SKKN lịch sử

Tuy nhiên vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để phát huy nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, đó là một trong những vấn đề đòi hỏi các nhà g

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH BẢO

TRƯỜNG THCS HƯNG NHÂN

TỔ KHOA HỌC VÀ XÃ HỘI

-&@& -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI: CÁCH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ

TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ.

HỌ VÀ TÊN: NGÔ GIA NGHÌ CHỨC VỤ: GIÁO VIÊN

NĂM: 2008-2009

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nói riêng đã được đề cập và đặt ra trong thực tiễn trong suốt nhiều năm gần đây và đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lí giáo dục cũng như các giáo viên trực tiếp đứng lớp Tất cả đều khẳng định phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh

Nghị quyết TW VIII đã khẳng định: phải đổi mới phương pháp dạy học, khắc phục lối dạy một chiều từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến, phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên, suốt đời của học sinh

Trong luật giáo dục của nước CHXHCN Việt Nam cũng đã qui định: Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp, từng môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện, vận dung kiến thức vào thực tiễn tác động đến tình cảm đem lại niềm vui, hứng thú trong học tập cho học sinh

Thực tiễn quan điểm đổi mới giáo dục nói trên, trong các nhà trường phổ thông

đã dấy lên một phong trào thi đua đổi mới phương pháp dạy học đã diễn ra, kết quả đã

có nhiều giờ dạy tốt, tiết học tốt đã góp phần nâng cao hiệu quả bài học

Tuy nhiên vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để phát huy nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, đó là một trong những vấn đề đòi hỏi các nhà giáo dục hiện nay cần thực hiện để đạt hiệu quả cao Vấn đề đặt ra là sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa nói chung, và sử dụng bản đồ hợp lý nói riêng nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

Tuy nhiên, hiện nay đã có nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc thực hiện vấn

đề này Có người còn ngại sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa vì nó mất thời

gian, có người coi kênh hình trong sách giáo khoa là chỉ để minh hoạ, có người lại quá coi trọng kênh hình trong sách giáo khoa xem nhẹ nội dung kiến thức

Chính vì vậy mà để phát huy tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức lịch sử của học sinh, phát huy tính tích cực học tập của học sinh thì kênh hình trong sách giáo khoa có một ý nghĩa rất quan trọng trong giảng dạy lịch sử Kênh hình sẽ giúp cho học sinh có được những biểu tượng lịch sử, qua đó hình thành các khái niệm lịch sử trên cơ sở trực tiếp quan sát, khắc phục tình trạng, hiện đại hoá lịch sử của học sinh Qua hệ thống kênh hình sẽ giúp cho học sinh hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, hiểu sâu kiến thức lịch sử

Hiện nay, đất nước đang trên đà phát triển HS ngày một tiếp cận và làm quen với nhiều thành tựu công nghệ thông tin, nhiều trò chơi điện tử mới thu hút sự chú ý của học sinh nên các em có phần sao nhãng trong học tập Một bộ phận Phụ huynh và HS coi nhẹ các môn XH, chạy theo các môn học thời thượng như: Toán, Tin, Lý, Hoá nên các em cũng không mặn mà lắm với môn XH nói chung và môn LS nói riêng.Vì vậy để gây được hứng thú cho học sinh thì trong giờ học GV cần phải tạo được hứng thú học cho HS

Chính vì những lí đó, bản thân tôi là một giáo viên trực tiếp giảng dạy ở trường phổ thông Để nâng cao hiệu quả bài học, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập lịch sử, tôi đã lựa chọn đề tài "Sử dụng bản đồ trong sách giáo khoa và cách gây hứng thú học tập cho HS trong giờ LS.” Qua đề tài này, tôi cũng mong muốn nó cũng trở thành nguồn tài liệu hữu ích phục vụ cho việc giảng dạy lịch sử

PHẦN HAI: NỘI DUNG

1.CƠ SỞ LÍ LUẬN

Trên lĩnh vực giáo dục, đổi mới phương pháp là một vấn đề đã được đề cập và

bàn bạc sôi nổi từ nhiều thập niên qua Các nhà nghiên cứu GD đã không ngừng tìm tòi, tiếp thu những thành tựu mới của lí luận dạy học hiện đại để đưa nền giáo dục nước ta bắt kịp với nền giáo dục của thế giới và đáp ứng được như cầu học tập ngày càng cao của nhân dân Những năm gần đây, định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được thống nhất theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh dưới

sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên: Học sinh chủ động tự giác tìm tòi, phát hiện,

giải quyết nhiệm vụ nhận thức và có ý thức vận dụng linh hoạt, sáng tạo những

kĩ năng mà các em thu nhận được SGK lịch sử được biên soạn theo chương trình

mới, gồm ba phần: Lịch sử thế giới Lịch sử Việt Nam, lịch sử địa phương bám sát tiến trình lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nó đảm bảo tính chính xác, đổi mới và Việt Nam (theo quan niệm nhìn nhận đánh giá của Đảng) Đồng thời tạo được sự cân đối

về nội dung của SGK với kênh hình, kênh chữ, phát huy được tính tích cực của học sinh trong quá trình sử dụng tài liệu Rèn kĩ năng tư duy, phân tích, so sánh, đối chiếu hình thành những thói quen đáng chú ý về cách học tích cực

2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Từ thực tế Thành phố, Sở GD &ĐT đã chọn năm học 2006-2007 và năm học 2007-2008 là năm học: Hội nhập - Ổn định - Phát triển Theo mục tiêu đó PGD huyện Vĩnh Bảo đã triển khai những hoạt động chỉ đạo tích cực giúp các giáo viên nắm được mục tiêu năm học và những đổi mới cơ bản cho việc dạy học và kiểm tra đánh giá Việc thực hiện dạy môn lịch sử mới trong chương trình đã rút được kinh nhiệm, chỉnh sửa, tổng kết, qua quá trình dạy thử nghiệm ở các năm trước Nhờ đó giáo viên

diện: Kiến thức - Tư tưởng - Kĩ năng Tuy nhiên giờ dạy sử bên cạnh tính khoa học hệ thống các phương pháp thao tác đặc trưng, để tạo nên sự thành công còn chính ở sự nghiên cứu tài liệu và suy ngẫm của người dạy Điều này góp phần tạo nên màu sắc đa dạng hấp dẫn trong các bài dạy

Trong thời gian qua, nhất là từ khi Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới, coi giáo dục

là quốc sách hàng đầu thì vai trò, vị trí của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông đã không ngừng được củng cố và nâng cao

Thực tế kết quả việc dạy và học môn lịch sử đã thể hiện rõ việc hoàn thành nhiệm vụ của môn ở những điểm cơ bản sau

Đã góp phần xứng đáng vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện đức dục, trí dục, thể dục và mĩ dục Đặc biệt với lợi thế bộ môn đã góp phần quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, chính trị và hình thành nhân cách thế hệ trẻ Bộ môn lịch sử đã góp phần xứng đáng trong việc xây dựng những con người và thế hệ tha thiết gắn bó với lý tưởng cao quý của Đảng Đó là lớp người có đạo đức trong sáng, có ý trí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc Đó là lớp người hiểu rõ cội nguồn dân tộc, hiểu rõ công lao của tổ tiên, của các vị anh hùng, liệt sĩ đã dũng cảm, thông minh sáng tạo xây dựng và bảo vệ tổ quốc qua các thời đại lịch sử nên họ có đủ cơ sở để hiểu tại sao phải biết giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc Đó là lớp người có năng lực làm chủ tri thức khoa học, xứng đáng là người kế thừa sự nghiệp cách mạng vinh quang của Đảng, của dân tộc

Chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử không ngừng được nâng cao Qua các hội thi số giáo viên dạy giỏi các cấp ngày càng nhiều và chất lượng ngày càng nâng cao Chất lượng bài làm của học sinh qua các kỳ thi tốt nghiệp THCS, THPT và các

kỳ thi học sinh giỏi quốc gia ngày càng xuất hiện nhiều học sinh đạt điểm khá, giỏi

Do kết quả giáo dục về nhiều mặt của bộ môn, đã không ngừng củng cố và nâng cao địa vị bộ môn Môn lịch sử ngày càng chứng tỏ rằng nó không thể thiếu được trong việc giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, tác phong trong việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ Yêu thích bộ môn lịch sử là xu hướng lành mạnh đang thu hút ngày càng nhiều học sinh ở các trường phổ thông hiện nay

Có được các thành tích trên là do các nguyên nhân cơ bản sau:

+ Được Đảng, nhà nước, các cấp quả lí giáo dục và nhân dân quan tâm , đánh giá cao vai trò tác dụng của bộ môn lịch sử, trong việc giáo dục toàn diện thế hệ trẻ Nghị quyết TW II của BCHTW khoá VIII đã chỉ rõ: " Coi trọng hơn nữa các môn khoa học xã hội và nhân văn, nhất là Tiếng việt, lịch sử dân tộc, địa lí và văn hoá Việt Nam

+ Nhận thức được vai trò, vị trí của bộ môn Lịch sử trong sự nghiệp giáo dục, bản thân người giáo viên Lịch sử đã không ngừng tự học, tự đào tạo về chuyên môn nghiệp vụ, đến nay hầu hết đã chuẩn hoá, một số còn vươn lên trình độ cao hơn để đáp ứng nghiệp vụ, yêu cầu ngày càng cao của bộ môn Địa vị của người giáo viên Lịch

sử trong trường phổ thông ngày càng có uy tín, được xã hội và học sinh tôn vinh

+ Bản thân học sinh ngày càng nhận thấy vai trò tác dụng của bộ môn trong việc học tập, rèn luyện để trở thành con người có đủ năng lực và phẩm chất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ đổi mới và hiện đại hoá đất nước

Bên cạnh hoàn thành nhiệm vụ của bộ môn đã nêu trên chúng ta phải thừa nhận rằng kết quả đó còn thấp so với yêu cầu ngày càng cao của xã hội, nhất là trong thời

kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước hiện nay

Do điều kiện khách quan và chủ quan chất lượng bộ môn lịch sử còn có những biểu hiện giảm sút, thể hiện ở những điểm sau:

+ Không nhớ các sự kiện lịch sử hoặc nếu có nhớ thì không chính xác là hiện tượng không chỉ ở một số ít học sinh Theo dõi cuộc thi: Đường lên đỉnh OlimPia, đa số học sinh trả lời không đúng Là một giáo viên lịch sử, chúng ta không khỏi đau lòng khi biết kết quả của một cuộc thăm dò, không ít học sinh rất khó khăn trong việc nhớ lịch

sử dân tộc, nhưng lại rất nhạy bén trong việc nhớ tiểu sử, tính cách, thành tích của một vận động viên, một ca sĩ mà các em yêu thích

+ Cho đến nay, đa số học sinh vẫn còn quan niệm rằng học sử chỉ cần học thuộc lòng, nên đã dẫn tới hậu quả đáng buồn Khả năng phân tích, so sánh, tổng hợp và khả năng tìm hiểu nguyên nhân, bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử khả năng

xâu chuỗi các sự kiện lịch sử để tìm ra nét truyền thống, những bài học còn bị hạn chế rất nhiều, do đó làm hạn chế hiệu quả giảng dạy và học tập của bộ môn

+ Sự biết và hiểu lịch sử của học chủ yếu là lịch sử đấu tranh bảo vệ tổ quốc, phần biết về lịch sử văn hoá, phong tục tập quán, lối sống của dân tộc qua các kỳ thi lịch sử quả là còn hạn chế rất nhiều

Có tình trạng nêu trên là do các nguyện nhân sau đây:

* Nguyên nhân khách quan

- Cấu trúc của chương trình nhiều chỗ còn chưa hợp lí Nhiều bài còn quá nặng kiến thức trong khi đó số tiết lại cắt giảm, nhất là chương trình lịch sử lớp 9, một số bài còn quá dài ví dụ như các bài: 11; 27; 28; 29 do vậy trong quá trình soạn giảng

và học tập buộc giáo viên bù đầu vào nói sao cho đủ những kiến thức trong SGK, chứ không có thời gian để phân tích, để hướng dẫn học sinh cách nhận thức, còn học sinh chỉ lo học thuộc lòng số lượng kiến thức của một tiết học nên cũng không còn thời gian để suy ngẫm để đưa ra câu hỏi tại sao? thế nào? để cảm nhận lịch sử được nữa

- Việc sử dụng kênh hình đôi khi còn chưa phù hợp Có giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa vì phần chưa hiểu rõ bản chất, nội dung của kênh hình, phần còn sợ mất thời gian, một phần nghĩ không cần thiết mà chỉ để minh hoạ, nên nó góp phần làm giảm chất lượng giảng dạy

* Bên cạnh đó hệ thống kênh hình hiện nay không có màu vì vậy sẽ rất khó khăn cho việc mô tả, kiểm tra nhận thức của học sinh

- Cơ sở vật chất và thiết bị cho việc dạy học bộ môn còn thiếu rất nhiều, các tài liệu tham khảo, tranh ảnh, tạp chí ở thư viện nhà trường về lịch sử hầu như rất ít

- Chưa tận dụng được các hình thức dạy học khác như tổ chức thăm quan di tích lịch sử, di tích cách mạng, các hình thức ngoại khoá, hội thảo Do đó quá trình dạy học trở nên đơn điệu không phát huy được hết vai trò và tác dụng của bộ môn

- Một số địa phương còn thiếu giáo viên bộ môn chính ban, một số trường còn bố trí giáo viên bộ môn văn, địa sang dạy lịch sử Hậu quả là việc dạy bộ môn lịch sử bị xem thường, kết quả học tập còn bị hạn chế

* Nguyên nhân chủ quan

- Khả năng chuyên môn nghiệp vụ của một số giáo viên bị xói mòn, một số chưa

có ý thức rèn luyện chuyên môn nghiệp vụ

- Kết quả học tập của học sinh bị hạn chế nhiều mặt:

Kỹ năng học tập bộ môn không được rèn luyện việc việc ghi nhớ đơn thuần về các sự kiện, hiện tượng lịch sử của học sinh tỏ ra không ổn, hiện tượng ghi nhớ không chính xác, nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện kia và nhớ không nhiều

- Một số giáo viên còn dạy chay, nên nó làm tăng thêm sự hạn chế trong việc nhận thức lịch sử của học sinh

3 GỢI Ý CÁCH XÂY DỰNG BẢN ĐỒ VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ.

. 1- Kĩ năng xác định nội dung lịch sử được thể hiện trên bản đồ.

Bản đồ lịch sử hiện nay là đồ dùng trực quan chủ yếu trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nó không chỉ minh hoạ, cụ thể hoá kiến thức mà còn bổ sung, làm phong phú kiến thức cư bản trình bày trong sách giáo khoa Bản đồ lịch sử là một nguồn cung cấp kiến thức mới, ôn tập, phát triển tư duy, khả năng hoạt động độc lập của học sinh Đồng thời việc sử dụng bản đố lịch sử cũng tránh đựơc sự "quá tải",

"nhồi nhét" kiến thức cho học sinh Vậy bản đồ giáo khoa lịch sử phải thể hiện những nội dung kiến thức sau

Trước hết, đó là những tư liệu về những điều kiện tự nhiên của đời sống của xã

hội, nhất là những tài liệu về địa lí có liên quan đến sự kiện lịch sử đang học như: núi, sông, đường biên giới, địa hình Điều này rất

cần cho việc học lịch sử các quốc gia cổ đại

(lớp 6) và diễn biến các trận đánh Trình bày,

tìm hiểu diễn biến các trận đánh mà không nắm

vững địa hình thì không thấy được tài nghệ trí

thông minh của cha ông, của các dân tộc bị áp

bức, bị xâm lược trong việc sử dụng điều kiện

tự nhiên, để chiến thắng kẻ thù mạnh hơn mình Ví dụ lược đồ chiến thắng Bạch Đằng năm 938 (lớp 6 l) sẽ thấy được điều này

Thứ hai, đó là những hoạt động trong đời sống của con người như các điểm

dân cư, các lãnh thổ, quốc gia, những cơ sở sản xuất (nông nghiệpn, công nghiệp, thương nghiệp, văn hoá Đây là nội dung thể hiện tính toàn diện của lịch sử xã hội trên mọi mặt của đời sống xã hội

Việc xác định các biên giới, quốc gia, các lãnh thổ có ý nghĩa quan trọng bậc nhất đối với nội dụng của bản đồ lịch sử và nó thể hiện một kiến thức về địa lí, lịch sử qua đó mà hiểu rõ sự phát triển của quốc gia, dân tộc việc bẩo vệ độc lập dân tộc

Thứ ba, việc sử dụng các kí hiệu trên bản đồ không chỉ có ý nghĩa minh hoạ

mà còn có tác dụng giáo dưỡng, giáo dục lớn (góp phần tạo biểu tượngg, gây xúc cảm

và tư duy ) Mỗi kí hiệu đều được ghi trên bản đồ đều mang một ý nghĩa, nội dung lịch sử nào đó Vì vậy trước khi giảng dạy và học, giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh quan sát, "đọc" bản đồ, người giáo viên phải hiểu rõ các kí hiệu và phải giới thiệu cho học sinh

Để hiểu và xác định đúng nội dung lịch sử được thể hiện trên bản đồ, trước tiên phải hiểu sâu sắc nội dung bài giảng trong sách giáo khoa Mỗi nét, mỗi kí hiệu trên bản đồ lịch sử đều mang ý nghĩa, nội dung lịch sử nào đó của bài giảng đòi hỏi người

sử dụng phải nghiên cứu, tìm hiểu Thông thường những kí hiệu thể hiện trên bản đồ được thống nhất như sau:

Kí hiệu mầu sắc: Địa hình - mầu xanh

lá mạ; cao nguyên – mầu vàng; miền núi –

mầu da cam; biển mầu – xanh lam, xanh da

trời Nếu để thể hiện các chế độ xã hội khác

nhau thì mầu hồng được thể hiện cho chế độ

xã hội chủ nghĩa (Các nước XHCNC) mầu

nâu thể hiện các nước thuộc địa, phụ thuộc,

mầu xanh thẫm thể hiện các nước tư bản, đế

quốc chủ nghĩa

Kí hiệu chữ : Thủ đô các nước chữ in to, bên

cạnh có kí hiệu ngôi sao hoặc sử dụng kí hiệu hoá

học như Pb (chìc), Cu (đồng ®)

Kí hiệu hình học : hình vuông (than) (sắt)

Kí hiệu trực quan minh hoạ: mũi tên có mầu sắc khác nhau để diễn tả tấn

công hay rút lui trong trận đánh, chiến tranh – hình người cầm cờ (bên chibn thắng), người giơ hai tay lên trời (X) bên chiến

bại

Dựa vào những quy ước trên ta

cũng có thể tự vẽ một lược đồ nào đó

nếu đồ dùng đó chưa có hay nhiều loại

bản đố mà ta cần Tuy nhiên, chữ viết trên bản đồ cần rõ ràng, đẹp để học sinh quan sát, việc thể hiện nội dung, hình thức trên bản đồ phải tuân theo qui tắc chung, bảo đảm tính tính khoa học, tính tư tương, tính sư phạm

2- Kĩ năng xây dựng bản đồ lịch sử:

Xây một bản đồ lịch sử dùng để giảng dạy cần căn cứ vào yêu cầu nội dung tài liệu bản đồ lịch sử, các sách giáo khoa lịch sử (kể cả sách giáo khoak, át lát lịch sử của nước ngoài) và các sách báo lịch sử khác

3.Rèn luyện kĩ năng sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử3:

a Sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử

Khi đã xây dựng được bản đồ, việc sử dụng bản đồ như thế nào trong dạy học lịch sử cung là yếu tố hết sức quan trọng để nâng cao hiệu quả dạy học Muốn sử dụng có hiệu quả yêu cầu người giáo viên phải tuân theo quy trình sau:

- Xác định mục đích của việc làm

- Hiểu rõ những kiến thức lịch sử, địa lí được thể hiện trên bản đồ: Tên bản đồ, đọc bản chú giải trên bản đồ để biết kí hiệu qui ước, kí hiệu biểu tưởng địa lí, lịch sử biểu tượng trên bản đồ