Năm 1984 Muỗi Hành đã phát sinh thành dịch ở Gò Công Đông Tiền Giang, Mỹ Xuyên, Long Phú Hậu Giang, gây hại trên 3000 ha.. Gần đây, muỗi hành gây hại cho lúa vụ 3 ở vùng canh tác 3 vụ lú
Trang 1ngày, sau đó bón thêm phân, cây lúa sẽ vượt qua được
b/ Biện pháp hóa học:
- Áp dụng thuốc dạng dung dịch vào buổi chiều
- Có thể sử dụng thuốc lưu dẫn dạng hạt rải vào ruộng
MUỖI HÀNH (MUỖI NĂN, LÚA NĂN)
-Tên khoa học: Orseolia oryzae (Wood-Mason),
còn có tên là Pachidiplosis oryzae (Wood-Mason)
- Họ Muỗi Năn (Cecidomyiidae), Bộ Hai Cánh (Diptera)
1 Phân bố Trên thế giới, muỗi hành gây hại trầm trọng ở các vùng trồng lúa thuộc
Nam và Đông Nam Á châu, đặc biệt ở Ấn Độ, Indonesia, Miến Điện, Sri-lanka, Thái Lan và Trung Quốc
Ở Việt Nam, trước đây Muỗi Hành gây hại nặng ở Bình Trị Thiên, Quảng Nam, Đà Nẵng và một số tỉnh ở miền Bắc Năm 1983 Muỗi Hành được ghi nhận xuất hiện ở Long An, Tiền Giang, Hậu Giang Năm 1984 Muỗi Hành đã phát sinh thành dịch ở Gò Công Đông (Tiền Giang), Mỹ Xuyên, Long Phú (Hậu Giang), gây hại trên
3000 ha Gần đây, muỗi hành gây hại cho lúa vụ 3 ở vùng canh tác 3 vụ lúa trong năm khi thời gian gieo sạ của vụ này vào khoảng tháng 6-7 trùng vào lúc có mưa nhiều, như ở các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Tiền Giang
2 Ký chủ Ngoài lúa, muỗi hành còn có thể sinh sống trên lúa hoang, các loại cỏ
như cỏ bắc, cỏ Paspalum scrobilulatum, Ischaenum cilliare, Echinochloa, Leersia, Panicum và Brachiaria
3 Đặc điểm hình thái và sinh học
Thành trùng cái dài từ 3 - 5 mm, sải cánh rộng 8,5 - 9 mm, bụng màu đỏ; thành trùng đực nhỏ hơn và có màu vàng nâu Đầu rất nhỏ, hầu như bị mắt kép có màu đen choán hết Râu đầu màu vàng, dạng chuỗi hạt, điểm nối giữa các đốt râu có 1 hay 2 hàng gai mọc xung quanh Chân dài màu nâu đậm Muỗi cái có thể sống từ 2 đến 5 ngày và đẻ từ 100 - 200 trứng, trong khi muỗi đực sống từ 1 đến 2 ngày
Trứng hình bầu dục dài từ 0,4 - 0,5 mm được đẻ thành từng cái riêng lẻ hoặc từng nhóm từ 3 - 4 cái ở mặt dưới lá, gần chân của phiến lá Mới đẻ trứng màu trắng bóng, sắp nở chuyển sang màu đỏ tím bóng Thời gian ủ trứng từ 3 - 5 ngày
Ấu trùng mới nở dài khoảng 1 mm, lớn đủ sức dài khoảng 3 mm, cơ thể màu hồng nhạt, có từ 3 - 4 tuổi, phát triển trong thời gian từ 13 - 15 ngày
Trang 2Muỗi hành Orseolia oryzae (Wood-Mason):
a Thành trùng, b Ấu trùng (Theo Reissig và ctv., 1986)
Sự tấn công vào cây lúa của muỗi hành: vị trí xâm nhập vào chồi non của ấu trùng (a), sự
hình thành lá hành (b, c), lá hành với vỏ nhộng dính bên ngoài (d)
(Theo Reissig và ctv., 1986).
Nhộng dài từ 2 - 3 mm màu hồng nhạt khi mới hình thành và chuyển sang màu hồng sậm khi sắp vũ hoá, có nhiều hàng gai ngược trên thân mình Thời gian nhộng từ 6 - 8 ngày
Vòng đời muỗi hành từ 26 - 35 ngày
4 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Thành trùng vũ hóa vào đầu mùa mưa, thường là ban đêm, có thể bắt cặp ngay và đẻ trứng vài giờ sau đó và thích hoạt động vào ban đêm, ban ngày thường đậu trong khóm lúa, gần mặt nước hay cỏ dại ở bờ ruộng Thành trùng ăn các giọt sương đêm để sống và bị thu hút nhiều bởi ánh sáng đèn và vào đèn nhiều lúc trăng tròn
Trứng cần ẩm độ cao (80-90%) để phát triển và nở và thường nở vào buổi sáng
Ấu trùng nhờ sương trên lá bò dần xuống giữa bẹ và thân đến đọt non hay chồi phụ và ăn đỉnh sinh trưởng của cây lúa Trong khi chích hút đỉnh sinh trưởng
Trang 3Ôúng này dài khoảng 10 - 30 cm và có đường kính từ 1 đến 2 mm Trong mỗi ống chỉ có một ấu trùng Khoảngü 7 ngày sau khi bị tấn công, ống lúa sẽ mọc dài ra và tròn giống như cọng hành và rất dễ nhìn thấy vì ống có màu xanh lá cây nhạt Lúc đó ấu trùng bên trong đã đủ lớn hoặc đã làm nhộng Nhộng có thể di chuyển lên xuống trong ống lúa nhờ các gai ngược trên thân Trời mưa hay râm mát nhộng di chuyển lên phía trên ống lúa; trời nắng gắt nhộng thường di chuyển xuống phía dưới Khi sắp vũ hóa nhộng di chuyển lên phía trên của ống lúa và đục một lỗ nhỏ chui ra khỏi ống lúa, một đầu còn gắn vào ống lúa
Muỗi hành thường tấn công cây lúa từ giai đoạn mạ đến nhảy chồi tối đa Chồi chính bị hư sẽ kích thích cây lúa sinh chồi mới Lúa bị gây hại sớm sẽ mọc thêm chồi mới, nhưng đôi khi chỉ là những chồi vô hiệu hay nếu có cho bông thì hạt lép nhiều Muỗi hành thường qua giai đoạn ngủ nghỉ vào mùa khô, trong chồi ngủ của ký chủ phụ
Triệu chứng để nhận diện cây lúa bị muỗi hành gây hại là cây lúa bị lùn, đâm rất nhiều chồi, phần thân hơi cứng, chiều ngang thân cây lúa nở to dần theo sự tăng trưởng của ấu trùng nằm bên trong, lá lúa xanh thẫm ngắn, dựng đứng và có nhiều cọng lúa giống như cọng hành lẫn trong bụi lúa
5 Các yếu tố ảnh hưởng đến mật số
a/ Thời tiết Đối với muỗi hành, ẩm độ là yếu tố quan trọng làm tăng khả năng
sinh sản của thành trùng và khả năng phát triển của ấu trùng Ấu trùng nở ra sẽ bị chết nếu thiếu sương đêm hoặc các giọt nước mưa để giúp chúng bò dần xuống và chui vào đọt lúa Do đó mưa nhỏ, sương mù và trời có mây âm u rất thuận lợi cho muỗi hành phát triển Ẩm độ thích hợp nhất đối với Muỗi Hành là 85 - 95% và nhiệt độ thích hợp là 26 - 30o C Vì các lý do nêu trên nên ở đồng bằng sông Cửu Long muỗi hành chỉ xuất hiện và gây hại nhiều vào vụ Hè - Thu hàng năm
b/ Thức ăn Trên thế giới đã tìm được các giống lúa kháng Muỗi Hành, nhưng
Muỗi Hành có nhiều dòng sinh học tại các địa phương khác nhau nên rất khó phát triển giống kháng
c/ Thiên địch:
- Ong các họ Platygasteridae, Encyrtidae, Pteromalidae, Eurytomydae ký sinh trứng và ấu trùng
- Nhện nhỏ thuộc họ Phytoseiidae ăn trứng và nhện lớn ăn thịt thành trùng
Trang 46 Biện pháp phòng trị
a/ Biện pháp canh tác:
- Diệt cỏ xung quanh ruộng lúa
- Diệt lúa rài, lúa chét và gieo cấy sớm rất cần thiết để giảm mật số Muỗi Hành trên đồng ruộng
- Trồng giống lúa nhảy chồi nhiều
- Không bón nhiều phân N
- Thăm ruộng thường xuyên từ giai đoạn mạ đến lúc cây lúa nhảy chồi tối đa
b/ Biện pháp hóa học:
- Nhúng rễ mạ vào dung dịch thuốc trừ sâu lưu dẫn trong 1 đêm trước khi cấy
- Áp dụng thuốc nước để diệt thành trùng hoặc ấu trùng vừa nở ra
- Rãi thuốc hột khi ruộng chủ động nước
SÂU ĐÀN (SÂU KEO, SÂU CẮN CHẺN)
Tên khoa học: Spodoptera mauritia (Boisduval)
Họ Ngài Đêm (Noctuidae), Bộ Cánh Vảy (Lepidoptera)
1 Phân bố Sâu xuất hiện ở khắp các vùng trồng lúa trên thế giới, nhiều nhất là Ấn
Độ, Australia, Ceylon, Bangladesh, Indonesia, Kampuchea, Malaysia, Lào, Pakistan, Philippines, Sri - Lanka, Thái Lan, miền Nam nước Nhật, Trung Quốc, Triều Tiên Ở Việt Nam sâu thường gây hại nhiều ở miền Nam
2 Ký chủ Ngoài lúa, sâu còn có thể tấn công bắp, lúa miến, mía, đậu xanh, thuốc lá,
đay, đu đủ dầu, khoai lang, cải bắp và các loại cỏ hòa bản
3 Đặc điểm hình thái và sinh học
Bướm có cơ thể dài từ 14 - 20 mm, sải cánh rộng từ 30 - 35 mm, thân màu nâu xám Cánh trước màu đen xám với nhiều đốm và vân không rõ nét, gần cạnh ngoài có một đường gợn sóng đậm, đường vân phụ cạnh ngoài có màu trắng xám hình gợn sóng, bên trong có một vân cũng màu xám chạy song song và giữa cánh có một đốm đen to, dưới đốm này có một số đốm trắng nhỏ Cánh sau màu trắng hơi nâu, cạnh ngoài màu nâu đậm Bướm cái sống trung bình từ 7 - 12 ngày, đẻ từ 200 - 300 trứng thành từng ổ 50 - 100 cái ở mặt dưới lá
Trứng hình tròn hơi dẹp, rộng từ 0,4 - 0,6 mm, mới đẻ màu trắng sữa, sắp nở chuyển sang màu vàng xám và sau cùng là xám đen, được đẻ thành từng ổ hình bầu dục, có lông màu vàng xám bao phủ Thời gian ủ trứng từ 3 - 7 ngày
Trang 5có một sọc màu lợt, mỗi bên thân có 3 sọc màu nâu và màu xanh lục, phía trên ba sọc nâu có một hàng đốm đen hình bán nguyệt Sâu có 5 tuổi và phát triển từ khi nở đến lớn hoàn toàn từ 15 - 24 ngày
Nhộng dài 12 - 14 mm, màu nâu đậm, có hai gai nhỏ ở cuối bụng Thời gian nhộng từ 7 - 15 ngày
Vòng đời sâu Keo từ 30 - 55 ngày
4 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Bướm hoạt động về đêm, nhất là đầu đêm và bị thu hút nhiều bởi ánh sáng đèn Ban ngày bướm thường trốn ở mặt dưới lá hoặc trong cỏ ven bờ ruộng
Vì sâu tuổi nhỏ có màu xanh giống như màu xanh của lá lúa và hay trốn trong lá non hay ở mặt dưới lá vào ban ngày nên khó phát hiện Khi lớn sâu có màu đậm và vết ăn đứt phiến lá rất rõ nên dễ thấy Sâu có tập quán sống tập trung thành từng đàn, sức phá hại rất nhiều và ăn lá lúa rất mạnh Lúc nhỏ sâu chỉ ăn khuyết phiến lá từ ngoài vào, khi lớn sâu cắn đứt cả phiến lá, do đó sâu thường bị thiếu thức ăn và phải di chuyển từ ruộng này sang ruộng khác thành từng đàn lớn nên có tên là “sâu đàn” Sâu có tập quán cuộn tròn mình khi đụng đến Sâu thường ăn lá lúa vào ban đêm, hay ban ngày nếu trời âm u, có mưa nhỏ, làm hư phiến lá, giảm khả năng quang hợp của cây Cây lúa non bị sâu tấn công nhiều sẽ trụi hết lá, phát triển không tốt và chết Sâu làm nhộng dưới đất Ở đồng bằng sông Cửu Long sâu xuất hiện theo sự xuất hiện của lúa, thường là ở giai đoạn đầu của cây lúa, ít khi thấy mật số cao khi lúa trổ
5 Biện pháp phòng trị
a/ Biện pháp canh tác
- Làm sạch cỏ quanh ruộng
- Làm nương mạ xa nơi có cỏ
b/ Biện pháp sinh học
