đó là những quốc gia Bồ Đào Nha, TâyBan Nha, Pháp và Anh Trong chính sách đối ngoại của các quốc gia này,đóng vai trò quyết định là lợi ích của chế độ quân chủ cha truyền con nối vàkhát vọng tham tàn của giai cấp quý tộc phong kiến Thế nhưng giai cấp tưsản đang lên mà lợi ích của họ gắn với việc xâm chiếm thị trường mới,chiếm lĩnh thuộc địa, bảo đảm ưu thế thương mại của nước mình, vẫn gâyảnh hưởng ngày một mạnh mẽ lên chính sách nói trên Những lợi ích đó có

thể ẩn tàng, là cơ sở của phần lớn các cuộc chiến tranh diễn ra ở châu Âuthời Cận đại và là nội dung của hầu hết các điều ước quốc tế thời bấy giờ.Ngoại giao châu Âu khi đó cũng phục vụ chính những mục tiêu trên.

Về cơ bản, ngoại giao thời đó vẫn thuộc độc quyền của các chế độ quân chủchuyên chế Chỉ riêng ở Anh, nhất là sau cách mạng tư sản, Quốc hội đó cúnhững ảnh hưởng ngày càng sâu đậm lên chính sách đối ngoại của nước này.Thế nhưng bước ngoặt thực sự trong lĩnh vực này chỉ được thực hiện ở Phápcuối thế kỷ XVIII Cách mạng tư sản Pháp 1789 đã tuyên bố nguyên tắcmới, đó là nguyên tắc quyền dân tộc tối thượng trong tất cả các vấn đề chínhtrị đối nội và đối ngoại Lẽ đương nhiên ở đây dân tộc được đánh đồng vớigiai cấp tư sản chiến thắng

Nghiên cứu tìm hiểu về lịch sử quan hệ ngoại giao châu Âu thời Cận đại làmột công việc phức tạp nhưng rất hay và đầy bất ngờ Chúng ta phải tậptrung vào mối quan hệ, mâu thuẫn, sự hợp tỏc…giữa 3 khu vực trên thế giớivới những quốc gia điển hình: khu vực Tây Âu xảy ra xung đột giữa 4 cườngquốc hàng đầu là Tây Ban Nha, Pháp, Anh và Hà Lan; khu vực Đông vàNam Âu gồm Áo, Nga, Pháp( theo đạo Thiên Chúa) với Ôttoman( theo đạoHồi); khu vực Đông và Bắc Âu là các cường quốc Nga, Blan, Thụy Điểntranh giành quyết liệt để giành quyền kiểm soát biển Ban-tớch Quan hệ,mâu thuẫn giữa các cường quốc đế quốccuar 3 khu vực trên tồn tại songsong, đan xen và tạo nên nhiều liên minh phức tạp trong quan hệ quốc tế ởchâu Âu thời Cận đại

PHẦN NÉI DUNG

Chương 1

Những nét đặc trưng về quan hệ quốc tế và sự hình thành quan hệ quốc tếtrên phạm vi thế giới

1.1.Khái quát chung

Quan hệ quốc tế là quan hệ chính trị giữa nhà nước này với nhà nước khác

và sự tổng hợp của các mối quan hệ trờn cỏc lĩnh vực kinh tế- chính trị- vănhóa- xã hội của các chủ thể hành động trong cộng đồng quốc tế là công việchính trị quốc tế mà cá nhà nước và các tập đoàn chính trị tham gia, là tổnghợp những chế định quốc tếvaf hình thức hoạt động quốc tế

Quan hệ quốc tế được coi là một khoa học hay nghệ thuật thương lượnghoặc khoa học về các mối quan hệ quốc tế gồm toàn bộ hệ thống các lợi íchđược nảy sinh trong mối quan hệ giữa các dann tộc, có mục đích trực tiếp lànhằm giữ gìn hòa bình, đảm bảo sự hòa hợp giữa các quốc gia

Như đã nói ở phần trước, công cụ quan trọng nhất của quan hệ quốc tế làngoại giao Lịch sử ngoại giao thời Cận đại đã được chuẩn bị bởi nhữngthành quả của sự phát triển tư bản chủ nghĩa nổi lên rõ rệt ở châu Âu ngay từthời có những phát kiến địa lí Từ đó trở đi, quan hệ ngoại giao giữa cácnước, các khu vực, các tổ chức chính trị…trở nên sôi động, phức tạp và đầybất ngờ trên toàn thế giới mà trọng tâm là châu Âu

Từ khi hình thành các quốc gia đã sớm xuất hiện mối giao lưu giữa cácnước gần nhau do nhu cầu qua lại, kết thân, buôn bán và tiến hành nhưnhxcuộc chiến tranh giành giật đất đai mở rộng lãnh thổ Trong điều kiện củanền kinh tế tự nhiên, việc buôn bán giữa cỏc vựng miền chưa phát triển thì

vấn đề thương mại chưa trở thành mặt chủ yếu trong mối quan hệ giữa cácnhà nước nổi lên vẫn là những cuộc chiến tranh bành trướng diễn ra liênmiên, có khi được tiến hành dưới danh nghĩa tôn giáo qua các cuộc Thập tựchinh Khi nhà nước lớn mạnh thì những mối quan hệ giữa quốc gia vớiquốc gia ngày càng phát triển, đa dạng và phức tạp Những cuộc chiến tranhbành trướng ở châu Âu cũng như châu Á đã làm xuất hiện những đế quốcchiếm lĩnh cả một vùng đất đai rộng lớn, thu phục nhiều vương triều nhỏ béthành chư hầu, xác lập quyền lực và uy thế của Đế chế( như Đế chếBaTu(550-330TCN), Đế chế HiLap, LaMa…).

Những phát kiến địa lí đã tác động mạnh mẽ vào sự biến đổi ở châu Âu vàchâu Nĩ trong các thế kỷ XVI-XVII Hai quốc gia đi tiên phong trong nhữngcuộc thám hiểm trở thành hai nước giàu có nhờ vào việc thiết lập hệ thốngthuộc địa và cướp bóc, vơ vét của cải ở những vùng mới khám phá Người

Bồ Đào Nha đặt ách thống trị thực dân ở một số nơi thuộc ven biển châuPhi( Ănggola, Mụdambich, Ghine Bitxao) và lập thương điếm ở Ấn Độ,Malacca, Macao…một phần lãnh thổ Nam Mỹ là Braxin cũng thuộc Bồ ĐàoNha sau cuộc thám hiểm của nhà hàng hải Cabran( Pedro Alvares Cabral)năm 1500 Người Tây Ban Nha từ các hòn đảo đặt chân đầu tiên thuộc vùngbiển Ăngti đã lần lượt xâm nhập Mờhico rồi lan xuống hầu khắp vùngTrung-Nam Mỹ Quần đảo Philippin ở Đông Nam Á cũng thuộc về Tây BanNha cho đến năm 1898 thì chuyển sang tay Mỹ Tiếp theo là các cuộc chinhphục thuộc địa của người Hà Lan, Anh, Pháp và các nước châu Âu khỏc trờncỏc phần còn lại của châu Á, châu Phi và Mĩ la tinh Cùng với những thànhtựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, quá trình chinh phụcthuộc địa được coi là hoàn thành vũa cuối thế kỷ XIX, khi không cũn vựngđất nào khong bị người phương Tây xâm chiếm Do vậy, cuộc đua tranh

giành giật lại thuộc địa giữa các nước thực dân đã trở thành nội dung quantrọng trong quan hệ quốc tế.

Đến lúc này, mối quan hệ quốc tế đã vượt qua khuôn khổ nhỏ hẹp giữamột số nước trong từng khu vực mà liên quan đến nhiều quốc gia thuộc cácchâu lục, xoay quanh nhiều vấn đề trên phạm vi thế giới

Kể từ cuối thế kỷ XV, châu Âu bước vào giai đoạn mới của quan hệ quốc

tế Thời gian này, những quốc gia lớn đã hình thành như: Tây Ban Nha, BồĐào Nha, Pháp, Ba Lan, Áo( đất đai thừa kế của dòng họ Hỏp-xbua) nổi lêntrong khuôn khổ của đế quốc La Mã thần thánh của dân tộc Đức, Thổ Nhĩ

Kỳ, những quốc gia Xcăng-đi-na-via nhỏ hơn một chút- Đan Mạch, ThụyĐiển, Nauy- và những công quốc Tây Đức nhỏ xíu, những nước cộng hòathành thị Italia, những chính thể bạo chúa và những quốc gia nhỏ bộ…làmthành bức tranh chính trị đầy đủ của châu Âu Tại miền đụng chõu Âu, quốcgia Mat-xcơ-va rộng lớn bước lên vũ đài chính trị châu Âu kể từ nửa sau thế

kỷ XVI Từ giai đoạn này trở đi, sau khi hoàn thành công cuộc thống nhấtchính trị quốc gia Mat-xcơ-va ít nhiều đã trỏ thành một nhà nước tập quyền,rồi sau đó là quân chủ chuyên chế

Tóm lại, quan hệ quốc tế ở châu Âu thời Cận đại bao gồm những mốiquan hệ, mâu thuẫn phức tạp, chằng chéo giữa các quốc gia; là sự thôn tính,bành trướng và xâm lược cỏc vựng đất mới ở châu Á, châu Phi, Mĩ la tinh, là

sự giành giật thuộc địa giữa các nước thực dân với nhau…Cuối cùng đi tớinhững quy định, bản hiệp ước hay hòa ước nhằm đạt được ít nhiều quyền lợi

về quốc gia mình; thậm chí mâu thuẫn, tranh giành giữa các đế quốc đã dẫntới cuộc chiến tranh toàn thế giới với những thiệt hại không thể kể hết

Chương 2

Quan hệ quốc tế ở châu Âu thời cận đại( thế kỷ XVI_1918)

1 Quan hệ quốc tế ở châu Âu trong thời kỳ đầu của lịch sử Cận đại( thế

kỷ XVI đến chiến tranh Phỏp-Phổ 1871)

Vào thế kỷ XVI, sau khi phát hiện Tân lục địa và con đường biển sang Ấn

Độ, trước mắt các cường quốc phương Tây lần đầu tiên nảy sinh gay gắt vấn

đề đánh chiếm thuộc địa và mở rộng các lãnh địa hải ngoại Cuộc đấu tranh

ở châu Âu càng phức tạp thêm do đấu tranh ở thuộc địa Từng cuộc xung đột

ở châu Âu đều kéo theo sự thay đổi trong những lãnh địa thực dân của cáccường quốc phương Tây

Vào thế kỷ XVI, Pháp và Tây Ban Nha là những nước thực dân mạnhnhất ở châu Âu Từ nửa sau thế kỷ XVI, tiềm năng thực dân của Anh bắt đầutăng lên Cũng vào nửa sau thế kỷ XVI nổ ra cuộc cách mạng tư sản Hà Lan-Vựng đất thấp- chống lại ách thống trị của Tây Ban Nha, thành lập cộng hòa

Hà Lan Đấu tranh giữa Pháp và Tây Ban Nha trên lục địa châu Âu, cạnhtranh giữa Anh và Tây Ban Nha giành quyền thống trị trên biển- đó là nộidung cơ bản trong quan hệ quốc tế ở phía Tây châu Âu thế kỷ XVI Kết quảcuộc đấu tranh này là Tây Ban Nha suy yếu, lực lượng bị mất mat trong cuộccạnh tranh với Anh và nhất là trong cuộc đấu tranh với thần dân Vùng đấtthấp của mỡnh, cũn Anh, Pháp và Hà Lan lại mạnh lên Vào thế kỷ XVII,Pháp trở thành cường quốc hùng mạnh nhõt trờn lục địa và có tham vọng báquyền ở châu Âu; trong thế kỷ này cũng diễn ra cuộc cách mạng tư sản ởAnh Bắt đầu cuộc chiến tranh giữa hai cường quốc biển Anh và Hà Lan đểgiành quyền thống trị mặt biển, cuộc tranh chấp này được giải quyết theohướng vó lợi cho Anh Vào thế kỷ XVIII, Anh chỉ còn lại một đối thủ ở châu

Âu, đó là Pháp Trong cuộc đấu tranh giữa hai nước diễn ra trong suốt thế kỷXVIII, Pháp vẫn là cường quốc mạnh nhất lục địa, nhưng bị mất phần lớncác thuộc địa hải ngoại Nước Anh vào cuối thế kỷ XVIII không chỉ trởthành một cường quốc biển và thực dân số một ở châu Âu, mà còn dần dầntrở thành một” công xưởng của thế giới” sản xuất hàng hóa cho khắp thếgiới Đến cuối thế kỷ XVIII Phổ và phần nào Áo bắt đầu có địa vị trêntrường chính trị quốc tế.

Có thể chia lịch sử quan hệ quốc tế và ngoại giao thời kỳ này ở châu Âuthành các thời kỳ như sau:

a Thời kỳ Tây Ban Nha chiếm ưu thế ở châu Âu, bao trùm gần hết thế

kỷ XVI Đồng thời đây còn là thời kỳ của những cuộc chiến tranh tôngiáo khốc liệt mà Tây Ban Nha tham dự với tư cách là thành lũy củaphe phong kiến-tư bản phản động Ở miền Tây châu Âu là thời kỳ đốiđầu và đấu tranh giữa Pháp và Tây Ban Nha

b Thời kỳ bá quyền của Pháp ở châu Âu Đỉnh cao của nó là Hòa ướcVột-pha-li-a( Westphalia)(1648) và chính sách đối ngoại của Lui XIVliên quan tới nó Đõy cũng là thời kỳ đấu tranh căng thẳng giữa Phápvới Hà Lan, thời kỳ hoạt động ngoại giao thành công rực rỡ của nướccộng hòa Hà Lan trẻ tuổi cùng những đại diện của nó; Thời kỳ nướcAnh mạnh lên đáng kể, nhất là sau cuộc cách mạng tư sản thế kỷ XVII

và vai trò của nước Anh tăng lên ở châu Âu

c Thời kỳ thứ ba gần như trùng với thế kỷ XVIII Đây trước hết là thời

kỳ đấu tranh giữa Pháp và Anh giành thuộc địa và giành địa vị số mộttrong đời sông chính trị thế giới Vào thời kỳ này, tại miền Đụng chõu

Âu xuất hiện đế quốc Nga non trẻ với tư cách là thành viên thườngxuyên tham gia quan hệ quốc tế

d Sang thế kỷ XVIII, bước sang thế kỷ XIX là hàng loạt những quan hệchằng chéo tiếp diễn giữa các đế quốc, mở đầu là việc triệu tập Hộinghị Viên giữa các nước đồng minh thắng Pháp( năm 1815) đem lạinền hòa bình mới nhưng không phải là nền hòa bình chõn chớnh…Nổilờn trong quan hệ quốc tế là quốc gia Mat-xcơ-va Nga và “Vấn đềPhương Đụng”

Những mâu thuẫn, tranh chấp trên trở thành điển hình, chủ đạo trong quan

hệ ngoại giao giữa các đế quốc và là những vấn đề chính yếu trong quan hệquốc tế

1.1 Thời kỳ hưng thịnh của Tây Ban Nha ở châu Âu

Vào thế kỷ XV, khi nước Anh còn là một đất nước nhỏ với 3,5 đến 4 triệudân, đứng đầu châu Âu thời đó là Pháp và Tây Ban Nha, hai cường quốc đãhoàn thành việc thống nhất lãnh thổ vào đầu thế kỷ XVI ( Pháp khoảng 15triệu dân, Tây Ban Nha 10 triệu dân) Tình hình đời sống quốc tế thế kỷ XVI

đã đua Tây Ban Nha lên vị trí số một

Nhờ tài xông xáo của người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, cuối thế kỷ XV

đã phát hiện ra Lục địa mới_chõu Mỹ (1492) và con đường biển sang Ấn Độ(1498), đã khiến cho hai nước này trở nên cực kỳ giàu có Lãnh địa Tây BanNha bao gồm những thuộc địa mới phát hiện, thêm Đức, Italia cùng nhữngvùng đất bên kia đại dương…khiến người ta nói mặt trời không bao giờ lặntrên lãnh địa của Sỏclơ I (vua Tây Ban Nha) Đây thực sự là một đế quốc thếgiới rộng lớn chưa từng thấy ở châu Âu thời bấy giờ Thế nhưng tính chấtphong kiến thuần túy của Tây Ban Nha_cơ sở của đế quốc này, đó xỏ địnhtrước cơ cấu toàn bộ chế độ quân chủ của Sỏclơ I cũng như phương hướngchính sách đối ngoại của ông ta

Chính sách đối ngoại của Sỏclơ V( gọi theo tư cách là hoàng đế Đức) nổibật lên ở sự kết hợp kì lạ giữa tính hiện thực và hoang đường Đó là chính

sách phục hồi lại câu chuyện hoang đường thời trung cổ về một quốc gia Ki

tụ giỏo thống nhất rộng lớn Mục tiêu có tính “lý tưởng” của chính sách nàynhằm che đậy cỏi tớnh hiện thực thô thiển nhất_ hệ thống những cuộc chiếntranh xâm chiếm và cướp bóc Tư tưởng chính trị về một nền quân chủ toànthế giới mà Sỏclơ V ấp ủ chỉ là một điều không tưởng không hơn khôngkém

Trong các cuộc “cắn xộ” với các vương hầu khác của Đức, Sỏclơ V đã thểhiện nghệ thuật ngoại giao lớn, mặc dù vậy ông ta vẫn chuốc lấy thất bại.Ông ta dùng thủ thuật ngoại giao lôi kéo đồng minh về phía mình (đó làvương công Đức mạnh nhất) và sớm giành được thắng lợi Nhưng chớnh tờn

“Giu-đa phản Chỳa” đó âm mưu và bắt đầu chống lại Sỏclơ V Với Hòa ướctôn giáo Ô-gơ-xbua (1555) là một bước tiếp theo làm suy yếu quyền lực củahoàng đế Sỏclơ V

Một phương pháp ngoại giao tiêu biểu nữa của thời kỳ này là dùng hônnhân, là phương cách của nhiều bậc vua chúa thế kỷ XVI Và Sỏclơ V dựđịnh mở rộng quyền lực và ảnh hưởng của triều đại mình bằng con đườnghôn nhân Nhưng thời cận đại khi những vùng đất phong kiến lâu đời đãbiến thành những quốc gia dân tộc, thì việ thực hiên những biện pháp chínhtrị bằng con đường hôn nhân ít có điều kiện thuận lợi để thành công Do đó,

âm mưu của Sỏclơ V đã sụp đổ, bản thân ông ta phải từ bỏ ngai vàng và luivào tu viện

Kế nhiệm Sỏclơ V là Philip II Chính sách của Philip II khác người chanhưng cũng hoang đường chẳng kém Ông ta tin tưởng tuyệt đối vào sựvững chắc của quyền lực chế độ chuyên chế và giáo hội Gia tụ giỏo, đó ápđặt chế độ cai trị kiểu Tây Ban Nha lên toàn bộ phần đất trong cái quốc giamênh mông của mình, bài xích đạo Tin lành, không từ thủ đoạn nào để đạtđược mục đích

Chính sỏch đú áp dụng vào Hà Lan đã gieo mầm thúc đẩy cho cuộc cáchmạng tư sản thành công đầu tiên ở châu Âu Còn đối với Pháp, chính sáchcủa Philip II khụng gõy hiệu quả, cả ở Anh cũng vậy Những chính sách củaPhilip, đúng hơn đó là hiện thân của chính sách đầy tham vọng của giai cấpphong kiến nhằm chống lại quá trình phát triển tư bản của châu Âu, bị sụp

đổ ở khắp mọi nơi

Nếu như Tây Ban Nha từ cuối thế kỷ XVI đã bắt đầu đi vào suy thoái kinh

tế, để rồi 50 năm sau kéo theo suy thoái chính trị, thì chế độ quân chủchuyên chế của Pháp hình thành dưới thời Lui XI đang ở thế đi lên trongsuốt thế kỷ XVII

Lịch sử của nền ngoại giao Anh thế kỷ XVI rất khác với ngoại giao Pháp

Ở Pháp chế độ quân chủ chuyên chế mạnh hơn bất kỳ nơi nào Trái lại, ởAnh ngay vào lúc quyền lực hoàng gia được củng cố mạnh nhất, thì Quốchội, nơi các quận công ( lord ) và tư bản thương nghiệp thống trị, vẫn khôngngừng tồn tại, gây sức ép và hạn chế quyền lực của nhà vua Tầng lớp quýtộc và tư sản ngay từ thế kỷ XVI đã chiếm lĩnh đỉnh cao lãnh đạo trong nềnkinh tế đất nước, đến thế kỷ XVII đã thực hiện cuộc cách mạng tư sản; trật

tự mới do nó thiết lập đã mở ra những chân trời mới cho quá trình phát triểntiếp theo của chủ nghĩa tư bản

Vào nửa cuối thế kỷ XVI, Anh tiến hành cuộc chiến tranh quyết kiệt vớiTây Ban Nha Cũng thời gian này, các nhà ngoại giao Anh tiến hành mộtchính sách hết sức nhất quán tại các triều đình vua chúa châu Âu Tính nhấtquán này chứng tỏ giai cấp thống trị nhận thức rất rõ những mục tiêu củamình, điều mà chỉ có một giai cấp thống trị mạnh, đang ở thế đi lên mới cóđược

1.2 Thời kỳ bá quyền của Pháp ở châu Âu thế kỷ XVII Chiến tranh 30

năm (1618_1648) và Hiệp ước Vetxphalia

Nếu như vào thế kỷ XVI Tây Ban Nha đóng vai trò hàng đầu trong quan

hệ quốc tế ở châu Âu, thì sang thế kỷ XVII có thể nói về quyền bá chủ thực

sự của nước Pháp, chí ít là trên lục địa Pháp bước ra khỏi thời kỳ nhữngbiến động nội chiến to lớn vào nửa cuối thế kỷ XVI với tư cách một chế độquân chủ chuyên chế hoàn chỉnh và vững mạnh Giai cấp nông dân đông đảo

và giai cấp tư sản giàu có là tiềm lực của Pháp Những phương tiện ấy chophép vua Phỏp cựng giai cấp quý tộc thi hành một chính sách đối ngoại năng

nổ, đưa nước Pháp lên vị trí hàng đầu ở châu Âu

Ngoại giao của nước Pháp được tổ chức tương đối quy củ Chính khách

có ảnh hưởng và là người đặt nền móng của ngoại giao Pháp là Hồng y giáochủ_Tể tướng Risơliơ dưới thời Lui XIII (1610-1640) Ông là người đề ranhững nguyên tắc có tác dụng dẫn đường cho ngoại giao Pháp phát triển, đólà: chính sách của bất kỳ một chính phủ nào không thể đi đến thành côngnếu không giành được sự ủng hộ của dư luận quốc gia; quyền lợi của quốcgia phải được đặt lên trên tất cả mọi quan niệm, sự thiên kiến tình cảm, họcthuyết hay lý tưởng; sự cân bằng chính trị giữa các cường quốc là cách duynhất đảm bảo sự yên ổn và an toàn của các cường quốc châu Âu; các hoạtđộng thương lượng ngoại giao cần phải tạo hoạt động thường xuyên, chúngkhông chỉ là kết quả của một sự kiệ ngẫu nhiên mà là một hành động có ýthức, chúng không nên bị ngắt quãng trong thời bình cũng như khi có chiếntranh, bởi các cuộc thương lượng có nghĩa là việc điều chỉnh những vấn đềcòn đang bất đồng, chúng là phương tiện của sự thông tin; hiệp định cầnphải được kí kết với trách nhiệm cao nhất và khi đó kớ kết rồi thì cần tuânthủ một cách nghiêm túc nhất, chúng cần phải bao gồm những điều khoản rõràng trong đó phải loại trừ bất cứ sự gian trá, suy diễn nào mà sau đó chúng

có thể mang đến sự căng thẳng; đại sứ (sứ thần) tuyệt đối không được xa rời

sự hướng dẫn của đấng tối cao, bởi nó có thể thỏa hiệp những ý định tốt đẹpcủa đấng tối cao của mình.

Trong lĩnh vực chính trị đối ngoại và ngoại giao, ông là người kế tụcchính sách “hiện thực” của Hen-rớch IV, tìm kiếm “những biên giới tựnhiờn” của nước Pháp, phản ánh toàn bộ tiềm lực đang lên của nền quân chủPháp và duy trì thế “cõn bằng chính trị” nhằm làm suy yếu triều đại Háp-xbua-đú là cơ sở cho chính sách ngoại giao của ông Và Ri-sơ-li-ơ hànhđộng không phải chỉ bằng vũ khí mà bằng cả sự tuyên truyền (thời kỳ Ri-sơ-li-ơ đánh dấu sự xuất hiện tờ báo đầu tiên) Trong “di chỳc chớnh trị” củaông ta ghi lại một câu như sau: “Mục đích khi còn tại vị của ta là trả lại choGa-li-a vùng cương vực mà thiên nhiên đã ban cho xứ ấy, trả lại vị đế vươngGụ-loa cho người Gụ-loa, đặt nước Pháp vào vị trí của xứ Ga-li-a và vào bất

kỳ nơi nào từng là xứ Ga-li-a cổ, tạo dựng nên nước Pháp mới”

Vào thời kỳ Ri-sơ-li-ơ còn đang làm tể tướng (1624-1642), nguy cơ mới

về một vương triều Hỏp-xbua mạnh lên lại lơ lửng trên đầu nước Pháp.Dòng họ Hỏp-xbua lại bắt đầu nhòm ngó Đức, mưu toan thiết lập lại ảnhhưởng và vương quyền đã bị cuộc cải cách làm cho suy yếu Đầu thế kỷXVII, dòng họ Hỏp-xbua đang nắm quyền kiểm soát Rụma_Giộcman thầnthánh (Đức), kiểm soát cả khu vực rộng lớn Tây Ban Nha, khiến các quốcgia khác ở châu Âu lo ngại bởi nguy cơ dòng họ Hỏp-xbua nắm quyền thốngtrị châu Âu

Tữ đầu thế kỷ XVII, cuộc chiến tranh giành giật quyền lực giữa các quốcgia mang màu sắc tôn giáo lan rộng ở châu Âu Dũng Hỏp-xbua ra sức củng

cố thế lực của đạo Thiên Chúa, đàn áp những người theo đạo Tin Lành Năm

1618, những người Bụ-hờ-mi-a chống lại các sứ giả của Hoàng đế La Mãthần thánh, đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh kéo dài 30 năm (1618-1648).Khởi đầu là những trận chiến từ nước Đức giữa hai lực lượng tôn giáo thuộc

phái Tin Lành và phái Thiên Chúa, dần dần lôi cuốn nhiều nước châu Âutham chiến Đó là cuộc chiến tranh giữa hai thế lực: một bên là dòng họHỏp-xbua đang thống trị đế quốc La mã thần thánh cùng Tây Ban Nha vàcác công quốc ở Đức theo đạo Thiên Chúa; bên kia là các công quốc cũng ởĐức theo đạo Tin lành với sự tham gia của Đan Mạch, Thụy Điển và Pháp.Thụy Điển và Pháp tuy là quốc gia theo đạo Thiên Chúa giáo nhưng lại đứng

về phe Tin lành Đức nhằm hạn chế sự bành trướng thế lực của dòng họ xbua Điều đó cho thấy về thực chất, đây không hẳn là cuộc chiến tranh vìmục tiêu tôn giáo mà là cuộc đấu tranh giữa sự khặng định quyền lực củacác nhà nước đang lớn mạnh với sự thống trị của dòng họ Hỏp-xbua trong

Hỏp-đế chế

Tháng 10 năm 1648, Hiệp ước Vetsphalia được ký kết giữa hai bên thamchiến, kết thúc cuộc chiến với thắng lợi của các nước Đan mạch ,Pháp, ThụyĐiển.cững trong dịp này, nền độc lập cua Hà Lan ,THụy Sĩ được công nhận.Hiờp ước Vetsphalia là văn bản xác nhận sự hình thành hệ thống các quốcgia độc lõp và co chủ quyen ở châu âu No đánh dấu một bước tiến quantrọng là quốc gia đã trở thành chủ the cơ bản trong quan hệ quốc tế Có thểnói một cách khác hiệp ước Vộtphalia dó mở đầu cho việc hình thành một”trạt tự thế giúi” o đó địa vị chủ thể của cỏc quụcs gia đã được xác lạp, dầndần xuất hiện một số “nước lớn”co vai trò chi phối những biến động trongquan hệ quốc tế

Trong quá trình đấu tranh giành quyền bá chủ chõu õu của Pháp ,LuiXIV (1643-1715) là người đã đưa Pháp đến đỉnh cao của chế độ quân chủchuyên chế

Bối cảnh quốc tế vào thời kì đầu trị vì của Lui XIV(1661 độn 1683)hết sức thuận lợi cho nước Phỏp.Hũa ướ Vetsphalia cho thấy những kẻ thùtruyền kiếp của Phỏp –dũng họ Hapxbua ở Đức va Tây ban nha đã hoàn toàn

bị đánh quỵ Dòng họ xtiu-uot trung hưng o Anh (1660)va chính sách phảnđộng của vương triều đã làm suy yếu vai trò quốc tế của đất nước vừa mớitrải qua cuộc cách mạng tư sản này Vua Anh Saclo II vốn liên tục tranhchấp với quốc hội , đó tỡm chỗ dựa bên ngoài để chống lại các thần dân củamình và co thể nói đã ăn nhờ vua Pháp ở châu Âu, Pháp không còn đối thủnào đáng kể, triều đình Pháp là triều đình cường thịnh bậc nhất chõu õu,tiếng Pháp được lấy làm ngôn ngữ chính thức của ngoại giao và các văn kiệnquốc tế

Trong thời gian cầm quyền, Lui XIV tiến hành chiến tranh liên miên,những cuộc chiến tranh có tính chất kiểu mẫu xét theo quan điểm lịch sửngoại giao Lui XIV có người giúp việc đắc lực là quan tổng thanh tra tàichính Cụnbe, nhà hoạt động quốc gia lỗi lạc của Pháp thế kỷ XVII Cụnbe

đó thống nhất luật pháp, tổ chức lại nền tài chinh, phát triển công thươngnghiệp, hàng hải và thuộc địa Nhờ đó tiềm lực mọi mặt, đặc biệt là kinh tếcủa Pháp rất mạnh giúp Lui XIV thu được những thắng lợi lớn trong ngoạigiao

Hòa ước Ni-mờ-gơ (1679) đánh dấu thời kỳ cường thịnh nhất củanước Pháp ở châu Âu Lợi dụng tình trạng suy yếu chính trị của đế chế Đức ,Lui XIV bắt đầu sát nhập những vùng lãnh thổ Đức giáp giới với Phỏp…Đếchế và Tây Ban Nha theo Hiệp định tại Rờghenxbua (1684) phải thừa nhậncho Lui XIV làm công việ sát nhập trên

Việc Pháp tiếp tuc mạnh lên đã làm cả châu Âu náo động, lo ngại HàLan đứng ra thành lập liên minh chống Pháp Trong cuộc chiến tranh Hà Lan(1672), để bảo vệ nền độc lập của mình, nhân dân Hà Lan đã anh dũng mở

các cống và phỏ cỏc đê ngăn nước biển làm cho phần lớn đất đai ngập nước,thành thị biến thành những hòn đảo Nhờ sự hy sinh này, người Hà Lan đãchặn được sự tấn công của quân Pháp.

Sau cuộc chính biến 1688-1689, từ chỗ đứng trung lập hoặc là đồngminh của Pháp, Anh trở thành địch thủ của Pháp Xung quanh nước Pháp làmột vòng vây kẻ thù Từ đõy Pháp đi vào một cuộc chiến tranh kéo dài vớiAnh, với liên minh toàn châu Âu chống Pháp hình thành ngay sau đó Chiếntranh kéo dài 9 năm (1688-1697), theo Hòa ước 1697, Lui XIV phải thừanhận Vinhem-Orangiơ làm vua Anh, trả lại phần lớn những đất đai chinhphục từ Hòa ước Nimegơ

Thế lực của Pháp dừng lại Đến nửa sau triều Lui XIV, một thời kỳmới trong lịch sử ngoại giao châu Âu bắt đầu Mà đặc điểm là sự tăng cườngđịa vị quốc tế của Anh, nhờ cuộc đấu tranh chống Pháp nhằm chiếm ưu thếtrong việc xâm chiếm thuộc địa Năm 1701, cuộc chiến tranh thừa kế TâyBan Nha bùng nổ và kéo dài 13 năm, kết quả Pháp thất bại, không nhữngmất ưu thế ở châu Âu, Phỏp cũn bị kiệt quệ, hao người tốn của, sức lực củanhân dân bị phung phí vô ích

Nhìn lại toàn bộ chính sách đối ngoại của Lui XIV, đến khi vua chết(1715), nước Pháp được mở rộng hơn, có những biên giới vững mạnh hơn Nhưng, chính sách bành trướng của “vua mặt trời” đã hao phí rất nhiều sinhmạng và tiền của; sự phát triển của thế lực hàng hải bị đình trệ rồi thụt lùi ,còn cơ sở thuộc địa ở châu Mỹ thỡ cú những dấu hiệu tan rã Sự xa hoa củatriều đình không che dấu nổi sự cùng khổ khủng khiếp của nhân dân Chế độquân chủ chuyên chế triều Lui XIV bước vào khủng hoảng suy yếu

Cuộc cách mạng tư sản thế kỷ XVII ở Anh đã mở đường cho chủnghĩa tư bản trên đà phát triển mạnh mẽ, chuẩn bị bước vào giai đoạn cáchmạng kỹ thuật , giai đoạn công nghiệp hóa Nhưng Pháp đang thâm nhập

khỏ sõu vào Ấn Độ, còn giữ và phát triển những vùng đất đai rộng lớn ở Bắc

Mĩ là Canada, Luidian và vùng Hồ Lớn Anh muốn bẻ gãy sức phát triển đócủa Pháp ở châu Á và Bắc Mĩ Anh và Pháp tích cực chuẩn bị chiến tranhcướp giật nhau Mùa thu năm 1775, 300 tàu Pháp và 800 lính thủy đã bị bắtgiữ Chiến tranh giữa Anh va Pháp bùng nổ kéo dài 7 năm, gọi là cuộc chiếntranh 7 năm (1756-1763)

Chiến tranh kết thúc bằng hai hiệp ước là: Hiệp ước Pari (10/2/1763)

và Hiệp ước Hu-bơ-xbuốc (15/2/1763) Pháp bị thiệt hại lớn, bị mất nhiềuvùng và phải bồi thường cho các nước… Chiến tranh 7 năm đã dẫn đến sựthanh toán đất hải ngoại của Pháp, đồng thời Anh khẳng định bá quyền mặtbiển nói riêng và bá quyền thế giới nói chung của mình Đó là sự thắng lợicủa chủ nghĩa tư bản trên đà phát triển đối với chế độ phong kiến đangkhủng hoảng Chiến tranh 7 năm cũng làm cho nước Phổ quân phiệt phảnđộng tăng cường uy thế của mỡnh trờn nước Đức Mặt khác 3 nước phongkiến phản động Phổ, Áo, Nga đã cùng nhau kí kết phân chia Ba lan năm

1772 (lần thứ nhất), còn lần thứ hai là năm 1793, lần thứ ba là năm 1795

1.3 Quan hệ quốc tế thời kỳ cách mạng Pháp đến hội nghị Viên

(1789-1815)

Những sự kiện quan trọng chi phối mối quan hệ quốc tế ở châu Âu từnăm 1789 đến 1815 là cuộc Cách mạng tư sản Pháp và cuộc chiến tranh củaNapụlờụng; Kết thúc lịch sử một phần tư thế kỷ đầy biến động trong quan hệquốc tế châu Âu là sự thất bại của Napụlờụng và việc triệu tập Hội nghịViên năm 1815- Hội nghị ngoại giao lớn đầu tiên trên thế giới

Cách mạng tư sản Pháp 1789 đã làm rung chuyển cả châu Âu và cótiếng vang trên toàn thế giới, có ảnh hưởng mạnh mẽ với cách mạng của cácnước láng giềng với Pháp Nhưng Áo, Nga, Phổ thì coi cách mạng Pháp là

kẻ thù nguy hiểm, lo ngại ảnh hưởng của nó sẽ làm lung lay chế độ quânchủ Nước Anh tư sản cũng chống lại cách mạng Phỏp vỡ không muốn cóđối thủ cạnh tranh trên thương trường Sự thù địch với cách mạng Phỏp đótập hợp các nước chuyên chế lớn nhỏ ở châu Âu cùng nước Anh tư sản lậpliên minh chống Pháp.

Cuộc khủng hoảng ở Pháp năm 1792-1793 đã dẫn đến cuộc chínhbiến ngày 9/11/1799, Napụlờụng trở thành Tổng tài thứ nhất, nắm mọiquyền hành, năm 1804 thành lập Đế chế thứ nhất, lên ngôi Hoàng đế

Trong suốt thời gian cầm quyền, Napụlờụng đã liên tiếp tiến hànhchiến tranh mở rộng lãnh thổ Pháp, xâm lược các nước, chống lại các liênminh chống Pháp Napụlờụng chỉ gặp thất bại trong chiến dịch tấn côngnước Nga, đó là cuộc chiến đấu nổ ra tháng 6/1812 với quân đội Nga doCutudốp chỉ huy Ngày 30/5/1814, tại Pari đó kớ Hòa ước giữa các nướcchiến thắng và nước Pháp chiến bại Pháp mất tất cả đất đai đã chiếm đượctrong các cuộc chiến tranh cuối thế kỷ XVIII_ đầu thế kỷ XIX Hòa ướccũng quy định sẽ tiến hành một hội nghị quốc tế ở Viên để giải quyết nhữngvấn đề về chính trị và lãnh thổ có liên quan tới các nước châu Âu

Sự sụp đổ của Đế chế Napụlờụng chấm dứt cả một thời kì chiến tranhliên miên đã cướp đi 7 triệu sinh mạng Đó là cuộc chiến tranh mang tínhchất xâm lược Nhưng về khách quan, nó đó làm lung lay nền tảng của chế

độ quân chủ phong kiến nhiều nước châu Âu Nhân dân các nước đã đấutranh thoát khỏi ách thống trị của nước Pháp tư sản Nhưng không phải tất cảcác nước đú đó được giải phóng thực sự vì lực lượng đánh bại Napụlờụng làmột liên minh mà đại bộ phận là các quốc gia phong kiến phản động Tiếptheo sự sụp đổ của đế chế Napụlờụng là sự tỏn cụng điên cuồng của các thếlực quý tộc và tăng lữ phản động trong từng nước cũng như trên lục địa châuÂu

Như vậy trong khoảng một phần tư thế kỷ (1789-1815), tình hình châu

Âu hết sức sôi động bởi thắng lợi của cách mạng tư sản Pháp và ảnh hưởngcủa nó với các nước châu Âu Trục chính của mối quan hệ quốc tế xoayquanh mâu thuẫn giữa các nước quân chủ phong kiến châu Âu cùng nướcAnh tư sản chống lại nước Pháp cách mạng Khi Napụlờụng mở rộng cuộcchiến tranh xâm lược toàn châu Âu, các liên minh chống Pháp hình thànhnhưng đều không ngăn được bước tiến quân của Napụlờụng Phải đến thấtbại trên chiến trường nước Nga năm 1812, Đế chế của Napụlờụng mới đivào thoái trào và thất bại hoàn toàn tại trận Oatộclụ ở Bỉ (6/1815)_ lịch sửchâu Âu bước sang một thời kì mới

Sau khi đánh bại Napụlờụng, cỏc nước đồng minh thắng Phỏp đó triệutập một hội nghị ngoại giao lớn nhất và quan trọng nhất từ trước đến nay ởViên (1814-1815) để thanh toán những cuộc chiến tranh kéo dài hơn 20 năm

đã từng làm đảo lộn trật tự xã hội cũ cũng như bản đồ châu Âu

Mục đích của các nước tham gia hội nghị: một là, đàn áp nhữngphong trào dân chủ và dân tộc ở châu Âu, khôi phục trật tự phong kiến cũ ởcác nước đã từng bị Napụlờụng chinh phục; hai là, củng cố thắng lợi , nhăncản không cho nước Pháp quay trở lại Đế chế Napụlờụng, muốn vậy phải

mở rộng và tăng cường thế lực các nước có chung biên giới với Pháp, biếncác nước này thành hàng rào chống Pháp; ba là, thỏa mãn tham vọng xâmchiếm đất đai, phân chia lãnh thổ các nước châu Au mà không đếm xỉa đếnnguyện vọng dân tộc và biên giới các nước

Trong hội nghị, quyền lợi giữa các cường quốc lớn (Anh, Nga, Áo,Phổ) trong việc chia sẻ châu Âu đã va chạm nhau kịch liệt và phải dàn xếprất gay go mới đi đến thỏa thuận được Nền hòa bình mà Hội nghị Viên đemlại không phải là một nền hòa bình chân chính Những định đoạt phản động