Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai là câu nói bao hàm đầy đủ nhất vềý nghĩa và tầm quan trọng của trẻ em trong tiến trình xây dựng và phát triểnđất nước. Chăm sóc và bảo vệ trẻ em là trách nhiệm chung của mỗi gia đìnhvà toàn xã hội. Nhưng một thực tế hiện nay, tình trạng trẻ em lang thangkiếm sống đang diễn ra phổ biến gây nhức nhối trong cộng đồng xã hội. Cácem đang phải đối mặt với những nguy cơ không nhỏ về sức khỏe, giáo dục,sự an toàn hay xâm hại tình dục...Công tác xã hội nhóm là phương pháp công tác xã hội nhằm giúp tăngcường, củng cố chức năng xã hội của cá nhân thông qua các hoạt động nhómvà khả năng ứng phó với các vấn đề của cá nhân. Nhân viên xã hội ứng dụngnhững kiến thức, kĩ năng liên quan đến tâm lý nhóm với các mục tiêu xã hộiđã được thiết lập nhằm hỗ trợ mỗi cá nhân trong nhóm thay đổi hành vi, tháiđộ, niềm tin, giúp họ tăng năng lực đối phó, chức năng xã hội thông qua chiasẻ các kinh nghiệm của nhóm có mục đích để giải quyết các vấn đề của mìnhvà thỏa mãn nhu cầu. Trong công tác xã hội nhóm, các trao đổi và chia sẻgiữa thông tin, kinh nghiệm giữa các thành viên trong nhóm là nhân tố quyếtđịnh sự thành công, tính gắn kết của hoạt động nhóm đem lại hiệu quả caonhất cho nhóm. Nhân viên xã hội ứng dụng lý thuyết trao đổi xã hội trongcông tác xã hội nhóm với nhóm trẻ em lang thang, nhằm trợ giúp các em cócái nhìn tích cực hơn, xây dựng được cho mình những kiến thức, kĩ năng cầnthiết nhất để hòa nhập xã hội.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA XÃ HỘI HỌC
-TIỂU LUẬN MÔN: CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM
ỨNG DỤNG LÝ THUYẾT TRAO ĐỔI XÃ HỘI VỚI NHÓM TRẺ EM
LANG THANG TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM
Giảng viên : T.S Đỗ Thị Ngọc Phương
Lớp : Công tác xã hội
Hà Nội – 2011 MỤC LỤC
Trang 2MỞ BÀI 1
NỘI DUNG CHÍNH 2
I Lý thuyết 2
1 Thuyết trao đổi xã hội 2
1.1 Xuất xứ 2
1.2 Nội dung thuyết trao đổi xã hội 3
1.3 Vận dụng lý tuyết trao đổi xã hội trong công công tác xã hội nhóm 5
2 Trẻ em lang thang 6
2.1 Khái niệm trẻ em lang thang 6
2.2 Đặc điểm của trẻ em lang thang 6
2.3 Nhu cầu chung của trẻ em lang thang 7
2.4 Những nguy cơ đối với trẻ em lang thang 7
2.5 Công tác xã hội nhóm với trẻ em lang thang 7
II Ứng dụng lý thuyết trao đổi xã hội trong công tác xã hội nhóm với trẻ em lang thang 8
1 Mô tả về nhóm trẻ 8
2 Ứng dụng thuyết trao đổi xã hội với nhóm trẻ lang thang trong công tác xã hội nhóm 8
2.1 Tiến trình công tác xã hội nhóm: 8
2.2 Tiến trình trợ giúp nhóm trẻ 9
2.2.1 Chuẩn bị và thành lập nhóm 9
2.2.2 Giai đoạn bắt đầu hoạt động nhóm 10
2.2.3 Giai đoạn thực hiện 12
2.2.4 Kết thúc nhóm 13
2.2.5 Đánh giá những ưu, nhược điểm của lý thuyết trao đổi xã hội khi áp dụng với nhóm trẻ lang thang trong công tác xã hội nhóm 13
Trang 3KẾT LUẬN 15 TÀI LIỆU THAM KHẢO 16
MỞ BÀI
Trang 4Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai là câu nói bao hàm đầy đủ nhất về
ý nghĩa và tầm quan trọng của trẻ em trong tiến trình xây dựng và phát triển đất nước Chăm sóc và bảo vệ trẻ em là trách nhiệm chung của mỗi gia đình
và toàn xã hội Nhưng một thực tế hiện nay, tình trạng trẻ em lang thang kiếm sống đang diễn ra phổ biến gây nhức nhối trong cộng đồng xã hội Các
em đang phải đối mặt với những nguy cơ không nhỏ về sức khỏe, giáo dục,
sự an toàn hay xâm hại tình dục
Công tác xã hội nhóm là phương pháp công tác xã hội nhằm giúp tăng cường, củng cố chức năng xã hội của cá nhân thông qua các hoạt động nhóm
và khả năng ứng phó với các vấn đề của cá nhân Nhân viên xã hội ứng dụng những kiến thức, kĩ năng liên quan đến tâm lý nhóm với các mục tiêu xã hội
đã được thiết lập nhằm hỗ trợ mỗi cá nhân trong nhóm thay đổi hành vi, thái
độ, niềm tin, giúp họ tăng năng lực đối phó, chức năng xã hội thông qua chia
sẻ các kinh nghiệm của nhóm có mục đích để giải quyết các vấn đề của mình
và thỏa mãn nhu cầu Trong công tác xã hội nhóm, các trao đổi và chia sẻ giữa thông tin, kinh nghiệm giữa các thành viên trong nhóm là nhân tố quyết định sự thành công, tính gắn kết của hoạt động nhóm đem lại hiệu quả cao nhất cho nhóm Nhân viên xã hội ứng dụng lý thuyết trao đổi xã hội trong công tác xã hội nhóm với nhóm trẻ em lang thang, nhằm trợ giúp các em có cái nhìn tích cực hơn, xây dựng được cho mình những kiến thức, kĩ năng cần thiết nhất để hòa nhập xã hội
NỘI DUNG CHÍNH
I Lý thuyết
Trang 51 Thuyết trao đổi xã hội
1.1 Xuất xứ
Thuyết trao đổi xã hội được biết tới thông qua các tác giả Peter Blau, Homans, Thibaut và Kelly
Peter Blaut (1918- 2002) là một nhà xã hội học Mỹ, ông sinh ra tại Vienna Áo Trong các bài viết đầu tiên của ông chủ yếu tập trung trên lý thuyết trao đổi xã hội, ông khuyến khích các nhà lý luận nhìn về phía trước như những gì họ mong đợi, phần thưởng sẽ là sự tương tác xã hội của họ ông cho rằng nếu cá nhân tập trung quá nhiều vào các khái niệm tâm lý trong lý thuyết họ sẽ không học tập được các khía cạnh phát triển của trao đổi xã hội
Harold Kelly (16/2/1921- 29/1/2003) tại Malibu, California là một nhà tâm lý học xã hội Mỹ và là giáo sư tâm lý học và là giáo sư tâm lý hoạc tại Đại học California, Los Angeles
John Thibaut (1968- 1985) là giáo sư tâm lý học và là chủ tịch của Cục Tâm lý học của Đại học Bắc Carolina tại Chapel Hill, 1960-1966 Harold H Kelly là giáo sư tâm lý học tại Đại học California, Los Angles Chủ yếu là sự tương ứng giữa John W Thibaut và Harold H Kelly liên quan đến cuốn sách của họ, Tâm lý xã hội của các nhóm và Cẩm nang của tâm lý
xã hội Lý thuyết này đã ảnh hưởng lớn đến thế hệ các nhà khoa học nghiên cứu về động lực nhóm, được xác định thông qua mô hình về sự phụ thuộc lẫn nhau trong sự tương tác giữa các cá nhân, xác định các mức độ mà một đối tác có thể ảnh hưởng đến, hay quan hệ nhân quả Thông qua các công việc của mình trên các mối quan hệ cá nhân, ông đã xác định 3 mối quan hệ của cá nhân: sự phụ thuộc lẫn nhau trong những hậu quả của các hành vi cụ thể, tương tác đáp ứng với các kết quả khác, và chỉ định của các sự kiện tương tác tới các khuynh hướng
Trang 6George Homans (11/8/1910- 29/5/1989) là một nhà xã hội học Mỹ, người sáng lập của xã hội học và lý thuyết hành vi trao đổi Homans được biết đến với nghiên cứu của mình trong hành vi xã hội và tác phẩm của ông bao gồm Tập đoàn con người, hành vi xã hội: các hình thức tiểu của nó, lý thuyết trao đổi tín chỉ và các kiến nghị khác nhau nhiều ông thi hành để giải thích hành vi xã hội tốt hơn Trung tâm của lý thuyết trao đổi Homans nằm trong mệnh đề dựa trên các nguyên tắc tâm lý Theo Homans họ là tâm lý vì hai lý do: thứ nhất, chúng thường được thử nghiệm trên những người tự gọi mình là nhà tâm lý học và thứ hai, họ là tâm lý bởi vì mức độ mà họ đối phó với các cá nhân trong xã hội Homans nói, "họ là những mệnh đề về hành vi của mỗi con người, chứ không phải là mệnh đề về các nhóm xã hội." Ông tin rằng một xã hội học được xây dựng trên các nguyên tắc của ông sẽ có thể giải thích tất cả các hành vi xã hội Homans đi sâu vào tập trung đến các hành vi của cá nhân khi tương tác với nhau Ông tin rằng các đặc điểm như năng lượng, sự phù hợp, lãnh đạo, tình trạng và công bằng trong hành vi xã hội là rất quan trọng để giải thích lý thuyết
Như vậy nội dung của thuyết trao đổi xã hội là tập trung vào hành vi của mỗi cá nhân trong nhóm, sự công bằng Theo thuyết sự thay đổi của xã hội và tính ổn định của tiến trình trao đổi được các bên thương thuyết với nhau
1.2 Nội dung thuyết trao đổi xã hội
Thuyết trao đổi xã hội giải thích sự thay đổi của xã hội và tính ổn định của tiến trình trao đổi được thương lượng giữa các bên với nhau Thuyết trao đổi xã hội cho rằng, tất cả các mối quan hệ của con người được hình thành bởi sự phân tích lợi ích một cách chủ quan và sự so sánh giữa các lựa chọn Cốt lõi của thuyết trao đổi xã hội là ý niệm về sự công bằng Thuyết này gắn
bó mật thiết với thuyết lựa chọn dựa trên lý trí và bao hàm tất cả những giả
Trang 7thiết cơ bản của nó Thuyết trao đổi xã hội muốn làm giảm đi mối quan hệ tương tác con người dựa trên cảm xúc để đi đến một tiến trình lí trí mà nó xuất phát từ thuyết kinh tế (giá cả và lợi nhuận kinh tế)
Thuyết này nhấn mạnh đến hành vi cá nhân của các thành viên trong nhóm Xuất phát từ những học thuyết trò chơi, phân tích kinh tế, tâm lý động vật các nhà lý thuyết trao đổi xã hội cho rằng khi người ta tương tác trong nhóm, mỗi người đều cố gắng hành xử để gia tăng tối đa sự khen thưởng và giảm thiểu tối đa sự trừng phạt Các thành viên trong nhóm bắt đầu tương tác vì những sự trao đổi xã hội này đem lại cho họ điều gì đó có giá trị, như
sự tán thành Theo các nhà lý thuyết trao đổi xã hội thì thường người ta không thể nhận được gì nếu người ta không cho hay có sự trao đổi ngầm trong mọi mối quan hệ giữa con người Trong lý thuyết trao đổi xã hội, hành
vi nhóm được phân tích bằng cách quan sát cách mà những cá nhân thành viên tìm kiếm sự khen thưởng trong khi ứng phó với sự tương tác diễn ra trong nhóm Đối với một cá nhân trong một nhóm, quyết định diễn tả mọi hành vi dựa vào sự cân nhắc, so sánh giữa sự khen thưởng và trừng phạt có thể có từ hành vi đó Các thành viên trong nhóm cư xử để gia tăng những hiệu quả tích cực và làm giảm những kết quả tiêu cực
Lý thuyết trao đổi xã hội cũng nhấn mạnh đến cái cách mà các thành viên nhóm ảnh hưởng lẫn nhau trong các tương tác xã hội Kết quả của bất
kỳ sự tương tác xã hội nào cũng đều dựa trên quyền lực xã hội và sự lệ thuộc
xã hội trong mối tương tác đặc biệt
Lý thuyết này được sử dụng để làm việc với nhóm thanh thiếu niên phạm pháp trong cơ sở, nhóm cấu trúc được sử dụng để đối đầu, thách thức,
và xóa đi những qui chuẩn nhóm đồng đẳng chống xã hội và thay thế chúng bằng những qui chuẩn hỗ trợ xã hội thông qua sự tương tác nhóm đồng đẳng được hướng dẫn
Trang 8Lý thuyết cũng chú trọng đến hành vi của các thành viên trong nhóm Đối với cá nhân, quyết định thể hiện hành vi dựa trên sự so sánh giữa thưởng và phạt xuất phát từ các hành vi
1.3 Vận dụng lý tuyết trao đổi xã hội trong công công tác xã hội nhóm.
Trong công tác xã hội nhóm, sự tương tác giữa các thành viên đóng vai trò quan trọng cho sự thành công của cả nhóm Do vậy nhân viên xã hội khi làm việc với nhóm, tiến hành áp dụng lý thuyết trao đổi xã hội cần có sự nhạy bén, linh hoạt, trong lựa chọn các hình thức tương tác, khen thưởng, phạt để thu được hiệu qua mong muốn
Khi vận dụng thuyết trao đổi xã hội, nhan viên xã hội sẽ cải thiện được chức năng xã hội của cá nhân, gia đình, nhóm và các tổ chức thông qua việc nhận biết và sử dụng khả năng hành động của con người trong việc tránh sự hao tổn Khi nhận thức được sức mạnh của lợi ích cá nhân trong các
cơ hội lựa chọn của đối tượng cũng như các hành vi của họ sẽ tăng tính chính xác trong việc đánh giá, do vậy sẽ tăng hiệu quả can thiệp Việc nhận biết được nhu cầu, lợi ích của đối tượng sẽ được kết hợ để xây dựng và thực hiện kế hoạch can thiệp
Thuyết trao đổi xã hội trong công tác xã hội nhóm giúp mỗi cá nhân nhận biết và điều chỉnh được khả năng hành động để tránh những hao tổn không cần thiết, đi ngược quy luật của xã hội; đặc biệt theo một số tác giả có hai phương pháp làm việc theo nhóm thuyết này là tương tác nhóm có định hướng và văn hóa tích cực của các thành viên đồng niên
Thuyết trao đổi xã hội nhấn mạnh đến hành vi cá nhân của các thành viên trong nhóm Các nhà lý thuyết tương tác xã hội cho rằng khi người ta tương tác trong nhóm, mỗi cá nhân đều cố gắng hành động để gia tăng tối
đa sự khen thưởng và giảm thiểu tối đa sự trừng phạt Theo họ thì người ta
Trang 9thường không nhận ra cái gì nếu người ta không cho có một mối quan hệ ngầm trong mọi mối quan hệ giữa con người
Theo thuyết này, hành vi nhóm được phân tích bằng cách quan sát theo cách mà những thành viên nhóm tìm kiếm sự khen thưởng trong hki ứng phó với sự tương tác diễn ra trong nhóm Lý thuyết này cũng nhấn mạnh đến cách mà thành viên nhóm ảnh hưởng lẫn nhau trong các tương tác xã hội
Trong công tác xã hội nhóm, nhân viên xã hội khi lựa chọn phương pháp can thiệp trợ giúp cần xem xét trên khía cạnh mối quan tâm chung của
cả nhóm Đưa ra các kế hoạch trợ giúp trên cơ sở các mục tiêu và mong đợi của từng thành viên trong nhóm Có hình thức khen thưởng và xử phạt phù hợp, công bằng Nhân viên xã hội cần nhấn mạnh yếu tố tương tác trong nhóm, khuyến khích các thành viên chia sẻ, trao đổi kinh nghiệm cũng như những cảm nhận của bản thân về một lĩnh vực nào đó của đời sống xã hội
Sự chia sẻ trong nhóm giúp gắn kết các thành viên, gia tăng tinh thần đoàn kết và hoạt động nhóm từ đó đem lại những hiệu quả tích cực
2 Trẻ em lang thang
2.1 Khái niệm trẻ em lang thang
Theo luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004: Trẻ em lang thang là trẻ em rời bỏ gia đình, tự kiếm sống, nơi kiếm sống và nơi cư trú không ổn định, trẻ em cùng với gia đình đi lang thang
2.2 Đặc điểm của trẻ em lang thang
Trẻ em lang thang là những đứa trẻ thích tự do và sự tự do đó không giống nhau qua các hoàn cảnh của từng đối tượng
Trẻ lang thang không sống trong khuôn khổ và một nơi cụ thể, ổn định
Trang 10Trẻ lang thang thường có tính phòng vệ cao, đôi khi hơi hung hãn với những người lạ mặt, có tính tự lập cao, biết cách tổ chức cho cuộc sống riêng của mình
Trẻ em lang thang thường có tâm lý dễ đổ vỡ và tổn thương về tình cảm, dễ nghi ngờ về mọi người xung quanh
Trẻ dễ có hành vi sai trái, vi phạm pháp luật do sự lôi kéo của các bạn xấu trong môi trường sống
2.3 Nhu cầu chung của trẻ em lang thang
Trẻ em lang thang cần được thỏa mãn các điều kiện cơ bản về ăn, mặc, ở, sinh hoạt
Được đảm bảo về sức khỏe, sự an toàn, được chăm sóc và nuôi dưỡng, được giáo dục và hòa nhập xã hội
Cũng như bao đứa trẻ bình thường khác, trẻ em lang thang luôn khao khát được thể hiện và khẳng định mình, được xã hội thừa nhận, được quan tâm và cống hiến
2.4 Những nguy cơ đối với trẻ em lang thang
Trẻ em lang thang thường phải làm những công việc nặng nhọc, nguy hiểm gây độc hại cho sức khỏe, bị thiếu ăn, thiếu chất, ốm yếu bệnh tật
Trẻ em lang thang dễ bị xâm hại tình dục, bị bạo hành, bị lạm dụng, hay lao động sớm, buôn bán trẻ em
2.5 Công tác xã hội nhóm với trẻ em lang thang
Công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề mới ở Việt Nam với bản chất hướng tới sự trợ giúp con người trong cuộc sống, nhất là những đối tượng dễ bị tổn thương bằng các mô hình can thiệp, phương pháp, kĩ năng của mình Với nhóm trẻ em lang thang, đó là những cá nhân dễ bị tổn thương, các em rất cần được che chở, quan tâm, chăm sóc của gia đình và xã hội Nhân viên xã hội khi làm việc với nhóm trẻ này cần chú ý:
Trang 11Thân thiện, tạo dựng sự tin tưởng trong trẻ
Tìm hiểu nhu cầu, mong muốn của các em, những khó khăn mà các
em đang gặp phải
Liên kết các nguồn lực trong xã hội để trợ giúp các em: như chỗ ở, các dịch vụ y tế chăm sóc sức khỏe, điều kiện sinh hoạt khác
Tư vấn về học nghề, giới thiệu việc làm
Trợ giúp cho các em có khó khăn hay khủng hoảng về tâm lý, ổn định
và vươn lên hòa nhập xã hội
II Ứng dụng lý thuyết trao đổi xã hội trong công tác xã hội nhóm với trẻ em lang thang.
1 Mô tả về nhóm trẻ
Nhóm 7 trẻ lang thang trong độ tuổi từ 9 đến 16 tuổi, đang sống tại các gầm cầu và khu chợ Sinh sống bằng đánh giầy và bán vé số, chưa được
hỗ trợ về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, học nghề và giới thiệu việc làm
Đã từng đánh nhau với các trẻ khác, có hành vi trộm cắp khi đánh giầy cho khách
2 Ứng dụng thuyết trao đổi xã hội với nhóm trẻ lang thang trong công tác xã hội nhóm.
2.1 Tiến trình công tác xã hội nhóm:
* Giai đoạn chuẩn bị và thành lập nhóm:
- Là giai đoạn khi mới bắt đầu các thành viên từ nhiều nơi khác nhau hợp thành một nhóm để thực hiện một hoạt động với mục tiêu nhất định
- Gồm các bước:
+ Xác định mục đích hỗ trợ nhóm
+ Đánh giá khả năng thành lập nhóm
+ Thành lập nhóm (tuyển chọn thành viên, thành phần nhóm, quy mô) + Định hướng các thành viên nhóm
Trang 12+ Chuẩn bị môi trường (cơ sở vật chất, kế hoạch tài chính)
+ Viết đề xuất nhóm
* Giai đoạn bắt đầu hoạt động nhóm
- Giới thiệu các thành viên nhóm
- Xác định mục đích của nhóm: nhóm mong muốn đạt được gì trong quá trình hoạt động của nhóm
- Xác định mục tiêu của nhóm
- Thảo luận nguyên tắc bảo mật thông tin nhóm
- Giúp các thành viên cảm nhận họ là một thành phần của nhóm
- Định hướng phát triển nhóm
- Cân bằng giữa nhiệm vụ, yếu tố tình cảm xã hội của tiến trình
- Thỏa thuận các công việc của nhóm
- Khích lệ động cơ của các thành viên
- Dự đoán những khó khăn cản trở
* Giai đoạn can thiệp hoặc thực hiện nhiệm vụ
* Giai đoạn kết thúc, chuyển giao
- Lượng giá
- Kết thúc
+ Giải quyết cảm xúc của những thành viên
+ Giảm sự phụ thuộc vào nhóm
+ Duy trì, phát huy những nỗ lực thay đổi
+ Lập kế hoạch cho tương lai, chuyển giao
2.2 Tiến trình trợ giúp nhóm trẻ
2.2.1 Chuẩn bị và thành lập nhóm
- Mục đích hỗ trợ nhóm: trợ giúp các em có chỗ ăn, ở, sinh hoạt, được học nghề và giới thiệu việc làm, thay đổi nhận thức và hành vi của trẻ