Hội thảo Chuyên đề cụm môn Toán

Cùng với việc ban hành chương trình giáo dục mới sách giáo khoa ở tất cả các bộ môn được biên soạn lại theo hướng lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy & học, phát huy tính tích

Chương trình giáo dục phổ thông mới Cùng với việc ban hành chương trình giáo dục mới sách giáo khoa ở tất cả các bộ môn được biên soạn lại theo hướng lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy & học, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập Bên cạnh những đổi mới khá triệt để về nội dung giáo dục thì vấn đề được nói nhiều nhất là: “Đổi mới phương pháp dạy học” Tuy nhiên một thực tế đáng lưu tâm là: việc đổi mới phương pháp giảng dạy ở ta hình như diễn ra rất chậm chạp

và gặp nhiều khó khăn

Nguyên nhân thì rất nhiều nhưng nguyên nhân lớn nhất là giáo viên rất khó thay đổi cách dạy đã trở thành thói quen nên các Thầy cô chưa thực sự hiểu rõ vấn đề tại sao phải đổi mới phương pháp dạy học? Đổi mới phương pháp như thế nào? Đổi mới phương pháp giảng dạy là đoạn tuyệt với những phương pháp giảng dạy truyền thống, phát huy tính tích cực của học sinh là học sinh phải tự nghiên cứu bài trong SGK, đến tiết học giáo viên chỉ giải thích những gì học sinh chưa hiểu, phải có thảo luận theo nhóm nhỏ bất chấp nội dung bài, kiểu bài…

Từ đó việc mỗi giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy của bản thân mình trở nên “khuôn mẫu”; “Hình thức”

mà chưa quan tâm đến vấn đề chất lượng tiếp thu và vận dụng kiến thức của học sinh là như thế nào? Cho nên việc đổi mới phương pháp giảng dạy chúng ta phải thực tâm mà nói rằng: “Chưa đạt hiệu quả như mong đợi”

Trong thời gian vừa qua chúng ta hầu như là tập trung cho việc đổi mới phương pháp truyền thụ kiến thức mà chưa chú trọng đổi mới phương pháp dạy cho học sinh kỹ năng học, kỹ năng vận dụng kiến thức đã học, kỷ năng rèn luyện,

kỹ năng liên kết hệ thống kiến thức

Từ đó học sinh rất khó nắm bắt kiến thức mới và không vận dụng được kiến thức đã học vào trong thức tế cuộc sống Trong thực tế giảng dạy tại các trường đa số các giáo viên vẫn dành phần lớn sự quan tâm của mình vào việc đổi mới phương pháp làm sao cho dạy kiến thức mới được tốt còn tiết ít được quan tâm đổi mới nhất vẫn là tiết Luyện tập Trong khi tiết luyện tập lại chiếm một tỷ trọng lớn trong chương trình của các bộ môn Toán nói riêng và các khoa học

tư nhiên nói chung

Vì thế chất lượng học tập của học sinh về môn Toán trong các trường chúng ta trong những năm học vừa qua đạt hiệu quả không cao Nhằm nâng cao hiệu quả công tác giảng dạy, từng bước nâng cao chất lượng học tập của học sinh, thực hiện cuộc vận động xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực học tập Tổ Toán - Lý - Tin Trường THCS Sơn Trạch tổ chức chuyên đề: “Dạy tiết luyện tập

như thế nào để phát huy tính tích cực học tập của học sinh” nhằm nhắc lại phương pháp chung khi dạy các tiết Luyện tâp toán và định hướng chung về phương pháp giảng dạy cho các thành viên trong tổ trong thời gian sắp tới

A/ PHƯƠNG PHÁP CHUNG.

1/ Tồn tại trong việc dạy tiết luyện tập

* Học sinh: Do hỏng kiến thức rất lớn từ các lớp dưới trong khi đặc thù các môn khoa học tự nhiên đòi hỏi tính liên tục và kế thừa rất cao

- Khả năng hệ thống hóa kiến thức của học sinh bậc trung học cơ

sở thấp

- Chưa thấy được tầm quan trọng của tiết học trong việc củng cố kiến thức.

- Chưa nắm được phương pháp học tập các tiết học luyện tập.

- Tiết luyện tập tổng hợp nhiều kiến thức lại là các kiến thức đã học rồi Nên đa số các em thường không tập trung không chủ động tư duy để giải quyết vấn đề tiết học yêu cầu.

* Giáo viên - Thường sai lầm về phương pháp:

+ Tiết luyện tập thường biến thành tiết sửa bài tập mà chưa hoàn thiện được các kiến thức vừa cung cấp cho học sinh trong các tiết học trước, chưa giúp học sinh khắc sâu và nhớ những vấn đề lý thuyết đã học

+ Chưa nhận thấy rõ tầm quan trọng của tiết luyện tập trong việc nâng cao chất lượng học tập của học sinh

+ Chưa nắm vững phương pháp giảng dạy đặc trưng của tiết học luyện tập.

+ Chưa phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh trong tiết dạy Giáo viên vừa chủ động vừa chủ đạo trong tiết học khiến tiết học trở thành tiết học chỉ tác động một chiều

+ Chưa xác định được vị trí, mục tiêu của tiết luyện tập trong chương trình giảng dạy

+ Chưa có phương án cụ thể trong phương pháp giảng dạy, chưa thống nhất được quy trình soạn tiết luyện tập

2/ Phương pháp chung dạy tiết luyện tập theo hướng

tích cực.

Để khắc phục những yếu kém nêu trên trước tiên ta cần nhắc lại phương pháp chung khi thực hiện dạy tiết luyện tập

* Vấn đề thứ nhất: Trước hết giáo viên cần xác định được

vị trí của tiết luyện tập trong chương trình nó có tác dụng hoàn thiện các kiến thức cơ bản mà tiết lý thuyết vừa cung cấp Nâng cao lý thuyết trong chừng mực có thể Làm cho học sinh nhớ và khắc sâu hơn những vấn đề lý thuyết đã học

* Vấn đề thứ hai : Nắm được mục tiêu chung của tiết luyện tập

Một là: Hoàn thiện hoặc nâng cao ở mức độ phần lý thuyết của tiết học trước thông qua hệ thống bài tập đã được sắp xếp hợp lý theo kế hoạch lên lớp (Chú ý hệ thống bài tập trong SGK, sách bài tập, các bài tập tự chọn tự sáng tạo của giáo viên tùy theo mục đích và chủ ý của từng giáo viên).

Hai là: Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng, thuật toán hoặc các nguyên tắc giải toán trên cơ sở nội dung lý thuyết đã học và phù hợp với đa số học sinh trong một lớp, thông qua hệ thống bài tập đã được sắp xếp theo chủ ý của giáo viên

Ba là: Thông qua phương pháp và nội dung cần rèn luyện cho học sinh nế nếp làm việc có tính khoa học, phương pháp tư duy cần thiết

* Vấn đề thứ ba : Cấu trúc tiết luyện tập

+ Thứ nhất : Chữa các bài tập kỳ trước.

Số bài tập, dự kiến thời gian

Chốt lại vấn đề gì qua các bài tập này

+ Thứ hai là: Học sinh làm bài tập mới (Giáo viên chọn trong sách giáo khoa, sách bài tập hay là giáo viên soạn ra).

Số bài tập, dự kiến thời gian

Bài tập đưa ra có dụng ý gì ?

+ Thứ ba là : - Hướng dẫn học sinh học bài và làm bài sau tiết luyện tập - Hệ thống các bài tập về nhà làm (Giáo viên chọn trong sách giáo khoa, sách bài tập hay là giáo viên soạn ra) Gợi

ý gì đối với từng bài tập cho học sinh giỏi? học sinh yếu?

B/ DẠY TIẾT LUYỆN TẬP NHƯ THẾ NÀO ĐỂ PHÁT HUY

TÍNH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH.

1/ Chuẩn bị của giáo viên

Việc chuẩn bị của giáo viên trong tiết luyện tập là cực

kỳ quan trọng có thể nói việc chuẩn bị quyết định đến ba phần tư việc thành bại của tiết học Đa số giáo viên nhất là giáo viên toán thường chủ quan trong vấn đề này Thật sự như vậy các bài toán trong sách giáo khoa là không khó với giáo viên những truyền tải đến học sinh, hướng dẫn học sinh tích cực hoạt động để tìm ra cách giải và tự mình giải các bài tập này chính là vấn đề quan trọng để chúng ta nghiên cứu

a/ Phương pháp giảng dạy: Hệ thống câu hỏi, chọn phương pháp; chọn bài tập cho tiết luyện tập…

Theo tôi để xây dựng phương pháp đúng cho từng tiết giảng dạy luyện tập công việc đầu tiên của mỗi giáo viên là nghiên cứu lại phần kiến thức mà học sinh đã học Qua đó xác định kiến thức nào là kiến thức cơ bản trọng tâm, kiến thức nào cần liên hệ lại, kiến thức nào cần nâng cao và mở rộng cho phép Từ đó xây dựng nội dung phương pháp cụ thể cho tiết luyện tập Theo tôi tiết luyện tập cần thực hiện bốn nhiệm vụ công việc sau:

Công việc thứ nhất: Giáo viên nghiên cứu lại lý thuyết mà học sinh được học ở tiết trước Nếu không sẽ thể nào xây dựng được các nhóm bài tập giải theo chủ đích luyện tập mà giải bài tập dàn trải, giải từ bài đầu đến bài cuối mà không để lại dấu ấn kiến thức gì cho học sinh qua tiết luyện tập Thí dụ: Tiết luyện tập quy đồng mẫu nhiều phân số (tiết 76 tuần 24-Số học 6)

Nếu không nghiên cứu lại hệ thống kiến thức thì giáo viên chỉ thuần túy xây dựng kỹ năng quy đồng mẫu theo tiết

lý thuyết chứ không rèn luyện cho học sinh việc rút gọn phân

số (Bài 35) Vận dụng tính chất cơ bản của phân số (bài 36)

để quy đồng mẫu số các phân số

Công việc thứ hai: Nghiên cứu các bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập…

Sau khi nghiên cứu lại lý thuyết mà học sinh được học, công việc thứ hai không kém phần quan trọng là giáo viên cần nghiên cứu các bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập theo các yêu cầu sau:

1) Cách giải bài tập này như thế nào? 2) Có bao nhiêu cách giải bài tập này? 3) Cách giải thường gặp là gì? Cách giải nào là cơ bản?

4) Ý đồ của tác giả đưa ra bài toán này là gì?

5) Mục tiêu và tác dụng của từng bài tập là như thế nào?

Trong các yêu cầu trên thực tế giảng dạy thì yêu cầu 4) và 5) là vấn đề mà các giáo viên thường không quan tâm tới nhiều nhất, trong khi đây là các yêu cầu quan trọng nhất trong việc xây dựng phương pháp giảng dạy “tích cực” (Không cần số lượng bài làm mà cần thiết dạy học sinh phương pháp làm bài) nhất là trong tình trạng học sinh của chúng ta hỏng kiến thức khá nhiều

Thí dụ: Tiết luyện tập giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn số bằng phương pháp thế Đại số 9.

Bài tập 15: Giải hệ phương trình

trong mỗi trường hợp sau:

a) a = -1 b) a = 0 c) a = 1

Ngoài việc rèn luyện cách giải hệ bằng phương pháp thế

giáo viên cần thấy được ý đồ của tác giả giúp học sinh thấy được số nghiệm của hệ phương trình Cách giải các hệ

phương trình khi phương trình bậc nhất có vô số nghiệm hoặc

vô nghiệm Như thế chỉ cần giải thêm ở bài tập 16 - 17 mỗi bài một bài tập đơn vị tiêu biểu mà không cần giải tất cả các bài tập thành phần

x a

y x

2 6

) 1 (

1 3

2

Công việc thứ Ba: Xây dựng nội dung và phương pháp luyện tập Nghiên cứu sách tham khảo, sách giáo viên thật kỹ sau đó mới tập trung xây dựng nội dung và phương pháp luyện tập Thực tế một

số giáo viên vẫn chưa nghiên cứu kỹ sách giáo viên khi chuẩn bị cho tiết luyện tập, sách giáo viên chỉ được giáo viên xem phần mục tiêu tiết dạy mà không xem phần hướng dẫn cách dạy Nếu nghiên cứu kỹ chúng ta vẫn rút ra những phương pháp phù hợp cho tình hình học sinh Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua hàng loạt tác động của giáo viên để đổi mới phương pháp giảng dạy chính là bản chất của phương pháp giảng dạy mới Trong giai đoạn hiện nay hệ thống câu hỏi của giáo viên trong tiết học có vai trò rất quan trọng Trong tiết luyện tập hệ thống câu hỏi hợp lý khoa học sẽ kích thích được tâm lý muốn khám phá, giải quyết được bài toán của học sinh

Vì vậy chuẩn bị trước hệ thông câu hỏi hợp lý sẽ giúp giáo viên tự tin hơn trong việc triển khai phương pháp giảng dạy của mình Tuy nhiên cần tránh xu hướng giản đơn hay cực đoan Không tạo được“ tình huống có vấn đề” đối với học sinh, mà làm triệt tiêu khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh

Khi dạy phải lựa chọn phương pháp giảng dạy cụ thể cho từng nội dung luyện tập, từng đối tượng học sinh trong các tiết luyện tập sẽ giúp tiết học sinh động hơn, học sinh tích cực hoạt động hơn Các phương pháp giảng dạy thường dùng hiện nay

cho tiết luyện tập là : Đàm thoại gợi mở, dạy học bằng tình

huống có vấn đề, vấn đáp, tìm tòi, dạy học bằng hợp tác nhóm nhỏ… Chúng ta cần biết phối hợp linh hoạt các phương

pháp này, tránh đơn điệu và cứng nhắc trong phương pháp

Công việc thứ Tư: Giáo viên cần lựa chọn và sắp xếp hệ

thống bài tập mà học sinh sẽ thực hiện trong tiết học Vậy việc chọn lựa bài tập nào để thầy “luyện” và trò “tập” là rất quan trọng Cần sắp xếp các nhóm bài tập theo mục đích luyện tập của giáo viên Hiện nay trong SGK đã thể hiện rất rõ vấn đề này: Bài tập và luyện tập Theo tôi bài tập trong tiết lý thuyết cần được giáo viên chọn lựa kỹ để phục vụ cho việc cũng cố kiến thức Chỉ chọn lựa các bài đặc trưng mang tính khái quát kiến thức cao, không cần thực hiện tất cả các bài tập trong phần này và cần chừa lại những bài tập để học sinh làm Vì vậy cần lựa chọn bài tập, nhóm bài tập sau cho phù hợp với trình độ học sinh của từng lớp, từng đối tượng học sinh là rất quan trọng đòi hỏi mỗi người giáo viên có đầu tư nghiêm túc cho công việc này

Có thể chia các nhóm bài tập như sau:

* Nhóm bài tập mà cần giáo viên làm mẫu để học sinh bắt chước (Cần chỉ rõ cho học sinh chương trình hành động: bước một làm gì, bước hai làm gì …) Học sinh tái hiện công việc vừa thực hiện qua các bài tập tương tự

* Nhóm bài tập mà giáo viên chỉ là người hướng dẫn, gợi ý cho học sinh (hoạt động cá nhân hoặc trao đổi nhóm nhỏ) tự tìm ra hướng giải quyết bài toán

* Nhóm bài tập học sinh tự lực làm bài trên cơ sở các bài tập đã thực hiện.

* Nhóm bài tập xây dựng kiến thức mới trong tiết luyện tập

Tùy vào tình hình thực tế của các lớp học mà giáo viên cần có những nhóm bài tập thích hợp không cần phải giải quyết tất cả các bài tập như nói ở trên

Thí dụ: Tiết luyện tập dãy tỉ số bằng nhau

(tiết 12 - Đại số 7)

- Có thể chia các bài tập thành các nhóm sau

- Nhóm bài tập học sinh tự lực làm bài: Bài tập

59, bài tập 64

- Nhóm bài tập mà giáo viên chỉ là người hướng dẫn, gợi ý cho học sinh: Bài tập 61; bài tập 62.

Thí dụ: Tiết 7 hình học 9 tuần 4: Tỉ số lượng giác của góc nhọn

Trong một số tiết luyện tập hiện nay vì lý do sư phạm

và lý do chương trình một số kiến thức mới và cơ bản được trình bày dưới dạng bài tập Nếu không nghiên cứu kỹ và thực hiện tốt thì các em sẽ gặp rất nhiều khó khăn sau này

Vì vậy khi gặp các dạng bài tập này giáo viên cần thực hiện các công việc sau:

- Phân tích thật kỹ các dữ kiện

- Các bước giải bài tập phải thực hiện hoàn chỉnh, tránh đơn giản hóa

- Khẳng định tính đúng đắn của kiến thức và cách vận dụng kiến thức đó

Bài tập 14: Sử dụng định nghĩa của tỉ số lượng giác của một góc nhọn để chứng minh : Với góc nhọn tùy ý ,

ta có

1cos

sin)

;1cot

.)

;sin

coscot

)

:cos

sin)

2 2

tg

c

g b

tg

a



b/ Đồ dùng dạy học: tranh ảnh, hệ thống sơ

đồ, biểu mẫu, máy chiếu …

Đồ dùng dạy học còn để phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh trong tiết luyện tập thì một

sơ đồ một hinh vẽ, phương án giải một bài tập chủ động sáng tạo…được chuẩn bị sẽ giúp học sinh nắm bắt vấn đề tốt hơn tự tin hơn trong công việc giải quyết các bài tập và tiết kiệm được thời gian.

2/ Chuẩn bị của học sinh

* Kiến thức

Một nguyên nhân quan trọng có thể nói là khá cơ bản khiến học sinh không thể tích cực học tập trong tiết luyện tập ở các môn học của chúng ta là các em hỏng kiến thức khá lớn Môn Toán lại đòi hỏi tính liên tục và kế thừa rất cao cho nên việc học sinh chuẩn bị kiến thức cho tiết luyện tập là rất quan trọng.

- Về học sinh cần tự chuẩn bị: cần học kỹ kiến thức trước của tiết luyện tập

- Về giáo viên chuẩn bị cho học sinh: cần nhắc lại cho học sinh kiến thức có liên quan (kiến thức của các lớp cũ, các chương cũ, các môn học có liên quan)

2/ Chuẩn bị của học sinh

* Kiến thức

có thể yêu cầu các tiết học đều có đồ dùng học tập một cách hoàn hảo tuy nhiên học sinh cần có đồ dùng học tập một cách tối thiểu: thước; viết; compa; ê ke, máy tính bỏ túi và giấy nháp trong tiết luyện tập

* Bài tập cho tiết luyện tập

Để học tập tốt trước hết học sinh phải chuẩn bị được nội dung lý thuyết của tiết trước, phải nghiên cứu kỷ các bài tập ở phần bài tập và luyện tập và cố gắng giải các bài tập

đó (nếu có thể)