Phạm trù quan hệ chất lượng

Phạm trù quan hệ chất lượng

Phần mở đầu

Kinh tế chính trị Mác-Lênin có vai trò quan trọng trong đời sống Xã hội Trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay yêu cầu học tập, nghiên cứu kinh tế chính trị Mác-Lênin càng được đặt ra một cách bức thiết, nhằm khắc phục lạc hậu về lý luận kinh tế, sự giáo điều, tách rời lý luận với cuộc sống, góp phần hình thành tư duy kinh tế mới Nước ta đang xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, mà nền kinh tế thị trường thì luôn gắn liền với các phạm trù và các quy luật kinh tế của nó Trong đó có phạm trù giá trị thặng dư hay nói cách khác “sự tồn tại giá trị thặng dư là một tất yếu khách quan ở Việt Nam khi mà ở Việt Nam ta đang

áp dụng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN”.Tuy nhiên hiện nay chúng ta đang thực hiện nền kinh tế thị trường nhiều thành phần theo định hướng XHCN nhưng trong chừng mực nào đó vẫn tồn tại thành kiến đối với các thành phần kinh tế tư nhân, tư bản, coi các thành phần kinh tế này

là bóc lột, những nhận thức này không thể xảy ra với một số cán bộ, đảng viên làm công tác quản lý mà còn xảy ra ngay trong những người trực tiếp làm kinh tế tư nhân ở nước ta Mà theo lý luận của Mác thì vấn đề bóc lột lại liên quan đến “giá trị thặng dư” Vì thế việc nghiên cứu về chất và lượng của giá trị thặng dư sẽ giúp chúng ta có nhận thức đúng đắn về con đường đi lên xây dựng CNXH ở Việt Nam mà đảng và nhà nước ta đã chọn Với kiến thức còn hạn hẹp bài viết này chỉ nêu ra những nội dung cơ bản của “giá trị thặng dư” , cùng một vài ý nghĩa thực tiễn rút ra được khi nghiên cứu vấn đề này và một số ý kiến để việc vận dụng “giá trị thặng dư” trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta

Bài viết này được chia thành 3 chương:

Chương I: Mặt chất và mặt lượng của giá trị thặng dư ý nghĩa thực tiễn

của vấn đề nghiên cứu đối với nước ta khi chuyển sang nền kinh tế thị trường đinh hướng xã hội chủ nghĩa

Chương II: Thực trạng việc nghiên cứu và vận dụng giá trị thặng dư ở

nước ta hiện nay

Chương III: Một số gải pháp để vận dụng lý luận giá trị thặng dư nhằm

phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Bài viết đã được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của thầy giáo hướng dẫn, đồng thời được sự giúp đỡ của thư viện trường về nhiều tài liệu tham khảo bổ ích

Phần nội dung Chương 1: Mặt chất và mặt lượng của giá trị thặng dư ý nghĩa thực tiễn của vấn đề nghiên cứu này đối với nước ta khi chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Cần phải nghiên cứu về giá trị thặng dư bởi sự tồn tại của giá trị thặng

dư trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta là một tất yếu khách quan, có nghiên cứu về giá trị thặng dư ta mới thấy rõ những đặc tính phổ biến của sản xuất và phân phối giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường, từ đó tìm ra các giải pháp để vận dụng học thuyết giá trị thặng

dư nhằm phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta, theo mục tiêu đã được Đảng và Nhà nước ta vạch ra, làm dân giàu nước mạnh, xây dựng thành công CNXH ở Việt Nam

Khi nghiên cứu về phạm trù giá trị thặng dư, Mác đã sử dụng nhuần nhuyễn phương pháp duy vật biện chứng để nghiên cứu Người đã gạt bỏ đi những cái không bản chất của vấn đề để rút ra bản chất của nó, đi từ cái chung đến cái riêng, từ trừu tượng đến cụ thể và đặc biệt là việc sử dụng phương pháp trừu tượng hoá khoa học

A Mặt chất của giá trị thặng dư.

Mối quan hệ kinh tế giữa người sở hữu tiền và người sở hữu sức lao động là điều kiện tiên quyết để sản xuất ra giá trị thặng dư vì vậy việc phân tích của Mác về quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư về bản chất và nguồn gốc là một vấn đề cần lưu ý

I Sự chuyển hoá của tiền thành tư bản.

1 Công thức chung của tư bản

Tiền là sản phẩm cuối cùng của quá trình lưu thông hàng hoá Đồng thời tiền cũng là hình thức biểu hiện đầu tiên của tư bản Song bản thân tiền không phải là tư bản mà tiền chỉ trở thành tư bản khi chúng được sử dụng

để bóc lột lao động của người khác Tiền được coi là tiền thông thường thì vận động theo công thức H-T-H còn tiền được coi là tư bản thì vận động theo công thức T-H-T Ta thấy hai công thức này có những điểm giống và khác nhau:

Giống nhau: Cả hai sự vận động đều bao gồm hai nhân tố là tiền và

hàng và đều có hai hành vi là mua và bán, có người mua, người bán

Khác nhau: Trình tự hai giai đoạn đối lập nhau (mua và bán) trong hai

công thức lưu thông là đảo ngược nhau Với công thức H-T-H thì bắt đầu

bằng việc bán (H-T) và kết thúc bằng việc mua (T-H), bán trước mua sau nhưng tiền chỉ đóng vai trò trung gian và kết thúc quá trình đều là hàng hoá Ngược lại, với công thức T-H-T thì bắt đầu bằng việc mua (T-H) và kết thúc bằng việc bán (H-T) ở đây tiền vừa là điểm xuất phát vừa là điểm kết thúc còn hàng hoá đóng vai trò trung gian, tiền ở đây chỉ để chi ra để mua rồi lại thu lại sau khi bán Vởy tiền trong công thức này chỉ được ứng trước mà thôi.

Từ đó ta thấy giá trị sử dụng là mục đích cuối cùng của vòng chu chuyển H-T-H giá trị sử dụng tức là nhằm thoả mãn những nhu cầu nhất định Như vậy qua trình này là hữu hạn, nó sẽ kết thúc khi nhu cầu được thoả mãn Động cơ và mục đích của vòng chu chuyển T-H-T là bản thân giá trị trao đổi trong lưu thông điểm đầu và điểm cuối đều là tiền chúng không khác nhau về chất Do vậy nếu số tiền thu về bằng số tiền ứng ra thì quá trình vận động trở nên vô nghĩa Mà như ta đã biết, một món tiền chỉ

có thể khác với một món tiền khác về mặt số lượng Kết quả là qua lưu thông số tiền ứng trước không những được bảo tồn mà còn tự tăng thêm giá trị Nên công thức vận động đầy đủ của tư bản là T-H-T’ Trong đó T’=T+∆t số tiền trội hơn so với số tiền ứng ra là ∆t, Các Mác gọi là giá trị thặng dư số tiền ứng ra ban đầu chuyển hoá thành tư bản Vậy tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư nên sự vận động của tư bản là không có giới hạn vì sự lớn lên của giá trị là không có giới hạn

Từ phân tích trên Mác đã phân biệt rõ ràng tiền thông thường và tiền tư bản Tiền thông thường chỉ đóng vai trò trung gian trong lưu thông Còn tiền tư bản là giá trị vận động, nó ra khỏi lĩnh vực lưu thông rồi lại trở lại lưu thông, tự duy trì và sinh sôi nảy nở trong lưu thông quay trở về dưới dạng đã lớn lên và không ngừng bắt đầu lại cùng một vòng chu chuyển ấy.T-H-T’mới nhìn thì nó là công thức vận động của riêng tư bản thương nghiệp nhưng ngay cả tư bản công nghiệp và cả tư bản cho vay thì cũng vậy.Tư bản chủ nghĩa cũng là tiền được chuyển hoá thành hàng hoá thông qua sản xuất rồi lại chuyển hoá thành một số tiền lớn hơn bằng việc bán hàng hoá đó Tư bản cho vay thì lưu thông T-H-T’được biểu hiện dưới dạng thu ngắn lại là T-T’ một số tiền thành một số tiền lớn hơn Như vậy T-H-T’thực sự là công thức chung của tư bản

Nhưng bên cạnh đó công thức: T-H-T’mâu thuẫn với tất cả các quy luật

về bản chất của hàng hóa, giá trị, tiền và bản thân lưu thông

2 Những mâu thuẫn của công thức chung:

-Trong lưu thông có thể có hai trường hợp xảy ra: một là trao đổi tuân theo quy luật giá trị (trao đổi ngang giá); hai là trao đổi không tuân theo quy luật giá trị (trao đổi không ngang giá)

- Trường hợp trao đôi ngang giá : Nếu hàng hoá được trao đổi ngang giá thì chỉ có sự thay đổi hình thái của giá trị, từ T-H và H-T còn tổng giá trị cũng như phần giá trị nằm trong tay mỗi bên tham gia trao đổi, trước sau không đổi Tuy nhiên về giá trị sử dụng thì cả hai bên đều có lợi.ở đây không có sự hình thành giá trị thặng dư

Trường hợp trao đổi không ngang giá: Nếu hàng hóa bán cao hơn giá trị của chúng khi đó người bán được lợi một khoản là một phần chênh lệch giữa giá bán và giá trị thực của hàng hóa,còn người mua bị thiệt một khoản đúng bằng giá trị mà người bán được lợi Còn nếu người bán hàng hoá dưới giá trị của chúng (bán rẻ) thì người mua được lợi một khoản là phần chênh lệch giữa giá trị thực và giá bán của hàng hoá còn người bán bị thiệt một giá trị đúng bằng giá trị mà người mua được lợi

Vậy trong cả hai trường hợp trên cho thấy,nếu người này được lợi thì người kia thiệt nhưng tổng hàng hoá vẫn không tăng lên nên cả hai trường hợp này không hình thành nên giá trị thặng dư

Tiền đưa vào lưu thông, qua lưu thông thì thu được giá trị thặng dư mà lưu thông không tạo ra giá trị nên không tạo ra giá trị thặng dư, tiền rút khỏi lưu thông làm chức năng lưu thông thì làm chức năng cất trữ thì không thu được giá trị thăng dư.Như vậy cùng với lưu thông và lại không cùng với lưu thông đây chính là mâu thuẫn của công thức chung của tư bản

Để giải quyết vấn đề này ta phải đứng trên các quy luật của lưu thông hàng hoá và lưu thông tiền tệ Vấn đề cơ bản là nhà tư bản đã gặp trên thị trường một loại hàng hoá đặc biệt mà khi tiêu dùng nó sẽ đem lại giá trị thặng dư đó là sức lao động

3.Hàng hoá - sức lao động

a Sức lao động và điều kiện tạo ra hàng hoá

Sức lao động bao gồm toàn bộ sức thần kinh, sức cơ bắp, thể lực, trí lực tồn tại trong bản thân con người sống, nó chỉ được bộc lộ qua lao động và

là yếu tố chủ thể không thể thiếu được của mọi quá trình sant xuất Xã hội Sức lao động không phải bao giờ cũng là hàng hoá nó chỉ biến thành hàng hoá khi có đầy đủ hai điều kiện:

Thứ nhất:người lao động phải được tự do về thân thể, tự do về năng lực lao động của mìnhvà chỉ bán sức lao động đó trong một thời gian nhất định Bởi vì sức lao động chỉ có thể xuất hiện trên thị trường với tư cách là hàng hoá khi nó được đưa ta thị trường tức là bản thân người có sức lao động đó đem bán nó Muốn vậy người lao động phải đựoc tự do về thân thể

có quyến sở hữu sức lao động của mình thì mới đem bán sức lao động được Người sở hữu sức lao động chỉ nên bán sức lao động trong một thời gian nhất định thôi nếu bán hẳn sức lao động đó trong một lần thì người đó

sẽ trở thành nô lệ

Thứ hai: Người lao động phải bị tước hết tư liệu sản xuất,muốn sống họ phải bán sức lao động của mình Vì nếu người lao động được tự do về thân thể mà lại có tư liệu sản xuất thì họ sẽ sản xuất ra hàng hoá và bán hàng hoá do mình sant xuất ra chứ không bán sức lao động

Khi sức lao động trở thành hàng hoá,nó cũng xó hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử dụng nhưng nó là hàng hoá đặc biệt vì vậy, giá trị và giá trị

sử dụng của nó có những nét đặc thù so với những hàng hoá khác

b Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động:

Hàng hoá sức lao động cũng có hai thuộc tính là giá trị sử dụng và giá trị

*Giá trị của hàng hoá sức lao động:

Giá trị hàng hoá sức lao động do thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động quyết định Mà sức lao động lại gắn liền với cơ thể sống Do đó việc sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động cũng bao hàm việc duy trì cuộc sống của con người đó.Muốn duy trì cuộc sống của bản thân mình, con người cần có một số tư liệu sinh hoạt nhất định Mặt khác số lượng của những nhu cầu cần thiết ấy, cũng như phương thức thoả mãn những nhu cầu đó ở mỗi một người, nhóm người lao động lại khác nhau,do các yếu tố lịch sử, tinh thần, nên giá trị của sức lao động còn mang tính tinh thần, thể chất lịch sử Nhưng những người sở hữu sức lao động có thể chết đi do vậy muốn cho người ấy không ngừng xuất hiện trên thị trường hàng hoá sức lao động thì người bán sức lao động ấy phải trở nên vĩnh cửu bằng cách sinh xon đẻ cái Vì vậy tổng số những tư liệu sinh hoạt cho những người thay thế đó tức là con cái của những người lao động Giá trị những tư liệu sinh hoạt về vất chất và tinh thần cần thiết để tái sản xuất sức lao động,duy trì đời sống công nhân.Muốn cho mgười lao động có kiến thức và sức lao động vận dụng khoa học trong một ngành lao động nhất định thì cần phải tốn nhiều hay ít chi phí đào tạo

*Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động:

Nó cũng giống như các hàng hoá thông thường khác ở chỗ là nó cũng phải thoả mãn nhu cầu nào đó của người mua Còn khác ở chỗ các hàng hoá thông thường qua tiêu dùng thì giảm dần còn sức lao động qua tiêu dùng tức là qua lao động thì nó tạo ra lượng giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân nó do người công nhân theo thời gian đã tích luỹ được kinh nghiệm

sản xuất Và phần lớn hơn đó chính là giá trị thặng dư cho nhà tư bản Đến đây ta đã hiểu được mâu thuẫn công thức chung của tư bản là cùng lưu thông và không cùng với lưu thông từ đó ta thấy khi sức lao động trở thành hàng hóa,tiền tệ thành tư bản.

II Sản xuất ra giá trị thặng dư.

Khi người có sức lao động đem bán sức lao động thì người mua sẽ tiêu dùng sức lao động của họ bằng cách bắt người bán đó phải lao động Mà giá trị sử dụng của sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức lao động tức là quá trình lao động và trong quá trình ấy sức lao động tạo ra giá trị thặng dư Do đó để nghiên cứu quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư sẽ bắt đầu nghiên cứu quá trình lao động

- Sức lao động: Như đã nói ở trên thì nó là yếu tố cơ bản của quá trình

lao động vì sức lao động gắn với con người mà con người luôn sáng tạo ra tư liệu lao động, đối tượng lao động đồng thời sử dụng chúng

để phục vụ lợi ích của mình

Lao động và sức lao động khác nhau ở chỗ sức lao động mới chỉ là khả năng của lao động còn lao động là sự tiêu dùng sức lao động trong hiện thực Mà sức lao động + đối tượng lao động và tư liệu lao động tạo ra của cải vật chất Trong quá trình lao động, sức lao động kết hợp với dụng cụ lao động tác động với đối tượng lao động và chuyển toàn bộ giá trị của những tư liệu sản xuất vào sản phẩm được tạo ra

- Đối tượng lao động: là bộ phận của giới tự nhiên mà lao động của con

người tác động vào làm thay đổi hình thái của nó cho phù hợp với mục đích con người

Đối tượng lao động có hai loại: Loại có sẵn như gỗ, rừng, quặng trong lòng đất,tôm,cá dưới sông biển lao động của con người tác động vàậ phục

vụ ngay cho nhu cầu của con người.Và một loại phải qua chế biến được gọi

là nguyên vật liệu

- Tư liệu lao động: là những vật hoặc hệ thống những vật mà con người

dùng để tác động vào đối tượng lao động cho phù hợp với nhu cầu con người.Trong tư liệu lao động trước hết phải kể đến công cụ lao động,đây là

yếu tố trực tiếp cải biến đối tượng lao động Sự phát triển của công cụ lao động nói lên thời đại khác.

Tư liệu lao động và đối tượng lao động có sự phân biệt tương đối Đối tượng lao động và tư liệu lao động trong quá trình lao động sản xuất hợp thành tư liệu sản xuất, do đó, có thể nói rằng: quá trình lao động là sự kết hợp của hai yếu tố: sức lao động và tư liệu sản xuất

Đi từ cái chung là việc nghiên cứu quá trình lao động, Mác đã đi đến phân tích quá trình sản xuất giá trị thặng dư dưới CNTB

2 Sản xuất ra giá trị thặng dư:

Mụcđích của sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải là giá trị sử dụng

mà là giá trị, hơn nữa cũng không phải là giá trị đơn thuần mà là giá trị thặng dư.Nhưng để sản xuất giá trị thặng dư trước hết nhà tư bản phải sản xuất ra một giá trị sử dụng nàậ đó,vì giá trị sử dụng là vật mang giá trị và giá trị thặng dư

Để hiểu rõ hơn quá trình sản xuất giá trị thặng dư, chúng ta lấy việc sản xuất sợi của một nhà tư bản làm ví dụ:

Giả sử để có sợi bán nhà tư bản đã mua (giả định theo đúng giá trị) 20kg bông giá 20đôla; tiền hao mòn máy móc 3 đôla, tiền thuê công nhân

là 4đôla (Ngang bằng tư liệu sinh hoạt để họ sống trong một ngày)và giả sử

họ kéo hết số bông trên trong 4 giờ và mỗi giờ tạo ra một lượng giá trị mới

là 1 đôla Việc mua bán trên là đúng giá trị và điều kiện sản xuất trung bình của Xã hội

Quá trình sản xuất được tiến hành trong 4 giờ lao động với tư cách là lao động cụ thể công nhân kéo hết 20kg bông thành sợi Giá trị của bông và hao mòn máy mócđược lao động cụ thể của công nhân chuyển dịch và bảo tồn vào giá trị của sợi, hình thành ra bộ phận giá trị cũ (C) là 23 đôla.Như vậy để sản xuất ra 20kg sợi thì nhà tư bản phải ứng trước một số tiền là 23 đôla Để sản xuất ra 20kg sợi thì cần phải có 20kg bông và sự hao mòn của máy móc,khi 5kg sợi được sản xuất ra thì không có nghĩa là giá trị của 5kg bông và phần máy móc bị hao mòn mất đi mà phần giá trị đó được chuyển nguyên vẹn vào giá trị của 20kg sợi Như vậy, giá trị của nhưng tư liệu sản xuất 20kg bông và hao mòn máy móc được biểu hiện bằng 23 đôla, là những bộ phận cấu thành giá trị của 20kg sợi.Chú ý là người ta chỉ chi phí một thời gian lao động cần thiết trong những điều kiện sản xuất Xã hội nhất định mà thôi, vì vậy dù nhà tư bản có sử dụng những tư liệu sản xuất nàậ có giá trị lớn hơn 23đôla như trên đi nữa thì giá nhập vàậ của giá trị của 5kg sợi cũng chỉ là 23 đôla, tức là số lao động Xã hội cần thiết của nền sản xuất

mà thôi

Xét về phần giá trị mà lao động của người công nhân đã kết hợp vào bông Giả định muốn sản xuất một lượng trung bình những tư liệu sinh hoạt cần thiết hàng ngày cho một người lao động thì mất 4 giờ lao động trung bình và giả sử 4 giờ lao động trung bình đã được vật hoá trong 4 đôla

Việc nhà tư bản trả 4 đôla cho một ngày lao động của người công nhân

là đúng giá trị của sức lao động.Trong quá trình lao động, lao động không ngừng chuyển hoá từ hình thái hoạt động sang hình thái tồn tại, từ hình thái vận động sang hình thái vật thể.Như vậy 4 giờ lao động Xã hội cần thiết,vận động kéo sợi sẽ biểu hiện ra trong một lượng sợi nhất định là 20kg sợi.Do đó thành phần giá trị do lao động của người công nhân kết hợp vào giá trị của 20kg sợi là 4 giờ lao động xã hội cần thiết và chỉ là lượng vật chất hoá của số giờ lao động xã hội đó mà thôi.Vậy cũng với 4 giờ lao động trên với tư cách là lao động trừu tượng sức lao động của công nhân tạo ra lượng giá trị mới (V+m) là 4 đôla, kết tinh vào giá trị của sợi

Bây giờ ta thấy tổng giá trị của 20kg sợi gồm giá trị của 20kg bông là

20 đôla, với hao mòn máy móc là 3 đôla và 4 giờ lao động của người công nhân kéo sợi biểu hiện là 4 đôla.Vậy giá trị của 20kg sợi là 27đôla Họ ứng

ra 27đôla thu về 27 đôla như vậy họ không đạt được mục đích Nhà tư bản suy nghĩ công nhân lao động được trả tiền họ cũng lao động nhưng không được gì Họ suy nghĩ công nhân được trả 4 đôla ngang bằng với tư liệu sinh hoạt sống trong một ngày do đó không thể chỉ lao động 4 giờ mà nhiều hơn nữa là 8 giờ chẳng hạn, 4 giờ sau nhà tư bản chỉ phải mua 20kg bông trị giá

20 đôla, hao mòn máy móc là 3 đôla Vậy tổng số tiền nhà tư bản ứng trước

để sản xuất 40kg sợi là 40 đôla cho 40kg bông, 6 đôla cho hao mòn máy móc, 4đôla để thuê công nhân Tổng là 50 đôla, mà giá trị của 40kg sợi là

54 đôla Nếu nhà tư bản đem bán 40kg sợi (đúng giá trị) với giá 54 đôla thì thu được lượng trội hơn là 4 đôla (54-50) là giá trị thặng dư của nhà tư bản

Để làm sáng tỏ thêm CácMác đã lấy ngày lao động của công nhân để chứng minh Ông chia ngày lao động của công nhân làm hai phần là thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư Công nhân làm việc trong phần thời gian lao động cần thiết tạo ra sản phẩm cần thiết với tiền công của mình còn làm việc trong thời gian lao động thặng dư là tạo ra sản phẩm thặng dư cho nhà tư bản Nhà tư bản bán nó thu về giá trị thặng dư

Từ đó cho ta biết được nguồn gốc và bản chất của giá trị thặng dư: là một bộ phận của giá trị mới, bộ phận giá trị dôi ra ngoài giá trị sức lao động của công nhân Do lao động của công nhân làm thuê sáng tạo ra và bị nhà tư bản chiếm không là lao động không công của công nhân cho tư bản

Là quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư, quá trình sản xuất ra giá trị đến một thời hạn mà ở đó giá trị sức lao động của công nhân được hoàn lại bằng một bộ phận của giá trị mới

Tư bản ứng trước của nhà tư bản được chia làm hai bộ phận Một là bộ phận tư bản được chi ra để mua tư liệu sản xuất (tư bản bất biến) ký hiệu là

C Hai là bộ phận tư bản được chi ra để mua sức lao động (tư bản khả biến)

ký hiệu là V, bộ phận tư bản này cũng chỉ là một số tiền như tư bản chi ra

để mua tư liệu sản xuất nhưng nhờ mua được sức lao động là loại hàng hoá đặc biệt mà khi tiêu dùng nó tạo ra giá trị thặng dư nên trở thành lượng khả biến Việc phân chia này càng chỉ rõ nguồn gốc của giá trị thặng dư là sức lao động chứ không phải là máy móc hay tư liệu sản xuất khác

Có hai phương thức sản xuất ra giá trị thặng dư:

a Phương thức sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối:

Đây là phương thức sản xuất giá trị thặng dư bằng cách kéo dài tuyệt đối ngày lao động trong khi phần thời gian lao động cần thiết của công nhân không đổi Phần thời gian giá trị thặng dư kéo dài bao nhiêu là được hưởng bấy nhiêu

Ví dụ: Ngày lao động là 8 giờ trong đó gồm thời gian lao động cần thiết

là 4 giờ và 4 giờ là thời gian lao động thặng dư Nay ngày lao động kéo dài tuyệt đối thành 10 giờ mà thời gian lao động cần thiết không đổi thì thời gian lao động thặng dư tăng từ 4 giờ đến 6 giờ Điều này dẫn đến việc đấu tranh của công nhân và sự đấu tranh đó buộc nhà tư bản phải rút ngắn thời gian lao động Khi đó độ dài ngày lao động được xác định và nhà tư bản phải tìm phương thức khác để sản xuất ra giá trị thặng dư đó là phương thức sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối

b Phương thức sản xuất giá trị thặng dư tương đối:

Là giá trị thặng dư thu được bằng cách rút ngắn thời gian lao động cần thiết của công nhân trong khi thời gian lao động của người công nhân không đổi dựa trên cơ sở tăng năng suất lao động xã hội

Ví dụ: Người lao động làm việc 8 giờ trong đó 4 giờ là thời gian lao động cần thiết và 4 giờ là thời gian lao động thặng dư Nay ngày lao động vẫn giữ nguyên là 8 giờ nhưng thời gian lao động cần thiết của công nhân rút ngắn xuỗng còn 2 giờ nên thời gian lao động thặng dư tăng lên từ 4 giờ đến 6 giờ Như vậy muốn rút ngắn thời gian lao động của công nhân phải tăng năng suất lao động xã hội và năng suất lao động xã hội tăng ên làm cho giá trị hàng hoá tiêu dùng giảm xuống kéo theo sức lao động giảm Vì vậy 2 giờ lao động cần thiết cũng đảm bảo khối lượng tư liệu sinh hoạt để công nhân tái sản xuất sức lao động, đồng thời để tăng năng suất lao động phải cải tiến sản xuất, đổi mới công nghệ Những doanh nghiệp nào đi đầu trong đổi mới công nghệ sẽ thu được giá trị thặng dư siêu ngạch Giá trị thặng dư siêu ngạch chính là giá trị thặng dư tương đối vì nó đều do tăng năng suất lao động mà có Nhưng khác ở chỗ giá trị thặng dư tương đối do

tăng năng suất lao động xã hội do đó tất cả các nhà tư bản đều được hưởng Còn giá trị thặng dư siêu ngạch là do tăng năng suất lao động cá biệt nên chỉ có những nhà tư bản nào có năng suất lao động cá biệt hơn năng suất lao động xã hội thì mới được hưởng giá trị thặng dư siêu ngạch ở đây máy móc công nghệ tiên tiến không tạo ra giá trị thặng dư mà nó tạo điều kiện

để tăng sức lao động của người lao động, hạ giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị của thị trường Nhờ đó mà giá trị thặng dư tăng lên

B Mặt lượng của giá trị thặng dư:

Mặt lượng của giá trị thặng dư biểu hiện ở tỷ suất giá trị thặng dư, ở khối lượng giá trị thặng dư, và ở trong các hình thức của giá trị thặng dư

I Tỷ suất giá trị thặng dư:

Tỷ suất giá trị thặng dư là tỷ lệ so sánh giữa giá trị thặng dư và tư bản khả biến (ký hiệu là m’)

Tỷ suất giá trị thặng dư chỉ rõ trong tổng giá trị mới so sức lao động tạo

ra thì công nhân được hưởng bao nhiêu, nhà tư bản chiếm được bao nhiêu đồng thời nó còn chỉ rõ trong một ngày lao động, phần thời gian lao động thặng dư mà người công nhân làm cho nhà tư bản chiếm bao nhiêu phần trăm so với thời gian lao động tất yếu làm cho mình Nói lên sự bóc lột của nhà tư bản với công nhân làm thuê, nó chưa nói rõ quy mô bóc lột Để phản ánh quy mô bóc lột CácMác sử dụng phạm trù khối lượng giá trị thặng dư

II Khối lượng giá trị thặng dư:

Khối lượng giá trị thặng dư là tích số giữa tỷ suất giá trị thặng dư và tổng số tư bản khả biến được sử dụng Ký hiệu là M

Như vậy, khối lượng giá trị thặng dư có thể được biểu hiện bằng công thức:

M = m’.V

(Trong đó, V là tổng số tư bản khả biến được sử dụng.)

Nhìn vào công thức trên ta thấy,ở cùng một trình độ bóc lột (m’) nhất định, nếu nhà tư bản sử dụng càng nhiều tư bản khả biến thì khối lượng giá trị thặng dư thu được sẽ càng lớn Như vậycó thể thấy giá trị thặng dư phản ánh quy mô của sự bóc lột, hay đó là sự bóc lột theo chiều rộng

III Sự thay đổi trong đại lượng của giá trị thặng dư:

Khi ta bán hàng hoá thì giá cả phải luôn luôn cao hơn giá trị của nó Trong giá cả của hàng hoá gồm giá trị của nó và phần giá trị thặng dư, mà phần giá trị thặng dư được quyết định bởi ba nhân tố là độ dài ngày lao động, cường độ bình thường của lao động và sức sản xuất của lao động.

1 Đại lượng của ngày lao động và cường độ lao động không đổi (cho sẵn), sức sản xuất của lao động thay đổi:

Đại lượng của ngày lao động không đổi, có nghĩa là giá trị của ngày lao động đó không đổi, hay giá trị mới được tạo ra trong ngày lao động là không đổi Giá trị mới tạo ra này bao gồm giá trị sức lao động và giá trị thặng dư Mà giá trị của sức lao động không giảm xuống, thì giá trị thặng

dư không tăng lên, nên để có sự thay đổi đó cần phải thay đổi sức sản xuất Giả định: thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, nếu sức sản xuất của lao động tăng lên, thì chỉ cần một thời gian ít hơn 4 giờ để sản xuất ra khối lượng tư liệu sinh hoạt hàng ngày cần thiết mà trước đây phải cần 4 giờ để sản xuất Do đó, giá trị của sức lao động sẽ giảm xuống Ngược lại, nếu sức sản xuất của lao động giảm xuống, thì giá trị của sức lao động tăng lên Như vậy, việc tăng năng suất lao động sẽ làm giảm giá trị của sức lao động,

và đồng thời làm tăng giá trị thặng dư mà việc tăng hay giảm của giá trị thặng dư luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nhà sản xuất nó là kết quả chứ không phải là nguyên nhân của việc tăng hay giảm tương ứng của giá trị sức lao động

2 Ngày lao động không đổi, sức sản xuất của lao động không đổi, cường độ lao động thay đổi:

Khi cường độ lao động cao thì sản phẩm làm ra trong ngày sẽ nhiều hơn so với số lượng sản phẩm làm ra trong một ngày có cường độ lao động thấp hơn mà số giờ lao động thì như nhau

Trong trường hợp này cũng gần giống như trên là đều đem lại số lượng sản phẩm lớn hơn trong cùng một thời gian lao động Song cũng có điểm khác là giá trị của mỗi đơn vị sản phẩm trong trường hợp này không đổi vì trước cũng như sau để làm ra một sản phẩm đều hao phí một lượng lao động như nhau còn trong trường hợp tăng sức sản xuất của lao động giá trị của mỗi đơn vị sản phẩm giảm đi vì nó tốn ít lao động hơn trước

Việc tăng cường độ lao động, làm khối lượng sản phẩm sản xuất ra khi

đó tăng lên, giá trị lại không giảm, làm tổng giá trị tăng, trong khi đó giá trị của sức lao động không đổi, do đó, làm giá trị thặng dư tăng lên Việc đó khác với việc tăng sức sản xuất của lao động, làm cho giá trị của sức lao động giảm đi, mà tổng số giá trị không tăng lên (vì tuy khối lượng sản phẩm tăng, nhưng giá trị của mỗi sản phẩm lại giảm đi tương ứng), do đó giá trị thặng dư tăng lên

3 Sức sản xuất của lao động và cường độ lao động không thay đổi, ngày lao động thay đổi:

Ngày lao động có thể thay đổi theo hai chiều, nó có thể được rút ngắn lại hay kéo dài ra

Việc rút ngắn ngày lao động, trong điều kiện năng suất lao động và cường độ lao động không thay đổi, không làm thay đổi giá trị của sức lao động, hay không làm thay đổi số thời gian lao động cần thiết, vì thế nó làm thời gian lao động thặng dư bị rút ngắn, hay làm giá trị thặng dư giảm Đại lượng tuyệt đối của giá trị thặng dư giảm làm đại lượng tương đối của nó so với đại lượng không đổi của giá trị sức lao động cũng giảm xuống Nên chỉ

có bằng cách giảm giá cả của sức lao động xuống thì nhà tư bản mới không

bị tổn thất Nếu không thì việc rút ngắn thời gian lao động bao giờ cũng gắn liền với sự thay đổi của năng suất lao động và cường độ lao động

Kéo dài thời gian lao động: Giả sử thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, hay giá trị của sức lao động là 4 đồng, thời gian lao động thặng dư là 4 giờ

và giá trị thặng dư là 4 đồng Toàn bộ ngày lao động là 8 giờ, và biểu hiện trong sản phẩm là 8 đồng Nếu ngày lao động được kéo dài thêm 2 giờ, và giá cả sức lao động không thay đổi, thì đại lượng tương đối của giá trị thặng dư tăng lên cùng với đại lượng tuyệt đối của nó Mà vì giá trị của sức lao động không đổi, giá trị thặng dư lại tăng lên, do đó, đại lượng tương đối của giá trị sức lao động so với giá trị thặng dư sẽ giảm xuống Như vậy, giá trị thặng dư tăng lên là nguyên nhân làm đại lượng tương đối của giá trị sức lao động giảm Khi kéo dài ngày lao động cho đến một điểm nhất định, thì

sự hao mòn sức lao động tăng lên, người lao động cần nhiều tư liệu sinh hoạt hơn để bù đắp hao mòn đó, do đó, giá cả của sức lao động phải tăng lên, nhưng ngay cả khi giá cả của sức lao động có tăng lên thì giá trị của sức lao động cũng giảm đi tương đối so với giá trị thặng dư

4 Sự thay đổi cùng lúc của ngày lao động, sức sản xuất và cường độ của lao động :

Có hai trường hợp quan trọng sau cần phải nghiên cứu:

Sức sản xuất của lao động giảm xuống, đồng thời ngày lao động bị kéo dài

Chúng ta nói đến sức sản xuất của lao động giảm xuống là nói đến những ngành lao động mà sản phẩm quyết định giá trị của sức lao động, như ngành nông nghiệp, sức sản xuất của lao động đã giảm xuống do độ màu mỡ của đất kém đi, và giá cả sản phẩm đó đắt lên một cách tương ứng.Khi sức sản xuất của lao động giảm đi, thì như phân tích ở trên, giá trị của sức lao động sẽ tăng lên, thời gian lao động cần thiết tăng lên, làm thời

gian lao động thặng dư giảm đi, giá trị thặng dư cũng vì thế mà giảm xuống Nếu như ngày lao động được kéo dài để giá trị thặng dư được sinh

ra khi đó đúng bằng lượng giá trị thặng dư trước đó, thì đại lượng của nó vẫn giảm xuống tương đối so với giá trị sức lao động Và nếu tiếp tục kéo dài thời gian lao động thì có thể cả hai đại lượng tuyệt đối và tương đối của giá trị thặng dư có thể tăng lên

Cường độ và năng suất lao động tăng lên cùng với việc rút ngắn ngày lao động

Khi cường độ và sức sản xuất của lao động tăng lên có nghĩa là thời gian lao động cần thiết được rút ngắn lại, đồng thời, thời gian lao động thặng dư được kéo dài ra, giá trị thặng dư được sinh ra tăng lên Và do đó,

có thể rút ngắn ngày lao động đến khi thời gian lao động thặng dư không còn nữa, nhưng cả khi sức sản xuất và cường độ của lao động có tăng đi nữa, giới hạn thời gian lao động cần thiết vẫn sẽ được nới rộng, bởi vì, càng ngày con người càng có nhu cầu sinh sống, hoạt động phong phú hơn, đồng thời một phần lao động thặng dư ngày nay sẽ được tính vào lao động cần thiết, cụ thể là phần lao động cần thiết cho việc thành lập quỹ dự trữ và quỹ tích luỹ xã hội Năng suất lao động càng phát triển, thì lại càng có thể rút ngắn ngày lao động, và ngày lao động càng rút ngắn lại thì cường độ lao động càng có thể tăng lên

IV Các hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư

Giá trị thặng dư là một phạm trù nói lên bản chất của nền sản xuất TBCN Trong đời sống thực tế của xã hội tư bản, giá trị thặng dư chuyển hoá và biểu hiện thành lợi nhuận công nghiệp, lợi nhuận thương nghiệp, lợi nhuận ngân hàng, lợi tức cho vay, địa tô TBCN

1 Lợi nhuận:

Muốn tạo ra giá trị hàng hoá tất yếu phải chi ra một số lao động nhất định gọi là chi phí lao động, bao gồm lao động quá khứ và lao động hiện tại Lao động quá khứ (lao động vật hoá) tức là giá trị của tư liệu sản xuất (C), lao động hiện tại (lao động sống) tức là lao động tạo ra giá trị mới (V+m) Chi phí lao động đó là chi phí thực tế của xã hội, chi phí tạo ra giá trị hàng hóa (W) W=C+V+m

Song đối với nhà tư bản họ không phải chi phí lao động để sản xuất hàng hóa cho nên họ không quan tâm đến còn trên thực tế họ chỉ quan tâm đến việc ứng tư bản để mua tư liệu sản xuất (C) và mua sức lao động (V)

Do đó nhà tư bản chỉ xem hao phí hết bao nhiêu tư bản chứ không tính đến hao phí hết bao nhiêu lao động xã hội CácMác gọi chi phí đó là chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa (k) (k=C+V) Như vậy chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là chi phí về tư bản mà nhà tư bản bỏ ra để sản xuất hàng hoá Như vậy giá trị hàng hóa là W= C+V+m sẽ chuyển thành W= k+m Nhìn vào công thức trên thì ta thấy sự phân biệt giữa C và V đã biến mất, người ta thấy dường như k sinh ra m Chính ở đây chi phí lao động bị che lấp bởi chi phí tư bản (k) lao động là thực thể, là nguồn gốc của giá trị thì bị biến mất

và giờ đây hình như toàn bộ chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa sinh ra giá trị thặng dư

Giữa giá trị hàng hoá và chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa luôn luôn có một khoảng chênh lệch cho nên sau khi bán hàng (giá cả bằng giá trị) nhà

tư bản không những bù đắp đủ số tư bản đã ứng ra mà còn thu được một số tiền lời ngang bằng với m, số tiền này được gọi là lợi nhuận (p) do đó cơ cấu sản phẩm là W=k+p

Giữa giá trị thặng dư và lợi nhuận có sự khác nhau cơ bản về chất và lượng Giá trị thặng dư thì sinh ra từ V (tức là lao động của công nhân) còn lợi nhuận thì được coi là đã được sinh rat từ C+V (tư bản ứng trước) Nhưng chúng cũng có sự giống nhau ở chỗ đều có chung một nguồn gốc là kết quả lao động không công của công nhân làm thuê Thực chất lợi nhuận

và giá trị thặng dư đều là một, lợi nhuận chẳng qua chỉ là một hình thái thần bí hoá của giá trị thặng dư Như CácMác viết: “Giá trị thặng dư hay là lợi nhuận chính là phần giá trị dôi ra ấy của giá trị hàng hóa so với chi phí sản xuất của nó nghĩa là phần dôi ra của tổng số lượng lao động chứa đựng trong hàng hoá so với số lượng lao động được trả công chứa đựng trong hàng hoá Nếu như nhà tư bản bán hàng hoá với giá cả bằng giá trị thì khi

Trong nền kinh tế tư bản mặc dù lợi nhuận là mục đích trực tiếp và tối cao của các nhà tư bản nhưng khi bắt đầu đầu tư vào một ngành sản xuất kinh doanh nào đó thì cái mà nhà tư bản quan tâm đến trước hết là tỷ suất lợi nhuận Tỷ suất lợi nhuận là tỷ số tính theo phần trăm giữa giá trị thặng

dư mà nhà tư bản đã bóc lột được của công nhân làm thuê so với tổng tư bản ứng trước ký hiệu là p’ vì thế có công thức p’(C+V) = m x 100% P’ không phản ánh trình độ bóc lột mà nó chỉ phản ánh nơi đầu tư vốn có lợi nhất cho nhà tư bản về lượng Do đó việc thu lợi nhuận và theo đuổi tỷ suất lợi nhuận là động lực thúc đẩy, là mục tiêu cạnh tranh của các nhà tư bản