Môi trường truyền thông hiện Đại tạo cơ hội và thách thức như thế nào Đối với xu hướng phát triển và sự cạnh tranh giữa các loại hình truyền thông Đại chúng

Môi trường truyền thông hiện Đại tạo cơ hội và thách thức như thế nào Đối với xu hướng phát triển và sự cạnh tranh giữa các loại hình truyền thông Đại chúng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VIỆN ĐÀO TẠO BÁO CHÍ VÀ TRUYỀN THÔNG

-

TIỂU LUẬN CUỐI KỲ

Đề bài: Môi trường truyền thông hiện đại tạo cơ hội và thách thức như thế nào đối với xu hướng phát triển và sự cạnh tranh giữa các

loại hình truyền thông đại chúng

Học phần: Các loại hình báo chí truyền thông

Giảng viên: Th.s Vũ Trà My

Sinh viên thực hiện: Đồng Nguyệt Minh

Hà Nội, tháng 4/2024

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Môi trường truyền thông hiện đại - Truyền thông xã hội 4

1.1 Quan niệm về “truyền thông xã hội” 4 1.2 Sự khác biệt giữa truyền thông truyền thống và truyền thông hiện đại - truyền

thông xã hội 4

1.3 Mô hình “Tòa soạn hội tụ” - Xu hướng phát triển của các loại hình truyền

thông đại chúng trong môi trường truyền thông hiện đại 5

2 Môi trường truyền thông hiện đại đối với xu hướng phát triển của các loại hình truyền thông đại chúng 7

2.1 Ảnh hưởng của truyền thông xã hội đối với các loại hình truyền thông đại

chúng: 7 2.2 Cơ hội 7 2.3 Thách thức 10

3 Môi trường truyền thông hiện đại đối với sự cạnh tranh giữa các loại hình truyền thông đại chúng 11 KẾT LUẬN 14 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO: 15

MỞ ĐẦU

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (Công nghiệp 4.0) đưa nhân loại bước vào

kỷ nguyên phát triển của kỹ thuật và công nghệ số, nổi trội là khả năng siêu kết nối thông qua Internet vạn vật Sự bùng nổ của internet, điện thoại di động và mạng xã hội tạo cơ hội cho môi trường truyền thông mới ra đời và phát triển: Truyền thông xã hội (hay Truyền thông mạng xã hội) Trong môi trường này, đã nảy sinh những khác biệt cơ bản so với truyền thông truyền thống, đồng thời tạo ra những cơ hội và thách thức đối với xu hướng phát triển, cũng như gia tăng sự cạnh tranh giữa các loại hình truyền thông đại chúng Theo

đó, các cơ quan báo chí, truyền thông và đội ngũ người làm báo cũng cần chuyển mình, liên tục cập nhật và thay đổi để thích ứng với sự phát triển không ngừng nghỉ của mô hình truyền thông hiện đại

Báo chí và các loại hình truyền thông đại chúng lần lượt xuất hiện tại Việt Nam, bắt đầu từ thế kỷ 19, và phát triển mạnh trong thế kỷ 20 cho đến nay cùng với xu hướng chung của nền báo chí thế giới Các hình thức truyền tải của báo chí dựa trên nền tảng công nghệ của từng thời đại nhất định: là báo in trên giấy ở thế kỷ 19, sau đó là báo phát thanh nhờ sự

ra đời của video, và sau đó là truyền hình Thời gian trở lại đây, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 cùng sự bùng nổ của các dạng thức truyền thông mới đang mở ra cả cơ hội lẫn thách thức cho các cơ quan báo chí; đặt các tòa soạn và hãng tin vào một tình huống buộc phải lựa chọn để tồn tại trong một trật tự thế giới mới: Hoặc chuyển đổi số mạnh mẽ, thích ứng với các mô hình quản trị tác nghiệp, mô hình sản xuất - xuất bản - kinh doanh tin tức phi truyền thống; hoặc chấp nhận làm người đi sau với số lượng phát hành, lưu lượng truy cập và doanh thu giảm dần đều theo từng năm

Tiểu luận của tôi sẽ tập trung vào việc phân tích môi trường truyền thông hiện đại, cung cấp góc nhìn cá nhân về những cơ hội và thách thức mà môi trường truyền thông xã hội tạo ra đối với xu hướng phát triển và sự cạnh tranh giữa các loại hình truyền thông đại chúng

1 Môi trường truyền thông hiện đại - Truyền thông xã hội

1.1 Quan niệm về “truyền thông xã hội”

Về mặt định nghĩa, TS Nguyễn Thành Lợi, trong cuốn “Tác nghiệp Báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại” đã viết: “Truyền thông xã hội được hiểu là phương tiện truyền thông xã hội - một cách thức truyền thông kiểu mới dựa trên nền tảng các dịch vụ của web 2.0 Trong đó, web 2.0 được coi là thế hệ thứ hai của web, nó tạo ra nhiều sự tiện lợi hơn cho người dùng, các thông tin, dữ liệu được cập nhật hàng ngày, hàng giờ, đặc biệt người sử dụng có thể tham gia đóng góp, chia sẻ và làm phong phú thêm cho trang web”

Theo khoản 22, Điều 3, Nghị định số 72/2013/NĐ-CP, ngày 15-7-2013, của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng, mạng xã hội (social network) - loại hình chủ đạo trong các phương tiện truyền thông xã hội (social media) - “là hệ thống thông tin cung cấp cho cộng đồng người sử dụng mạng các dịch vụ lưu trữ, cung cấp, sử dụng, tìm kiếm, chia sẻ và trao đổi thông tin với nhau, bao gồm dịch

vụ tạo trang thông tin điện tử cá nhân, diễn đàn (forum), trò chuyện (chat) trực tuyến, chia

sẻ âm thanh, hình ảnh và các hình thức dịch vụ tương tự khác”

Như vậy, truyền thông xã hội tạo ra môi trường truyền thông mới, mang tính tương tác, đa cấp độ, đa phương tiện; đặc biệt, công chúng vừa là người tiếp nhận, vừa là chủ thể sáng tạo và truyền phát thông tin

1.2 Sự khác biệt giữa truyền thông truyền thống và truyền thông hiện đại -

truyền thông xã hội

Đối với truyền thông truyền thống, các cơ quan báo chí, truyền thông chuyên nghiệp

là đơn vị giữ vai trò hạt nhân, kết nối việc truyền thông và đưa tin Và hiện nay, mô hình này hiện đã có sự dịch chuyển khi truyền thông xã hội xuất hiện Bàn về sự khác biệt giữa truyền thông xã hội với các phương tiện truyền thông truyền thống, theo Tạp chí Cộng sản, xét từ giác độ nội dung, bản chất của truyền thông xã hội là mối liên hệ cá nhân mang tính bình đẳng trong quá trình kết nối và truyền tải tin tức

Bên cạnh đó, truyền thông xã hội cung cấp khối lượng thông tin khổng lồ, đa dạng

và phong phú, thông qua việc được vận hành trên nền tảng công nghệ Internet Tại Việt

Nam, theo thống kê của We Are Social và Meltwater, tính đến đầu năm 2023, có 77,93 triệu người dùng Internet, chiếm 79,1% tổng dân số Ngoài ra, số lượng người dùng mạng

xã hội cũng đạt con số 70 triệu, tương đương với 71% tổng dân số Với số lượng người dùng Internet rộng rãi và phổ biến như vậy, truyền thông xã hội thực sự khẳng định được

vị trí của mình trong việc cung cấp thông tin tới công chúng

Một trong những nguyên tắc cơ bản của báo chí là tôn trọng sự thật, chất lượng thông tin sẽ được kiểm soát bởi cơ quan báo chí truyền thông Dù thông tin đăng tải trên các phương tiện truyền thông đại chúng luôn cần “nóng”, nhưng vẫn phải đảm bảo nguyên tắc trung thực, khách quan Trong khi đó, các thông tin được đăng tải trên mạng xã hội hoàn toàn có thể xuất phát từ một cá nhân, được lan truyền một cách nhanh chóng; tuy nhiên, nội dung đăng tải trên truyền thông xã hội không phải lúc nào cũng là sự thật, thậm chí là “thông tin rác”, thông tin gây nhiễu và mang tính chất chống phá, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng

Trên môi trường truyền thông hiện đại, công chúng có thể chủ động tạo lập, đăng tải

và bày tỏ ý kiến cá nhân và tương tác với thông tin Phương thức sản xuất nội dung cũng

có những điểm khác biệt nhất định so với các phương thức sản xuất tin tức truyền thống

Ví dụ, công chúng có thể thoải mái đăng tải không cần định hướng nội dung, sửa chữa thông tin nếu cần và hoàn có thể xóa bỏ bài viết nếu muốn Đây là điểm hoàn toàn khác biệt đối với truyền thông đại chúng truyền thống, khi toàn bộ nội dung đăng tải đều được kiểm soát và giám sát nhiều lớp, bởi nhiều cơ quan khác nhau

1.3 Mô hình “Tòa soạn hội tụ” - Xu hướng phát triển của các loại hình truyền

thông đại chúng trong môi trường truyền thông hiện đại

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã khiến hội tụ truyền thông trở thành xu thế phát triển tất yếu không thể thay đổi Nội hàm của khái niệm hội tụ truyền thông (media convergence) khá rộng và được nhìn dưới nhiều góc độ khác nhau nhưng tựu chung đấy là

sự kết hợp tất cả các phương tiện truyền thông, không chỉ về loại hình mà còn là sự hội tụ

cả về chức năng, phương thức đưa tin, hình thái tổ chức của các cơ quan báo chí, truyền thông… Hội tụ truyền thông được coi là sự phát triển tất yếu của báo chí hiện đại, được nhận định còn tiếp tục phát triển và sẽ xuất hiện nhiều hình thức mới hơn

Nhà báo David Brewer, nhà tư vấn chiến lược truyền thông, người sáng lập và điều hành trang web Mediahelpingmedia viết: “Hội tụ truyền thông là một điều kiện tiên quyết

cơ bản trong cơ quan báo chí đa phương tiện Nó cung cấp một gói thông tin nhất quán về mặt nội dung cho bất cứ thiết bị đầu cuối nào được sử dụng để tiếp nhận thông tin đó Báo

in, báo phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử hay báo chí trên các thiết bị di động cần phải quảng bá lẫn nhau Mỗi loại hình báo chí phải tăng thêm giá trị cụ thể liên quan đến nền tảng thiết bị nhất định Ngoài ra, điều rất quan trọng là cần tận dụng các công cụ mạng

xã hội để nghiên cứu, thu thập tin tức, sản xuất và phổ biến tin tức - xem các mô hình mạng

xã hội để nắm bắt thêm thông tin”

Trong cuốn Mô hình hội tụ truyền thông (Media Convergence Models), Kevin L.McCrudden viết: "Hội tụ truyền thông là sự giao thoa giữa mô hình truyền thông mới và truyền thông truyền thống" Trong đó, ông đưa ra mô hình truyền thông hội tụ lấy mạng Internet làm hạt nhân và Internet là phương tiện truyền thông mạnh mẽ nhất từng được tạo

ra, bởi vì nó có thể bắt chước tất cả phương tiện truyền thông khác, còn các phương tiện khác không thể bắt chước Internet

Hiện nay, nhiều tòa soạn hội tụ đã ra đời trên thế giới nhiều tờ báo trên thế giới đã tìm cách xây dựng mô hình tòa soạn đa phương tiện, lấy báo điện tử làm trung tâm và khái niệm tòa soạn hội tụ (newsroom convergence) ra đời

Tại Việt Nam, trong Chiến lược phát triển lĩnh vực báo chí giai đoạn 2021-2025 (thuộc Quyết định 531/QĐ-TTTT ban hành kế hoạch hành động năm 2023, triển khai chiến lược phát triển lĩnh vực báo chí giai đoạn 2021-2025) của Bộ Thông tin và Truyền thông,

đã đề cập “Tỷ lệ cơ quan báo chí hoàn thành việc chuyển đổi hoạt động theo mô hình tòa soạn hội tụ mục tiêu đến năm 2025 đạt 80%” là 1 trong số 9 chỉ tiêu chiến lược phát triển lĩnh vực báo chí

2 Môi trường truyền thông hiện đại đối với xu hướng phát triển của các loại hình truyền thông đại chúng

2.1 Ảnh hưởng của truyền thông xã hội đối với các loại hình truyền thông đại chúng:

Sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông xã hội đã ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của các cơ quan báo chí, thậm chí làm đảo lộn và thay đổi môi trường truyền thông hiện nay Trước kia, trong môi trường truyền thông truyền thống, những tiêu chuẩn mang tính chiến lược nhất về giá trị nội dung của thông tin là giá trị của tin tức Có nghĩa, thông tin được coi là có giá trị, được các cơ quan báo chí truyền thông quan tâm nhiều hơn, nếu nó

là những tin mới, khác lạ, có tính thời sự, tác động lớn đối với xã hội Đối với những tin giải trí, giật gân, bạo lực hoặc những tin nhỏ, lẻ bị “phê bình” là “phi tin tức”, hay tin ít có giá trị Chính điều đó đã khiến báo chí truyền thống được phép sử dụng tiêu chuẩn xác định giá trị thông tin này để tạo ra sự khác biệt trong tin tức nhằm lôi kéo công chúng Tuy nhiên,

đó chỉ là trong bối cảnh mà báo chí truyền thống giữ vai trò độc tôn trong hoạt động cung cấp tin tức và có quyền làm chủ “cuộc chơi” truyền thông Sự xuất hiện của truyền thông

xã hội đã làm thay đổi “luật chơi”, công chúng hiện nay với sự hậu thuẫn của trào lưu truyền thông xã hội đã có thêm những sự lựa chọn mới Truyền thông xã hội đang dần soán ngôi các phương tiện truyền thông đại chúng để chiếm thế độc tôn, giữ chân công chúng sử dụng

và có khả năng tùy biến theo hành vi của từng cá nhân riêng biệt

2.2 Cơ hội

Về tổng thể, môi trường truyền thông hiện đại đem đến nhiều cơ hội dành cho các

cơ quan thông tấn báo chí và các loại hình truyền thông đại chúng Khi tận dụng hiệu quả được những cơ hội này, sẽ tạo ra một "thế giới thông tin" bình đẳng, lành mạnh, phát huy tiềm năng cũng như sức mạnh của báo chí hiện đại

(1) Mô hình “Tòa soạn hội tụ”

Như đã đề cập tại phần trên, trong môi trường truyền thông hiện đại, xu hướng phát triển của các loại hình truyền thông đại chúng thông qua mô hình tòa soạn hội tụ, như một

xu thế vận động và phát triển tất yếu

Với mô hình này, các phóng viên và biên tập viên sẽ cùng hợp tác làm tin, bài thay

vì hoạt động độc lập, riêng rẽ từng bộ phận như trước kia Cụ thể, khi xảy ra sự kiện có tính thời sự, dưới sự điều phối của thư ký tòa soạn, nhóm phóng viên thu thập tin tức, đồng thời chia sẻ những thông tin đã thu thập được và thống nhất chọn cách tốt nhất để đưa tin trên báo in, báo điệnn tử Trong kỷ nguyên 4.0, việc áp dụng mô hình này tránh được hiện tượng chồng chéo nội dung và lãng phí nguồn tài nguyên hiện có

Một trong những mô hình tòa soạn hội tụ đã thực hiện tốt nhiệm vụ và chức năng của mình là tòa soạn báo VnExpress Cơ quan này đã xây dựng, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ và đã đạt nhiều hiệu quả tích cực từ quy trình sản xuất thông tin cho đến việc khẳng định uy tín, thương hiệu với độc giả Theo đó, tòa soạn được thiết kế trong không gian mở, toàn bộ phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn làm việc trên cùng một mặt bằng rộng 960m2, không có ngăn cách Không chỉ hội tụ về không gian làm việc, nguyên tắc hội tụ còn được thể hiện thông qua cách thức vận hành của tòa soạn Theo đó, đối với các sự kiện nóng và được quan tâm, các sản phẩm báo chí của VnExpress sẽ được trình bày dưới dạng

đa phương tiện kết hợp nhiều yếu tố: hình ảnh, chữ viết, video, âm thanh, đồ họa, Và như vậy, công chúng có được trải nghiệm xuyên suốt, có chiều sâu và nhất quán khi tìm đọc về một nội dung thông tin nào đó

(2) Công nghệ đa nền tảng

Sự phát triển truyền thông xã hội nói chung và công nghệ đa nền tảng giúp các cơ quan báo chí, truyền thông triển khai các nội dung có hình thức thể hiện phù hợp với các thiết bị mà công chúng sử dụng Do đặc thù của mỗi nền tảng mà nội dung và hình thức trình bày cần khác nhau, ví dụ việc hiển thị nội dung trên Facebook, Youtube… sẽ khác nhau khi sử dụng các thiết bị khác nhau Chính vì thế, cơ quan báo chí, truyền thông sẽ phải thay đổi cách viết, cách trình bày, hình thức thể hiện… để đáp ứng và phù hợp với công chúng

Đồng thời, các cơ quan báo chí cũng cần tính toán việc kết hợp các nền tảng trong một chỉnh thể thống nhất, cho phép các cơ quan báo chí, truyền thông khi phát hành nội dung trên các nền tảng khác nhau được liên kết thống nhất với sự tương tác với công chúng

Ví dụ, tại Đài Truyền hình Việt Nam, các thông tin được phát sóng trong chương trình Chuyển động 24h (phát sóng khung 18h30 - 19h) có thể được chia nhỏ, đăng tải thành các bài đăng trên trang Facebook VTV24, trang Instagram VTV24News, phát lại trên ứng dụng VTVGo,

(3) Mở rộng công chúng mục tiêu

Truyền thông xã hội sẽ giúp cơ quan báo chí mở rộng công chúng mục tiêu Đối với các sự kiện lớn xảy ra bất ngờ, việc nắm bắt và tìm hiểu thông tin sớm nhất là nhu cầu hàng đầu của công chúng Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các hãng truyền thông ngày càng gay gắt, truyền thông xã hội có thể đáp ứng nhu cầu muốn “nhanh” của công chúng, giúp các hãng truyền thông có thể đi đầu trong “trận địa” thông tin và có thể thông qua các mạng xã hội để liên tục đưa tin về sự tiến triển của sự kiện Bên cạnh đó, với uy tín và sự kiểm duyệt gát gao từ các cơ quan chủ quản, thông tin được đăng tải bởi các phương tiện truyền thông đại chúng sẽ là nguồn thông tin đáng tin cậy cho đại bộ phận công chúng, dần biến họ trở thành những công chúng trung thành

(4) Sự chú ý của công chúng

Trong môi trường truyền thông hiện đại, sự chú ý của công chúng trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu, thậm chí chính là nguồn lực xã hội và tài chính Việc nắm

rõ tính chất, đặc điểm và nhu cầu để thu hút được sự chú ý của công chúng là một trong những yếu tố hàng đầu để đảm bảo hiệu quả truyền thông Theo góc nhìn kinh tế học, sự chú ý của công chúng còn có thể được coi là loại tài sản khan hiếm Trong lĩnh vực truyền thông, sự chú ý cùng với niềm tin của công chúng là nền tảng bảo đảm sự sinh tồn và phát triển của cơ quan truyền thông

Khi các loại hình báo chí truyền thông có thể chạm được tới nhu cầu tiếp nhận thông tin chính đáng và thu hút được sự chú ý của công chúng Thông qua mạng xã hội, một bài báo thu hút sự quan tâm của công chúng có thể được “share” hàng chục nghìn lần, tiếp cận đến hàng triệu người trong vòng vài tiếng đồng hồ, thông qua mạng lưới đan xen dày đặc của nó Tuy nhiên, đây cũng là con dao hai lưỡi, khi những sai sót của báo chí rất dễ bị phát hiện, và một khi được phát hiện thì rất khó để sửa chữa, bởi dù có sửa lỗi/gỡ bài báo ra khỏi

hệ thống nhanh chóng, thì nó có thể đã được hàng nghìn người đọc và chia sẻ

2.3 Thách thức

(1) Sự cạnh tranh về tốc độ, phạm vi thông tin

Môi trường truyền thông hiện đại có khả năng làm suy giảm sự chú ý và tín nhiệm của công chúng đối với các loại hình truyền thông đại chúng Sự bùng nổ của truyền thông

xã hội được xem như mối đe doạ đối với truyền thông chính thống khi truyền thông chính thống bị cạnh tranh về tốc độ, phạm vi thông tin Với khả năng cập nhật và lan truyền thông tin theo mạng lưới, truyền thông xã hội giành ưu thế về tốc độ thông tin so với truyền thông truyền thống Thông tin đi trước dù có thể không chính xác nhưng tạo ra ấn tượng tâm lý trước tiên với công chúng

(2) Mất thế độc quyền trong việc cung cấp thông tin

Trong môi trường truyền thông xã hội, sự xuất hiện và phát triển của các trang mạng

xã hội, các trang blog cá nhân và các nhả sáng tạo nội dung đã đặt ra bài toán khó cho các phương tiện truyền thông đại chúng khi họ không còn giữ thế độc quyền trong việc cung cấp thông tin tới công chúng Giờ đây, mỗi người đọc chỉ cần có một thiết bị thông minh trong tay là có thể ngay lập tức cung cấp một loại thông tin nhất định đến nhiều người khác.Thông tin cũng có thể được đăng tải, phát tán bởi bất cứ cá nhân nào, ngay tại thời điểm phát sinh vấn đề, hiện tượng

Trong bối cảnh đó, lợi thế lớn và vững chắc nhất của báo chí nói chung và các phương tiện truyền thông đại chúng nói riêng, chính là sự xác tín, trung thực của thông tin cung cấp đến công chúng Đây không chỉ là thế mạnh, mà thực chất chính là tôn chỉ, mục đích làm nghề của người làm báo

(3) Tin giả và niềm tin của công chúng

Tin giả đã và đang là một vấn nạn lớn đối với bất cứ xã hội hay nền tảng truyền thông nào Tin giả tác động rất lớn đến tâm lý chung của công chúng, có thể ảnh hưởng đến

sự ổn định chính trị, xã hội, thể chế của một quốc gia Hiện nay, tin giả được ví như một dịch bệnh và mạng xã hội là môi trường thuận lợi để chúng lan truyền rất nhanh

Môi trường truyền thông hiện đại, cùng sự bùng nổ của truyền thông xã hội còn khiến ranh giới giữa truyền thông xã hội và báo chí truyền thống đôi khi bị xóa nhòa, khiến công chúng báo chí mất niềm tin vào báo chí chính thống Thậm chí, nhiều trang tin điện