Như vậy kênh hình trong dạy học lịch sử hiện nay không chỉđược sử dụng giới hạn ở việc minh hoạ cho nội dung bài học mà là một trong những nguồncung cấp kiến thức lịch sử quan trong cho
Trang 11 Lí do chọn đề tài
Trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay kiến thức lịch sử không chỉ tập trung ở kênhchữ mà còn cả ở kênh hình Như vậy kênh hình trong dạy học lịch sử hiện nay không chỉđược sử dụng giới hạn ở việc minh hoạ cho nội dung bài học mà là một trong những nguồncung cấp kiến thức lịch sử quan trong cho học sinh
Do đó, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạyhọc lịch sử nói riêng đã được đề cập và đặt ra trong thực tiễn trong suốt nhiều năm gần đây
và đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lí giáo dục cũng như cácgiáo viên trực tiếp đứng lớp Tất cả đều khẳng định phải đổi mới phương pháp dạy học theohướng phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh
Trong dạy học lịch sử, khai thác và sử dụng kênh hình là biện pháp quan trong tíchcực để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh Đốivới giáo viên khai thác sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa, không chỉ làm cho bàigiảng trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn góp phần quan trong trong việc tạo biểu tượng,hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh; phát triển ở học sinh kĩ năng quan sát, trí tưởngtượng, tư duy ngôn ngữ; giáo dục tư tưởng cảm xúc, cảm nghĩ ở học sinh Đối với học sinhthông qua “làm việc” với bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ các em sẽ hiểu sâu sắc hơn bản chất của
sự kiện lịch sử, nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội, nhớ kỹ, hiểu sâu những hìnhảnh, những kiến thức lịch sử Hỉnh ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hìnhảnh thu nhận bằng trực quan
Tuy nhiên vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để phát huy nâng cao hiệu quả bàihọc lịch sử, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, đó là một trong những vấn đề đòihỏi các nhà giáo dục hiện nay cần thực hiện để đạt hiệu quả cao Vấn đề đặt ra là sử dụngkênh hình trong sách giáo khoa nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch
sử góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử
Mặc dù việc khai thác sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là biện pháp quantrong để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, nhưng hiện nay vấn đề này vẫn chưa đượcquan tâm một cách đầy đủ Nguyên nhân của tình trạng này có nhiều, song chủ yếu là:
- Chúng ta mới chỉ chú ý đến kênh chữ của sách giáo khoa và coi đây là nguồn cungcấp kiến thức lịch sử duy nhất trong dạy – học lịch sử mà không thấy rằng kênh hình khôngchỉ là nguồn kiến thức quan trọng cung cấp một lượng thông tin đáng kể, mà còn là phương
Trang 2tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động hấp, dẫn hơn, gây hứng thúhọc tập hơn cho học sinh.
- Không ít giáo viên chưa hiểu rõ xuất sứ nội dung ý nghĩa của kênh hình trong sáchgiáo khoa Trong các đợt bồi dưỡng thay sách, giáo viên hầu như chỉ được giải thích về cấutạo chương trình, những điểm mới về nội dung sách giáo khoa mà không được chú trong bồidưỡng về việc khai thác sử dụng kênh hình, mặc dù số lượng kênh hình trong sách giáo khoahiện hành tăng lên đáng kể so với trước
- Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung của kênh hình nhưng lại ngại sửdụng và sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng phần nhiều vẫn mang tình hình thức minh hoạcho bài giảng
Chính vì vậy mà để phát huy tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức lịch
sử của học sinh, phát huy tính tích cực học tập của học sinh thì kênh hình trong sách giáokhoa có một ý nghĩa rất quan trọng trong giảng dạy lịch sử Kênh hình sẽ giúp cho học sinh
có được những biểu tượng lịch sử, qua đó hình thành các khái niệm lịch sử trên cơ sở trựctiếp quan sát, khắc phục tình trạng, hiện đại hoá lịch sử của học sinh Qua hệ thống kênhhình sẽ giúp cho học sinh hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, hiểu sâu kiến thức lịchsử
Từ những vấn đề đã nêu trên đây, đó là lí do em chon đề tài “sử dụng các tài liệutham khảo và kênh hình trong dạy học “các quốc gia cổ đại phương đông”
1.1 Khái niệm về quá trình dạy học
Trang 3Theo quan niệm cổ truyền : quá trình dạy học là tập hợp những hành động liên tiếp,thâm nhập vào nhau của giáo viên và của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên, nhằmlàm cho học sinh tự giác nắm vững hệ thống những cơ sở khoa học và trong quá trình đó,phát triển những năng lực nhận thức và năng lực hành động, hình thành thế giới quan vànhân sinh quan Như vậy quá trình dạy học được hiểu là một tập hợp những hoạt động củathây và trò, dưới sự hướng dẫn chủ đạo của giáo viên nhằm giúp trò phát huy được nhâncách và nhờ đó mà đạt tới mục đích dạy học
Theo quan niệm hiện nay, quá trình dạy học là một quá trình tương tác ( hợp tác)giữa thầy và trò, trong đó thầy chủ đạo nhờ các hoạt động tổ chức, lãnh đạo, điều chỉnh hoạtđộng nhận thức của học sinh, còn trò tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tổ chức, tựđiều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học Khái niệm nêutrên về quá trình dạy học sẽ được phân tích kỹ nhờ những cách tiếp cận mới để vạch rõ bảnchất của khái niệm
1.2 Bản chất của quá trình dạy học
Sự hiểu biết của con người chỉ có thể trở nên sâu sắc và có hiệu quả khi sự hiểu biết
đó không chỉ dừng lại ở những dấu hiệu mang tính hình thức bên ngoài của sự vật hiệntượng khiến ai cũng có thể cảm nhận được bằng trực giác, mà cái khó hơn chính là nhậnbiết, phát hiện được thực chất bên trong những gì cấu thành sự vật và hiện tượng đó, quyđịnh sự tồn tại, phát triển và tiêu vong của chúng
a Những cơ sở để xác định bản chất của quá trình dạy học
Để xác định bản chất của quá trình dạy học, cần căn cứ vào mối quan hệ giữa hoạtđộng nhận thức của loài người với hoạt động học tập của học sinh và mối quan hệ giữahoạt động dạy với hoạt động của học trong quá trình dạy học
Trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội loài người, con người muốn tồn tại vàphát triển thì phải không ngừng nhận thức và cải tạo hiện thực khách quan, không ngừngtích luỹ, hệ thống hoá, khái quát hoá kinh nghiệm, những tri thức và truyền đạt lại cho cácthế hệ kế tiếp
Trong xã hội diễn ra hoạt động nhận thức của loài người và hoạt động dạy học chothế hệ trẻ trong đó hoạt động nhận thức của loài người đi trước theo con đường vòng nhằmtìm tòi phát hiện những cái mới khách quan, còn hoạt động học của học sinh cũng là quá
Trang 4trình nhận thức nhằm lĩnh hội những cái mới chủ quan được diễn ra trong môi trường sưphạm, có sự hướng dẫn, có vai trò chủ đạo của giáo viên.
Khi xác định bản chất của quá trình dạy học cần xem xét mối quan hệ giữa hoạt độngdạy và hoạt động học Dạy và học phản ánh tính hai mặt của quá trình dạy học, chúng thốngnhất biện chứng với nhau Thầy đóng vai trò chủ đạo, trò tích cực, tự giác, chủ động lĩnh hộitri thức kỹ năng và tự làm phong phú vốn hiểu biết của mình
b Những đặc điểm cơ bản của quá trình dạy học hiện nay.
Hoạt động học tập của học sinh được tích cực hoá trên cơ sở nội dung dạy học ngàycàng hiện đại hoá
Thực tiễn quá trình dạy học đang tồn tại một mẫu khá phổ biến, một bên là nội dungdạy học không ngừng đổi mới theo hướng hiện đại hoá, nội dung thì quá tải- mà thời gianhọc tập thì quá hạn, phương pháp, phương tiện dạy học lại lạc hậu, lỗi thời
Trong quá trình dạy học hiện nay, học sinh có vốn sống và năng lực nhận thức pháttriển cao hơn so với trẻ cùng độ tuổi
Do cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện nay , được sống trong môi trường tri thứcngày càng phong phú học sinh thường xuyên được tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin rất đadạng
So với trẻ cùng độ tuổi ở các thế hệ trước, học sinh ngày nay có năng lực nhận thức
và vốn sống phát triển hơn, thông minh hơn, năng động hơn
Vì vậy hoạt động dạy học phải có tác dụng thúc đẩy sự phát triển năng lực và phẩmchất trí tuệ, tạo nên sự biến đổi về chất trong hoạt động nhận thức
Trong quá trình học tập, học sinh có xu hướng vượt ra khỏi nội dung tri thức, kỹ năng
do chương trình đã qui định
Nhìn chung đa số học sinh không thoả mãn với nội dung những gì các em được họctrong chương trình, các em luôn nhạy cảm với cái mới, muốn học thêm, tự tìm tòi, phát hiệncái mới muốn liên hệ lí luận với thực tiễn, muốn phát hiện và giải quyết vấn đề bằng nhiềucon đường, cách thức, phương án khác nhau, muốn được học thêm những môn tự chọn, tuỳchọn
Quá trình dạy học hiện nay được tiến hành trong điều kiện cơ sở vật chất và cácphương tiện kỹ thuật dạy học ngày càng hiện đại
Trang 5Cùng với sự đổi mới nội dung và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cựchọc tập của học sinh, các nhà trường hiện nay cũng đã được trang bị khá đầy đủ các phươngtiện dạy học, nhờ vậy mà gây hứng thú cho học tập cho học sinh, giúp họ lĩnh hội nhanh dễdàng hơn những tri thức và vận dung linh hoạt sáng tạo tri thức đó vào thực tiễn cuộc sống.
Từ sự phân tích các cơ sở trên, chúng ta nhận thấy, hoạt động học tập của học sinhđược tiến hành trong những điều kiện sư phạm nhất định có sự tổ chức , điều khiển, hướngdẫn cụ thể của giáo viên thông qua việc lựa chọn nội dung, việc vận dụng phối hợp cácphương pháp, phương tiện và các hình thức tổ chức dạy học Quá trình nhận thức của họcsinh trong học tập không phải diễn ra theo đường vòng, những thử nghiệm sai lầm, nhữngthất bại tất yếu thường xảy ra như trong nhận thức khoa học
Vậy quá trình dạy học, về bản chất là quá trình nhận thức đặc biệt của học sinh dogiáo viên tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông Nói cách khác,dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằmthực hiện tốt mục đích, nhiệm vụ dạy học
1.3 Thực trạng quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.
Trong thời gian qua, nhất là từ khi Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới, coi giáodục là quốc sách hàng đầu thì vai trò, vị trí của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông đã khôngngừng được củng cố và nâng cao
Thực tế kết quả việc dạy và học môn lịch sử đã thể hiện rõ việc hoàn thành nhiệm
vụ của môn ở những điểm cơ bản sau
Đã góp phần xứng đáng vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện đức dục, trídục, thể dục và mĩ dục Đặc biệt với lợi thế bộ môn đã góp phần quan trọng trong việc giáodục tư tưởng, chính trị và hình thành nhân cách thế hệ trẻ Bộ môn lịch sử đã góp phần xứngđáng trong việc xây dựng những con người và thế hệ tha thiết gắn bó với lý tưởng cao quýcủa Đảng Đó là lớp người có đạo đức trong sáng, có ý trí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổquốc Đó là lớp người hiểu rõ cội nguồn dân tộc, hiểu rõ công lao của tổ tiên, của các vị anhhùng, liệt sĩ đã dũng cảm , thông minh sáng tạo xây dựng và bảo vệ tổ quốc qua các thời đạilịch sử nên họ có đủ cơ sở để hiểu tại sao phải biết giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá
Trang 6của dân tộc Đó là lớp người có năng lực làm chủ tri thức khoa học, xứng đáng là người kếthừa sự nghiệp cách mạng vinh quang của Đảng, của dân tộc.
Chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử không ngừng được nâng cao Qua các hội thi
số giáo viên dạy giỏi các cấp ngày càng nhiều và chất lượng ngày càng nâng cao Chấtlượng bài làm của học sinh qua các kỳ thi tốt nghiệp THCS, THPT và các kỳ thi học sinhgiỏi quốc gia ngày càng xuất hiện nhiều học sinh đạt điểm khá, giỏi
Do kết quả giáo dục về nhiều mặt của bộ môn, đã không ngừng củng cố và nâng caođịa vị bộ môn Môn lịch sử ngày càng chứng tỏ rằng nó không thể thiếu được trong việcgiáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, tác phong trong việc hình thành nhân cách cho thế
hệ trẻ Yêu thích bộ môn lịch sử là xu hướng lành mạnh đang thu hút ngày càng nhiều họcsinh ở các trường phổ thông hiện nay
Có được các thành tích trên là do các nguyên nhân cơ bản sau:
- Được Đảng, nhà nước, các cấp quản lí giáo dục và nhân dân quan tâm, đánh giácao vai trò tác dụng của bộ môn lịch sử, trong việc giáo dục toàn diện thế hệ trẻ
- Nhận thức được vai trò, vị trí của bộ môn Lịch sử trong sự nghiệp giáo dục, bảnthân người giáo viên Lịch sử đã không ngừng tự học, tự đào tạo về chuyên môn nghiệp vụ,đến nay hầu hết đã chuẩn hoá , một số còn vươn lên trình độ cao hơn để đáp ứng nghiệp vụ ,yêu cầu ngày càng cao của bộ môn Địa vị của người giáo viên Lịch sử trong trường phổthông ngày càng có uy tín, được xã hội và học sinh tôn vinh
- Bản thân học sinh ngày càng nhận thấy vai trò tác dụng của bộ môn trong việc họctập, rèn luyện để trở thành con người có đủ năng lực và phẩm chất cần thiết để đáp ứng yêucầu của nhiệm vụ đổi mới và hiện đại hoá đất nước
Bên cạnh hoàn thành nhiệm vụ của bộ môn đã nêu trên chúng ta phải thừa nhận rằngkết quả đó còn thấp so với yêu cầu ngày càng cao của xã hội, nhất là trong thời kỳ đẩy mạnhcông nghiệp hoá , hiện đại hoá đất nước hiện nay
Do điều kiện khách quan và chủ quan chất lượng bộ môn lịch sử còn có những biểuhiện giảm sút, thể hiện ở những điểm sau :
Không nhớ các sự kiện lịch sử hoặc nếu có nhớ thì không chính xác là hiện tượngkhông chỉ ở một số ít học sinh Không ít học sinh rất khó khăn trong việc nhớ lịch sử dân
Trang 7tộc, nhưng lại rất nhạy bén trong việc nhớ tiểu sử, tính cách, thành tích của một vận độngviên, một ca sĩ mà các em yêu thích.
Cho đến nay, đa số học sinh vẫn còn quan niệm rằng học sử chỉ cần học thuộc lòng,nên đã dẫn tới hậu quả đáng buồn Khả năng phân tích, so sánh, tổng hợp và khả năng tìmhiểu nguyên nhân, bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử khả năng xâu chuỗi các sự kiệnlịch sử để tìm ra nét truyền thống, những bài học còn bị hạn chế rất nhiều, do đó làm hạn chếhiệu quả giảng dạy và học tập của bộ môn
Sự biết và hiểu lịch sử của học chủ yếu là lịch sử đấu tranh bảo vệ tổ quốc, phần biết
về lịch sử văn hoá, phong tục tập quán, lối sống của dân tộc qua các kỳ thi lịch sử quả là cònhạn chế rất nhiều
Có tình trạng nêu trên là do các nguyên nhân sau đây:
* Nguyên nhân khách quan
Cấu trúc của chương trình nhiều chỗ còn chưa hợp lí Nhiều bài còn quá nặng kiếnthức trong khi đó số tiết lại cắt giảm
Việc sử dụng kênh hình đôi khi còn chưa phù hợp Có giáo viên còn ngại sử dụngkênh hình trong sách giáo khoa vì phần chưa hiểu rõ bản chất, nội dung của kênh hình, phầncòn sợ mất thời gian, một phần nghĩ không cần thiết mà chỉ để minh hoạ, nên nó góp phầnlàm giảm chất lượng giảng dạy
Bên cạnh đó hệ thống kênh hình hiện nay không có màu vì vậy sẽ rất khó khăn choviệc mô tả, kiểm tra nhận thức của học sinh
Cơ sở vật chất và thiết bị cho việc dạy học bộ môn còn thiếu rất nhiều, các tài liệutham khảo, tranh ảnh, tạp chí ở thư viện nhà trường về lịch sử hầu như rất ít
Chưa tận dụng được các hình thức dạy học khác như tổ chức thăm quan di tích lịch
sử, di tích cách mạng, các hình thức ngoại khoá, hội thảo Do đó quá trình dạy học trở nênđơn điệu không phát huy được hết vai trò và tác dụng của bộ môn
Một số địa phương còn thiếu giáo viên bộ môn chính ban , một số trường còn bố trígiáo viên bộ môn văn, địa sang dạy lịch sử Hậu quả là việc dạy bộ môn lịch sử bị xemthường, kết quả học tập còn bị hạn chế
* Nguyên nhân chủ quan
Trang 8Khả năng chuyên môn nghiệp vụ của một số giáo viên bị sói mòn, một số chưa có ýthức rèn luyện chuyên môn nghiệp vụ
Kết quả học tập của học sinh bị hạn chế nhiều mặt:
Kỹ năng học tập bộ môn không được rèn luyện việc việc ghi nhớ đơn thuần về các
sự kiện, hiện tượng lịch sử của học sinh tỏ ra không ổn, hiện tượng ghi nhớ không chínhxác, nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện kia và nhớ không nhiều
Một số giáo viên còn dạy chay, nên nó làm tăng thêm sự hạn chế trong việc nhậnthức lịch sử của học sinh
1.4 Tính tích cực học tập của học sinh trong hoạt động học tập
a Quan niệm về tính tích cực học tập.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử xem tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con ngườitrong đời sống Khác với động vật, con người không chỉ tiếp thu những gì sẵn có trong tựnhiên mà còn chủ động cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội, sáng tạo ra nền văn hoá
ở mỗi thời đại
Hình thành và phát triển tính tích cực xã hội là một trong các nhiệm vụ chủ yếu củagiáo dục nhằm tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng,
có thể xem tính tích cực như là một điều kiện, là kết quả của sự phát triển nhân cách trẻtrong quá trình giáo dục
Tính tích cực của con người biểu hiện trong hoạt động khác nhau: lao động, học tập,TDTT, vui chơi giải trí, các hoạt động xã hội
Tính tích cực là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự gắng sức cao về nhiều mặttrong hoạt động học tập (L.V Relrôra) Học tập là một trường hợp riêng của sự nhận thức,một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới sự chỉ đạo của giáoviên (P.V Grđơnier) Vì vậy nói tới tính tích cực học tập, thực chất là nói tới tính tích cựccủa nhận thức
Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh tập trung ởkhát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức Khinắm vững kiến thức, học sinh sẽ thông hiểu và ghi nhớ những gì đã trải qua trong nhận thứctích cực của mình, trong đó các em đã phải có cố gắng trí tuệ
Trang 9b Những dấu hiệu và cấp độ biểu hiện tích cực học tập.
Học sinh khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung cáccâu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra
Học sinh hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trìnhbày chưa rõ
Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thứccác vấn đề mới
Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới lấy từnhững nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học
Ngoài những biểu hiện nói trên mà giáo viên dễ nhận thấy còn có những biểu hiện vềmặt xúc cảm, khó nhận thấy hơn, như thờ ơ hay hào hứng, phớt lờ hay ngạc nhiên, buồnchán trước một nội dung nào đó của bài học hoặc khi tìm ra lời giải thích hay cho một bàitập khó
c Ý nghĩa của vấn đề phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong thời kỳ
công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
Bước vào thời kỳ đổi mới đất nước ta chuyển từ chế độ tập trung quan liêu bao cấpsang nền kinh tế thị trường nhiều thành phần dưới sự quản lí của nhà nước
Học sinh và cha mẹ học sinh đã dần thích ứng với quan niệm học để có công ăn việclàm , chấp nhận làm việc trong cả khu vực kinh tế tập thể và tư nhân chứ không chỉ tậpchung vào khu vực nhà nước như trước kia
Trên con đường thích ứng với cơ chế thị trường chắc chắn trong thanh niên sẽ cónhững chuyển biến mạnh mẽ Nếu như trước đây còn có tư tưởng ỉ lại, không cần học giỏi,học tốt miễn là có công ăn việc làm thu nhập cao là được, thì hiện nay học sinh, thanh niên
sẽ phải chuyển biến mạnh mẽ về động cơ, mục đích học tập, thái độ học tập của mình Thaycho mục đích trước kia là học để trở thành cán bộ nhà nước, có việc làm ổn định suốt đời sẽ
là học để chuẩn bị cho cuộc sống có việc làm ngày càng tốt hơn Thay cho tâm lí ỉ lại sẽ là
sự tháo vát tự xoay sở, sự năng động tự tạo việc làm Cùng với những điều chỉnh trong xãhội về sử dụng lao động, tiền lương, đãi ngộ, khắc phục tiêu cực ô dù, móc ngoặt thanhniên sẽ có ý thức được rằng học giỏi trong nhà trường hứa hẹn thành đạt trong cuộc đời,phấn đấu trong học tập để có trình độ thực lực là con đường tốt nhất để mỗi thanh niên đạt
Trang 10tới vị trí kinh tế xã hội phù hợp với năng lực của mình Với một tâm lí như vậy họ sẽ chủđộng lao vào học tập không biết mệt mỏi Một đối tượng như vậy sẽ đòi hỏi nhà trường phảithay đổi nhiều về nội dung phương pháp giáo dục để có những sản phẩm đào tạo với chấtlượng ngày càng cao hơn, cung cấp cho thị trường lao động.
1.5 Tác dụng của việc sử dụng tài liệu tham khảo và kênh hình trong bài học lịch sử ở trường THCS.
Trong phương pháp dạy học lịch sử, nội dung của một sự kiện lịch sử được học sinhnhận thức thông qua việc tạo nên hình ảnh của quá khứ bằng những hoạt động của tri giác
và cảm giác Trong sách giáo khoa lịch sử cũ kênh hình hầu như không được chú trọng nếu
có cũng chỉ để minh hoạ cho nội dung kênh chữ Vì vậy khi giảng dạy lịch sử người giáoviên chủ yếu sử dụng lời nói để tái tạo lại các sự kiện, hiện tượng lịch sử nên giờ học thườngtrở nên nhàm chán và khô cứng
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổi mớigiáo dục, cũng như thực tiễn dạy học bộ môn, việc biên soạn sách giáo khoa lịch sử trunghọc cơ sở có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa lịch sử hiện nayđược biên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ở lớp
và ở nhà của học sinh theo định hướng mới Đó là, học sinh không phải học thuộc lòng sáchgiáo khoa mà cần phải tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa dưới sự tổchức, hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em tự hình thành cho mình những hiểubiết mới về Lịch sử Do đó, những thông tin trong sách giáo khoa một mặt được trình bàydưới dạng nêu vấn đề để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo những thông tin là nhữngcâu hỏi, bài tập yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau, trong đó đặcbiệt là sự giảm tải 25% số lượng kênh chữ, tăng đáng kể số lượng kênh hình Kênh hìnhtrong sách giáo khoa không chỉ minh họa, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng Lịch sử mà còn
là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Bên cạnh đó, một số bài viết trong sách giáokhoa còn có nhiều nội dung để ngỏ, chưa viết hết, yêu cầu học sinh thông qua làm việc vớitranh ảnh, sơ đồ, bản đồ, sẽ tìm tòi, khám phá những kiến thức cần thiết liên quan đến nộidung bài học mà tác giả sách giáo khoa muốn truyền tải đến học sinh
Hiện nay, sách giáo khoa bên cạnh việc khai thác nội dung lịch sử thông qua kênhchữ, bên cạnh đã rất chú trọng đến kênh hình Điều đó được thể hiện thông qua số lượng
Trang 11kênh hình tăng lên đáng kể so với trước, hơn nữa kênh hình trong sách giáo khoa hiện hànhkhông chỉ giới hạn ở việc minh hoạ cho nội dung bài học mà nó thường chứa đựng nhữngkiến thức lịch sử quan trọng đòi hỏi học sinh phải nắm được thông qua “làm việc” với kênhhình Vì vậy, khi giảng dạy lịch sử đòi hỏi người giáo viên không chỉ sử dụng lời nói mà còn
sử dụng những hình ảnh trực quan của quá khứ để tái tạo lại lịch sử nên giờ học trở nên sinhđộng và hấp dẫn hơn đối với học sinh Đó cũng là những yêu cầu đòi hỏi người giáo viênthời buổi công nghệ phải đáp ứng đầy đủ và đảm bảo chất lượng trong dạy học
a Vị trí, ý nghĩa của kênh hình sách giáo khoa trong dạy học lịch sử.
Xuất phát từ thực tế đổi mới giáo dục hiện nay, SGK lịch sử THCS được biên soạn
có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp SGK lịch sử không chỉ là tài liệu giảng dạycủa giáo viên mà còn là tài liệu học tập ở lớp và ở nhà của học sinh Đó là, học sinh khôngphải học thuộc lòng SGK mà cần tìm tòi nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoadưới sự tổ chức, giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên Từ đó, các em hình thành cho mìnhnhững hiểu biết mới về lịch sử Do đó những thông tin trong SGK một mặt được trình bàydưới dạng nêu vấn đề để học sinh suy nghĩ, mặt khác kèm theo những thông tin là nhữngcâu hỏi, bài tập yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau trong đó đặcbiệt là sự giảm tải 25% số lượng kênh chữ tăng đáng kể số lượng kênh hình
Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểutượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Bên cạnh đó, một sốbài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để ngỏ, chưa viết hết, yêu cầu học sinhthông qua làm việc với tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ… Sẽ tìm tòi, khám phá những kiến thứccần thiết liên quan đến nội dung bài học mà tác giả sách giáo khoa muốn chuyển tải đến họcsinh
Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử gồm nhiều loại : bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranhảnh lịch sử Mỗi loại có một phương pháp sử dụng riêng Song tựu trung lại, có thể sử dụngtrong bài kiến thức mới , củng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà và trong kiểm tra đánhgiá kết quả học tập của học sinh Riêng đối với hình vẽ, tranh ảnh lịch sử lại có hai dạng:dùng để minh hoạ cho kênh chữ hoặc với tư cách là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức chongười học
Trang 12Do đặc điểm của học tập lịch sử là không trực tiếp quan sát các sự kiện nên vì vậy đồdùng trực quan nói chung và kênh hình trong sách giáo khoa nói riêng có vai trò ý nghĩa rấtquan trọng.
Trong dạy học lịch sử, phương pháp sử dụng kênh hình góp phần quan trọng tạo biểutượng cho học sinh, cụ thể hoá các sự kiện và khắc phục được tình trạng “hiện đại hoá”lịch sử của học sinh
Kênh hình là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, hình thành kháiniệm lịch sử, nắm vững của sự phát triển của xã hội
Kênh hình trong sách giáo khoa còn có vai tro to lớn trong việc giúp học sinh nhớ kỹ,hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững trắctrong trí nhớ chúng ta là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan
Cùng với góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm, kênh hình còn góp phầnvào việc phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy ngôn ngữ của học sinh
Nhìn vào kênh hình học sinh sẽ hình dung ra được quá khứ lịch sử được phản ánh,minh hoạ như thế nào Học sinh suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác có hìnhảnh rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua
Kênh hình còn góp phần to lớn trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, cảm xúc thẩm
mĩ trong học sinh
Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, kênh hình góp phần tolớn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử gây hứng thú học tập cho học sinh, nó là chiếc cầunối giữa quá khứ và hiện tại
Do vậy khi sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử đòi hỏi giáo viên khi sửdụng phải linh hoạt, sáng tạo Vì vậy giáo viên phải chuẩn bị chu đáo và nhất là phải cóphương pháp phù hợp với từng loại kênh hình sao cho phù hợp với từng kiểu bài khi lên lớp
b Các loại kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử ở THCS
Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử ở THCS gồm các loại sau:
* Bản đồ lịch sử.