02050007126 nội dung tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo Điện tử Ở việt nam hiện nay

02050007126 nội dung tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo Điện tử Ở việt nam hiện nay 02050007126 nội dung tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo Điện tử Ở việt nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN DƯƠNG

TỔ CHỨC SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ DỮ LIỆU TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG

Hà Nội - 2022

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN DƯƠNG

TỔ CHỨC SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ DỮ LIỆU TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Quản trị báo chí truyền thông

Mã số: Thí điểm

Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi PGS.TS Đặng Thị Thu Hương

Hà Nội - 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thành Lợi

Các số liệu, những đánh giá, phân tích, nhận xét, nghiên cứu được trình bày trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và khách quan, chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Nguyễn Văn Dương

LỜI CẢM ƠN

Tôi sẽ không thể nào tự mình hoàn thành được luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh nếu như không có sự hướng dẫn tận tình của các thầy cô, sự giúp đỡ và hỗ trợ hết mình của bạn bè, đồng nghiệp

Thành quả này, tôi xin phép được gửi lời biết ơn chân thành tới PGS TS Nguyễn Thành Lợi, người thầy đáng kính đã luôn động viên, khích lệ và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận văn Trong quá trình thực hiện, dù tôi có nhiều hạn chế nhưng thầy vẫn luôn kiên nhẫn, chỉ bảo giúp tôi có thêm động lực để đi đến cùng con đường nghiên cứu của mình

Tiếp đến, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô trong Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) Các thầy cô đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn các anh/chị, các bạn đồng nghiệp và gia đình đã hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Học viên

Nguyễn Văn Dương

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 9

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn đề tài 14

7 Thời gian thực hiện đề tài 15

8 Kết cấu luận văn 15

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ DỮ LIỆU TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 16

1.1 Các khái niệm liên quan 16

2.2 Đặc điểm của báo chí dữ liệu 23

1.3 Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu 32

Tiểu kết chương 1 37

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ DỮ LIỆU TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 39

2.1 Giới thiệu sơ lược về tờ báo thuộc diện khảo sát 39

2.2 Khảo sát thực trạng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử Dân trí, Zingnews, Vietnamplus 46

2.2.1 Quá trình phát triển báo chí dữ liệu 46

2

2.2.2 Nhân sự và công cụ sản xuất báo chí dữ liệu 49

2.2.3 Quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử Vietnamplus, Dân trí, Zingnews 52

2.3 Đánh giá những thành công và hạn chế của việc tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử Dân trí, Vietnamplus, Zingnews 59

2.3.1 Thành công và nguyên nhân thành công 59

2.3.2 Hạn chế và nguyên nhân hạn chế 65

Tiểu kết chương 2 71

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TỔ CHỨC SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ DỮ LIỆU TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY TRONG THỜI GIAN TỚI 73

3.1 Những vấn đề đặt ra đối với xu hướng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử 73

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay 77

3.2.1 Giải pháp chung 77

3.2.2 Giải pháp cụ thể 79

Tiểu kết chương 3 84

KẾT LUẬN 85

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC 92

3

DANH MỤC VIẾT TẮT

PGS.TS Phó giáo sư Tiến sĩ

ĐH KHXH&NV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội

TTXVN Thông tấn xã Việt Nam

ACB Ngân hàng thương mại cổ phần Á Châu NXB Nhà xuất bản

4

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1: Cách thể hiện sản phẩm báo chí dữ liệu trang ……… 22

Hình 1.2: Nguồn: Sổ tay báo chí dữ liệu, trang 36……… 35

Hình 2.1: Logo báo điện tử Dân trí……… 39

Hình 2.2: Logo bản tiếng Anh của Dân Trí……….40

Hình 2.3: Dân Trí đứng thứ 2, chỉ sau Google ( Nguồn: Báo Dân Trí)……… 41

Hình 2.4: Giao diện báo Dân Trí trên Mobile……… 41

Hình 2.5: Cơ cấu tổ chức tòa soạn hiện nay……….42

Hình 2.6 Giao diện bản máy tính của tờ Zingnews……….44

Hình 2.7 Giao diện bản máy tính của tờ Vietnamplus………45

Hình 2.8 Infographic những đối tượng bị khởi tố trong vụ Việt Á……… 52

Hình 2.9 Sản phẩm báo chí dữ liệu về chân dung 200 Ủy viên Trung ương Đảng khóa XIII………56

Hình 2.10 Giá các loại dược liệu phổ biến trong năm 2017……… 57

Hình 2.11 Sản phẩm báo chí dữ liệu về tiểu sử 200 Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII……… 58

Hình 2.12 Toàn cảnh chuyến thăm Hoa Kỳ của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc……… 63

Hình 2.13 Tài trợ của nhà nước đối với 12 thành phố trực thuộc trung ương dưới kính lúp đồ họa……….66

5

Hình 2.14 Infographic từ 'Minh Xoài' đến ông trùm địa ốc Him Lam…………67 Hình 2.17 Bản đồ phân bố số ca mắc Covid-19 trên địa bàn tỉnh Hải Dương (cập nhật ngày 18/2/2021)………69

Hình 3.1 Cập nhật số liệu Covid-19 tại Việt Nam trong đợt dịch lần thứ 4….76

Các tờ báo truyền thống, với tư cách là nhà cung cấp nội dung chính của các phương tiện truyền thông mới, phàn nàn rằng Google và Facebook đã cắt đứt các nguồn tài chính của riêng họ

Theo thống kê mới nhất, năm 2020, thị phần quảng cáo của Google và Facebook trên nền tảng quảng cáo kỹ thuật số đã lên tới 78%, tăng từ mức 75% năm 2019 và tăng vọt so với mức 66% của 2 năm trước đó

Bên cạnh ưu thế công nghệ vượt trội, Google và Facebook còn thu hút được nhiều người sử dụng một phần là do các công ty này dùng nhiều tin tức của các tổ chức báo chí

Sự phát triển mạnh mẽ, nếu không nói là thống trị của các “đại gia” công nghệ càng tương phản với bức tranh "màu xám" của ngành báo chí thế giới Trong hai thập niên qua, gần 1.800 tờ báo ở Mỹ đã đóng cửa hoặc phải sáp nhập Kể từ năm 2006, doanh thu quảng cáo trên báo đã giảm hơn 50%, từ 49 tỷ USD xuống còn 16,5 tỷ USD vào năm 2017

Việt Nam là một trong 10 quốc gia có số lượng người sử dụng Facebook nhiều nhất và Facebook cũng là kênh có thị phần quảng cáo trực tuyến lớn nhất tại Việt Nam Trong bối cảnh doanh thu của báo chí, đặc biệt từ nguồn quảng cáo sụt giảm mạnh thì

Trong bối cảnh thị phần báo chí bị thu nhỏ, sự cạnh tranh mạnh mẽ tới từ mạng

xã hội cùng với nạn tin giả tràn lan, lúc này, báo chí cần phát huy được một trong những giá trị cốt lõi của mình là tính minh bạch, chính xác của thông tin để giữ vững được sự uy tín với độc giả Vì vậy, vai trò của báo chí dữ liệu là rất cần thiết hiện nay Trong kỷ nguyên đầy rẫy tin giả trên internet, nhất là trên các mạng xã hội như hiện nay, dữ liệu là thứ có thể giúp phân biệt những điều xảy ra thực tế và những điều hư cấu Từ thực tế này cho thấy, báo nào nắm chắc được phần này sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn trên thị trường

Nền tảng công nghệ sẽ ngày càng phát triển đem lại lợi thế lớn cho báo chí dữ liệu nhiều hơn so với cách truyền thống Báo chí dữ liệu có thể được sử dụng trong hầu như tất cả các lĩnh vực phản ánh, từ kinh doanh, thể thao, văn hóa cho đến xã hội, môi trường…

Dữ liệu được thể hiện linh hoạt, đa dạng và độc đáo, giúp người xem có cái nhìn trực diện, rõ ràng, thấu đáo hơn về vấn đề mà nhà báo đề cập đến Chính dữ liệu là công cụ đắc lực tạo sự khác biệt, độc đáo trong cách nhìn vấn đề và cách đưa tin của nhà báo Có thể nói báo chí dữ liệu là tương lai của báo chí

Các nghiên cứu cho thấy, “khi công nghiệp báo chí chuyển trọng tâm từ báo in sang báo kỹ thuật số thì những ai khai thác được sức mạnh của dữ liệu, người đó sẽ vươn lên dẫn đầu”

8

Rõ ràng, báo chí dữ liệu chính là xu hướng mạnh mẽ nhất của báo chí trong kỷ nguyên kỹ thuật số Và trong thời kỳ đại dịch Covid-19, người ta lại càng thấy tầm quan trọng của dữ liệu Hàng ngày, các cơ quan báo chí đều nhận được đều đặn bản tin Covid-19 của Bộ Y tế, trong đó đầy trạt những con số ca dương tính Nếu các tòa soạn không có một cách kể chuyện phù hợp bằng dữ liệu, độc giả rất dễ lạc vào ma trận thông tin, dẫn đến hiệu quả truyền thông thấp

Thực tế thì các bản tin của Bộ Y tế đều kèm theo bảng biểu cập nhật tình hình dịch bệnh rất dễ hiểu Theo tác giả được biết, Bộ Y tế cũng rất chú trọng đến công tác phân tích dữ liệu, từ đó mô hình hóa các chùm ca bệnh để có thể đưa ra hướng xử lý tối

Từ những phân tích trên, có thể thấy báo chí dữ liệu đang là xu hướng chung của báo chí thế giới và ở Việt Nam nói riêng Có thể nói, phát triển báo chí dữ liệu ở báo điện tử là một trong những giải pháp để báo chí cạnh tranh với mạng xã hội, giành lại thị phần doanh thu quảng cáo trực tuyến

Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, bạn đọc thích trải nghiệm với những tác phẩm báo chí hiện đại như hấp dẫn về nội dung, cách trình bày mới mẻ hấp dẫn, đem đến sự trải nghiệm cho bạn đọc tốt hơn, thì báo chí dữ liệu đáp ứng được các tiêu chí này

đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình

“Quản trị là tiến trình hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát những hoạt động của các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực khác của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra”, James Stoner và Stephen Robbins cho biết

Theo đó, tổ chức sản xuất là một khâu trong công việc quản trị Chính vì vậy, đề

tài này hoàn toàn phù hợp với chuyên ngành “Thạc sĩ Quản trị báo chí truyền thông”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Báo chí dữ liệu

Theo tìm hiểu của tác giả, báo chí dữ liệu mới xuất hiện ở Việt Nam cách đây không lâu, do đó, nó vẫn còn mới mẻ đối với nhiều cơ quan báo chí Với nhiều cơ quan báo chí thì làm theo dạng bắt chước, nước ngoài làm thế nào thì ta copy lại Gần đây thì một số cơ quan báo chí mới tiếp cận được với báo chí dữ liệu một cách bài bản hơn nhờ vào các khóa đào tạo do các tổ chức nước ngoài tài trợ

Tại Việt Nam, theo tìm hiểu của tác giả những năm gần đây đã có những cuốn sách, bài viết trên các báo, tạp chí khoa học viết về chủ đề báo chí dữ liệu, như cuốn:

Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại của PGS.TS Nguyễn Thành

Lợi đã dành thời lượng nhất định để nói về báo chí dữ liệu trong Chương 6 bàn về Làm báo trong kỷ nguyên 4.0

10

Gần đây vào năm 2021, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội cũng cho ra mắt

cuốn Báo chí và Truyền thông Đa phương tiện của tác giả PGS.TS Nguyễn Thị Trường

Giang Trong chương 2, tác giả cũng dành thời lượng khá dài để nói về báo chí dữ liệu

Trong cuốn Cẩm nang báo chí trực tuyến, Kỹ năng sinh tồn và lớn mạnh trong

kỷ nguyên số của tác giả Paul Bradshaw do Trịnh Ngọc Minh và Trịnh Huy Nam dịch,

đã dành 1 chương nói về báo chí dữ liệu Trong cuốn sách tác giả phân tích khá kỹ về báo chí dữ liệu, từ giới thiệu tổng quát, khái niệm, lịch sử báo chí dữ liệu…

Còn trên báo, tạp chí gần đây cũng xuất hiện nhiều bài viết nói về báo chí dữ

liệu, đặc biệt là trên Tạp chí Người làm báo xuất hiện khá nhiều những bài viết, như: Thời của báo chí dữ liệu và trực quan hóa để thu hút độc giả; Sử dụng báo chí dữ liệu

và trực quan dữ liệu trong truyền thông; Phẩm cách người làm báo với báo chí dữ liệu; Báo chí dữ liệu: Cách kể chuyện hiện đại; Thông tin đồ họa trên báo điện tử Pháp;…

Còn tại các báo cũng đã xuất hiện các bài viết về chủ đề báo chí dữ liệu, như

trên Báo Lao động có bài: Báo chí dữ liệu, mô hình tổ chức sản xuất tin tức mới của các toà soạn; bài Tính hữu dụng của báo chí dữ liệu và đồ họa trong thời kỳ Covid-19 đăng trên Báo Công luận; Trên TTXVN có bài viết Báo chí dữ liệu: Hướng đi mới của tương lai;…

2.2 Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay

Với bề dày 97 năm Báo chí cách mạng Việt Nam (1925-2022), theo tìm hiểu của tác giả đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực báo chí nói chung Trong

đó có một số công trình có dành thời lượng nhất định đề cập đến quy trình sáng tạo tác

phẩm báo chí, như cuốn sách Cơ sở lý luận báo chí của tác giả PGS.TS Nguyễn Văn

Dững trong chương 8 có phần “Tổng quan quy trình lao động của nhà báo”; hay bài

11

viết Quy trình sáng tạo tác phẩm - đặc trưng và ứng dụng cho các loại hình sản phẩm báo chí của tác giả TS Nguyễn Ngọc Oanh (Bài đăng trên tạp chí Lý luận Chính trị và

Truyền thông số tháng 9/2013);…

Trong cuốn “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại”, tác

giả PGS.TS Nguyễn Thành Lợi cũng dành thời lượng nhất định nói về quy trình sản xuất tin, bài hội tụ trong chương 4 “Tòa soạn hội tụ”;…

Như vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực báo chí và cụ thể là các quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí ở từng thể loại cho mỗi loại hình báo chí khác nhau Tuy nhiên, theo khảo sát của tác giả, vẫn chưa có công trình nghiên cứu về tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay Để từ đó nêu ra được những thành công, hạn chế và đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay

Do đó, đề tài “Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay” mà tác giả chọn sẽ là một nghiên cứu tương đối hoàn chỉnh và cụ

thể hơn của tác giả về hoạt động tổ chức sản xuất báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay Do đó, đề tài không trùng lắp với những đề tài đã được nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay, luận văn sẽ phân tích thực trạng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay trong thời gian qua Từ đó đề xuất những giải pháp để đẩy mạnh hoạt

12

động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay ngày càng phát triển mạnh mẽ

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài này cần giải quyết một số nhiệm vụ sau:

- Làm rõ các khái niệm và đặc điểm của báo chí dữ liệu; cung cấp cái nhìn tổng quan về báo chí dữ liệu để xác định khung nghiên cứu áp dụng cho đề tài;

- Phân tích thực trạng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử

ở Việt Nam hiện nay;

- Nêu hạn chế, nguyên nhân trong Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay, từ đó đưa ra đề xuất giải pháp nhằm khắc phục

và thúc đẩy hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay diễn ra ngày càng mạnh mẽ và hiệu quả hơn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hoạt động tổ chức

sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay tại Báo điện tử Dân trí, Zingnews và Vietnamplus

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về nội dung: Luận văn tập trung cao nghiên cứu vào khâu Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu ở 3 báo điện tử nói trên

+ Về thời gian: Luận văn nghiên cứu Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu

ở 3 báo điện tử nói trên từ năm 2016 đến nay Đây là mốc thời gian xuất hiện khá nhiều

Tác giả nghiên cứu lý luận, từ cơ sở lý luận làm sáng tỏ các vấn đề về hoạt động

Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay Phân tích những ưu điểm, nhược điểm giúp các tòa soạn báo điện tử có thể nâng cao hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu

5.2 Phương pháp nghiên cứu công cụ

Trong quá trình thực hiện nghiên cứu và để phù hợp với nội dung, mục đích của

đề tài đặt ra, tác giả sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Trong quá trình nghiên cứu và viết luận văn,

tác giả đã sử dụng phương pháp đọc tài liệu và tìm thông tin, từ đó tổng hợp dữ liệu như dữ liệu, phân tích dữ liệu, báo chí dữ liệu, quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí thông thường ảnh hưởng như thế nào đến đối tượng nghiên cứu của mình Theo đó, các tài liệu về cơ sở lý luận và tình hình thực tiễn về hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay sẽ được tác giả tìm đọc để tổng hợp các dữ liệu cần thiết sử dụng trong đề tài này

- Phương pháp khảo sát, so sánh: Luận văn sử dụng phương pháp này để hệ

thống các vấn đề nghiên cứu, xử lý số liệu, minh chứng cho luận điểm đưa ra Các số liệu sau khi được thu thập, sẽ được tác giả xử lý thông qua phương pháp phân tích, so sánh để làm rõ được từng nội dung của dữ liệu

14

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Tác giả đặt thêm câu hỏi liên quan cụ thể đến

hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay với các tòa soạn báo điện tử để thấy cách tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu có hiệu quả không?

Cụ thể, tác giả đã phỏng vấn một lãnh đạo có kinh nghiệm về báo chí dữ liệu ở Báo điện tử Vietnamplus (TTXVN); một lãnh đạo Báo điện tử Dân trí; một kỹ thuật viên của Zingnews (phụ trách báo chí dữ liệu)

5.3 Phương pháp nghiên cứu trường hợp

Tác giả đã lấy một trường hợp cụ thể bài báo chí dữ liệu lớn của Báo điện tử Dân trí là bài “Chân dung 200 ủy viên Trung ương đảng khóa 13” Đây là 1 bài báo chí

dữ liệu điển hình của Báo Dân trí, vì nó phải mất thời gian ở khâu chuẩn bị, tìm tòi dữ liệu và dữ liệu lớn Cách thức tổ chức bài báo chí dữ liệu này là điển hình, đặc biệt, vừa đẹp, đầy đủ thông tin, tốc độ nhanh…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Tùy theo cách nhìn nhận vấn đề về tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam mà có những cách nhìn và cách giải quyết khác nhau Do vậy, khi nghiên cứu chúng ta cố gắng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau để thấy được những đặc trưng cơ bản, cũng như những hướng biến đổi của hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ giúp các các tòa soạn báo điện tử thấy được tính cấp thiết, cần thiết cần thúc đẩy hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ

15

liệu trên báo điện tử ở Việt Nam Đồng thời, đề tài cũng giúp các tòa soạn báo điện tử

ở Việt Nam có được tư liệu tham khảo cho hoạt động tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu của đơn vị mình

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu luận văn có thể sẽ là dữ liệu có giá trị để các cơ sở đào tạo báo chí, nhất là về sản phẩm báo chí dữ liệu tham khảo để phục vụ cho công việc đào tạo của đơn vị mình

7 Thời gian thực hiện đề tài

Đề tài thực hiện nghiên cứu trong 40 tuần kể từ khi ra quyết định giao đề tài

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay

Chương 2: Thực trạng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện

tử ở Việt Nam hiện nay

Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử ở Việt Nam hiện nay trong thời gian tới

Tổ chức sản xuất

“Tổ chức” theo từ gốc Hy Lạp “Organon” nghĩa là “hài hòa”, từ tổ chức nói lên một quan điểm rất tổng quát “đó là cái đem lại bản chất thích nghi với sự sống” Theo Chester I Barnard trong cuốn Organization Theory (lý thuyết tổ chức) thì tổ chức là một hệ thống những hoạt động hay nỗ lực của hai hay nhiều người được kết hợp với nhau một cách có ý thức” (Xem thêm C.I Barnard (1995), Organization Theory, Oxford University Press Printed in USA.)

17

Theo Harold Koontz, Cyril Odonnell và Heinz, Weihrich trong cuốn Management (sự quản lý, điều hành) năm 1984 thì công tác tổ chức là “việc nhóm gộp các hoạt động cần thiết để đạt được các mục tiêu, là việc giao phó mỗi nhóm cho một người quản lý với quyền hạn cần thiết để giám sát nó, và là việc tạo điều kiện cho sự liên kết ngang và dọc trong cơ cấu của doanh nghiệp”

Khi xem xét, sử dụng trong nghiên cứu thuật ngữ “tổ chức” trong truyền thông báo chí, chúng tôi đề cập nó ở hai góc độ sau:

Một là, tổ chức chỉ một nhóm người, hoạt động cùng một lĩnh vực nghề nghiệp Hai là, tổ chức chỉ hoạt động của nhà truyền thông và nhà quản lý báo chí,

truyền thông nhằm mục đích tạo ra một sản phẩm báo chí hoàn chỉnh; là một dạng hoạt động nghề nghiệp của nhà báo với các công việc cụ thể như: lên kế hoạch, tổ chức sản xuất nội dung, thiết kế và trình bày báo, in ấn, phát hành,…

Trong luận văn này, khái niệm “tổ chức” được xem xét theo góc độ thứ hai, trong đó: Tổ chức là khái niệm dùng để chỉ quá trình lựa chọn, sắp xếp và bố trí các công việc, giao quyền hạn và phân phối các nguồn lực của nhà truyền thông và nhà quản lý báo chí, truyền thông nhằm mục đích sản xuất một/nhiều sản phẩm báo chí hoàn chỉnh, thực hiện các hoạt động truyền thông một cách hiệu quả nhất

Dữ liệu

Theo từ điển chuyên ngành Công nghệ thông tin Tech Dictionary, “dữ liệu”

(data) là “Thông tin, có thể ở dạng thô Thông tin này có thể được nhập vào máy tính

và được xử lý bằng nhiều cách Khi được đưa vào máy tính, thông tin được mã hóa ở dạng hệ nhị phân – hệ đếm dùng hai ký tự là 0 và 1 để biểu đạt các giá trị”

Từ điển chuyên ngành Tin học của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

“Dữ liệu là chất liệu ban đầu của thông tin, thường là các giá trị thông tin định lượng

Điểm tương đồng trong các khái niệm được đưa ra từ nhiều nguồn khác nhau là đều cho rằng: Dữ liệu là thông tin và được lưu trữ và xử lý bằng máy tính nhằm một

mục đích nào đó Còn cơ sở dữ liệu là tập hợp tài liệu, thông tin liên quan tới phạm vi

đề tài nào đó, bao gồm không chỉ các tài liệu văn bản mà còn các loại tranh ảnh, bảng biểu Hiện tại, khái niệm cơ sở dữ liệu được hiểu như là tập hợp các tóm tắt, lược thuật được đặt trong bộ nhớ của máy tính, hoặc một hệ thống máy tính, rất tiện lợi khi tìm tài liệu, kể cả tài liệu đầy đủ lẫn các từ khóa

Báo chí dữ liệu

Có nhiều định kiến về báo chí dữ liệu Một số cho rằng nó mang tính chất kỹ thuật, hay toán học, hay điều tra Song trên thực tế, nó không cần phải thuộc vào một trong những loại đó

Nhưng báo chí dữ liệu cũng đứng đằng sau mọi bản tin thường ngày, từ bảng xếp hạng các trường học đến danh sách những cái tên cho thú cưng phổ biến nhất, từ làn sóng mang mặt nạ hề để hù dọa đến những quán bạn không nên ăn Chúng được sử dụng cho tivi, báo in và tạp chí – và tất nhiên là cả online

Vâng, báo chí dữ liệu có thể là về số liệu và bảng tính Nhưng báo chí dữ liệu cũng có thể được dùng bởi những nhà báo ngành âm nhạc, những người đưa tin ngành

19

giải trí và các hãng tin thời trang Đôi khi câu chuyện thu được còn chẳng đề cập đến một con số nào Susanna Kempe tại website thời trang WGSN của Emap nói rằng: Báo chí dữ liệu về cơ bản là bất cứ hình thức nào liên quan đến thông tin cấu trúc Và khi mọi thứ đều có trên mạng – từ số liệu chi tiêu của Chính phủ đến thời tiết tháng trước, doanh số một ca khúc, các tin đồn đại ngành thời trang, các kết nối mạng xã hội và kết quả thi đấu thể thao – về cơ bản, cả thế giới ở trong tầm tay bạn

Nói tóm lại, báo chí dữ liệu có thể áp dụng với bất cứ gì có thông tin trên mạng Thông tin ấy không chỉ là con số hay dữ liệu, mà còn cả bình luận và phát biểu, màu sắc và hình ảnh, âm nhạc và video, thậm chí là các kết nối xã hội của mọi người với nhau

Hiện tại có nhiều quan niệm khác nhau về báo chí dữ liệu (Data Journalism) Các tác giả trong cuốn “Data Journalism Handbook” (Tạm dịch: Sổ tay về báo chí dữ liệu) định nghĩa “báo chí dữ liệu” thông qua cách thức thực hiện: “Nói một cách đơn giản, báo chí dữ liệu là làm báo bằng dữ liệu Đó là kết hợp kiểu thu thập thông tin theo cách truyền thống và khả năng kể một câu chuyện hấp dẫn với những thông tin số quy

mô lớn sẵn có Nhà báo có thể sử dụng các chương trình để tự động hóa quy trình thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau hoặc sử dụng phần mềm để tìm kiếm những mối liên hệ giữa hàng trăm ngàn tài liệu”

Trong bài giảng về báo chí dữ liệu tại Viện Nghiên cứu Truyền thông đại chúng

Ấn Độ, Phó Giáo sư Anubhutiyadav có đưa ra khái niệm về báo chí dữ liệu cũng dựa trên cơ sở cách thức thực hiện: “Đó là việc tìm kiếm những câu chuyện trong dữ liệu,

là việc sử dụng những con số để kể một câu chuyện hoặc giải thích một vấn đề phức tạp, là việc xây dựng những tác phẩm báo chí dựa trên những con số, là việc cung cấp một dịch vụ giúp độc giả khám phá những thông tin mang tính tương tác cá nhân”

20

Còn Simon Roger (Biên tập viên của tờ The Guardian) – một trong những người tiên phong trong việc phát triển loại hình báo chí dữ liệu trên tờ The Guardia thì cho rằng: “Báo chí dữ liệu thực chất là việc sử dụng con số để kể lại câu chuyện tốt nhất có thể Báo chí dữ liệu mang lại những câu chuyện bằng cách tiết lộ những con số đằng sau các tin tức, nó tích hợp dữ liệu vào quá trình sản xuất tin tức Mỗi câu chuyện sẽ có một số dữ liệu đi cùng Báo chí dữ liệu là kết hợp các dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau và sự phân tích của phóng viên”

Trong một bài viết trên trang multiplejournalism.org, các tác giả đưa ra quan điểm dựa trên cách thức xây dựng chuyên mục Datablog của tờ The Guardian – chuyên mục cung cấp những bộ dữ liệu đầy đủ liên quan đến những sự kiện, vấn đề được thông tin: “Báo chí dữ liệu là nỗ lực hệ thống hóa để tích hợp những nguồn dữ liệu sẵn

có và được công khai vào việc tường thuật tin tức”

Nhà báo Lê Quốc Minh – Tổng Biên tập Báo Nhân dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam (thời điểm còn làm Tổng Biên tập báo Vietnamplus) trong một bài thuyết trình với chủ đề báo chí dữ liệu môi trường đã đưa ra quan điểm: “Báo chí dữ liệu là loại hình nghệ thuật và cách thức tìm kiếm các câu chuyện bằng dữ liệu…rồi kể lại chúng”

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn với phóng viên Tạp chí Người làm báo bên lề khóa học “Kỹ năng cho báo mạng điện tử” tại Thành phố Hồ Chí Minh do Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí – Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với Tổng lãnh sự quán Hoa Kỳ tổ chức, Giáo sư Mindy McAdams cho rằng: “Báo chí dữ liệu là sử dụng dữ liệu để phát hiện ra những thông tin quan trọng để viết báo, ví dụ như từ cơ sở dữ liệu nhà báo phát hiện ra tỷ lệ tăng học phí của các trường đại học Mỹ lớn hơn tỷ lệ tăng giá nhiên liệu, bất động sản và hàng tiêu dùng Nhà báo chỉ có thể tìm ra sự thật này sau khu thu thập được bộ cơ sở dữ liệu qua nhiều năm liên tục Nhà báo có thể lấy nguồn

dữ liệu từ các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức quốc tế…”

21

Như vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về “Báo chí dữ liệu” được các nhà báo, các nhà nghiên cứu đưa ra dựa trên các bước thực hiện loại hình này: Từ bước tìm kiếm và thu thập dữ liệu (thông tin dạng số) quy mô lớn qua nhiều nguồn khác nhau đến bước sử dụng công cụ là các phần mềm thống kê, thiết kế (các sản phẩm của khoa học máy tính)…để phân tích dữ liệu, tích hợp dữ liệu vào tin tức nhằm kể một câu chuyện và làm nổi bật vấn đề ẩn giấu trong những con số

Còn theo quan điểm của PGS.TS Nguyễn Thành Lợi – Tổng Biên tập Báo Hà Nội mới (nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Người làm báo) viết trong cuốn sách của ông

mang tên “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại” cho rằng, báo

chí dữ liệu (Data Journalism) thực chất là việc sử dụng con số để kể lại câu chuyện một cách tốt nhất có thể Hiện nay, các tác phẩm báo chí có “quá nhiều chữ” và việc đơn giản những con chữ, con số bằng hình ảnh phong phú, những thông tin chính và đồ thị được gọi là trực quan hóa số liệu

Còn theo quan điểm trong bài viết của Học viện truyền thông Aljazeera, khi mọi người nghe thấy cụm từ “báo chí dữ liệu” hầu hết sẽ tự động nghĩ đến các biểu đồ và

đồ họa thông tin Tuy nhiên, báo chí dữ liệu là một lĩnh vực lớn hơn Đó là toàn bộ quá trình rút ra ý nghĩa từ dữ liệu để phát triển một câu chuyện - không chỉ là đầu ra trực quan Một câu chuyện được viết dựa trên phân tích và diễn giải dữ liệu là một ví dụ tốt hơn về báo chí dữ liệu hơn là một đồ họa thông tin với hàng chục con số vô nghĩa Thành phần quan trọng là đặt câu hỏi cho dữ liệu của chúng tôi giống như thể chúng tôi đang xem nó

Tóm lại: Báo chí dữ liệu là một hình thức báo chí mà đối tượng phỏng vấn của

bạn là dữ liệu

Điều này có nghĩa là một câu chuyện báo chí dữ liệu thường ĐỘC LẬP NỀN TẢNG:

22

Hình 1.1: Cách thể hiện sản phẩm báo chí dữ liệu

Đầu ra của bạn có thể ở dạng bản đồ, video, biểu đồ, bài báo viết và thậm chí là các bài đăng trên mạng xã hội Điều này cho phép bạn rất sáng tạo với đầu ra của mình

và không bị hạn chế bởi một phương tiện cụ thể Cách tiếp cận đa nền tảng này là một phần rất quan trọng trong việc tạo ra nội dung kỹ thuật số Những câu chuyện dựa trên

dữ liệu có sức mạnh tiếp cận và tương tác với khán giả mới bằng cách hiểu thế giới giàu dữ liệu mà chúng ta đang sống Điều quan trọng cần nhớ là báo chí dữ liệu không phải là sử dụng các công nghệ mới sáng bóng, mà là sử dụng công nghệ giúp trích xuất thông tin theo ngữ cảnh cho người đọc của bạn

Về cốt lõi, các nguyên tắc của báo chí dữ liệu và báo chí truyền thống là giống nhau Cả hai đều liên quan đến việc đặt câu hỏi để vẽ nên một bức tranh trung thực và chính xác về thế giới Trong trường hợp truyền thông truyền thống, thông tin này thường được thu thập từ tài khoản của một cá nhân về một câu chuyện (một điểm dữ liệu duy nhất) Báo chí dữ liệu tiến thêm một bước nữa bằng cách đặt câu hỏi cho tập

23

hợp các điểm dữ liệu (câu chuyện của nhiều người) Cách tiếp cận này có thể giúp tiết

lộ bối cảnh lớn hơn của một câu chuyện

Nói tóm lại, có rất nhiều cách gọi đa dạng khác nhau cho “Báo chí dữ liệu” như:

“Báo chí chính xác” (precision journalism), “CAR – Computer – Assisted Reporting)”

“Báo chí hay bản tin có dự trợ giúp của máy tính”, “Data – driven journalism” – “Báo chí được dẫn dắt bởi dữ liệu”, nhưng tất cả các cách gọi đều có điểm chung là nhấn mạnh vai trò của dữ liệu cùng với sự hỗ trợ của khoa học máy tính trong hoạt động sản xuất tin tức để chuyển tải những câu chuyện, những vấn đề xã hội hấp hẫn đến với công chúng Báo chí dữ liệu là hình thức sử dụng dữ liệu (thường là thông tin dạng số) thu thập được và sử dụng dữ liệu đó (ở dạng thô hoặc đã qua phân tích, tổng hợp và chắt lọc) với nhiều hình thức trình bày khác nhau để chuyển tải tới công chúng những câu chuyện, vấn đề hấp dẫn, đáng chú ý

2.2 Đặc điểm của báo chí dữ liệu

Thứ nhất, dữ liệu là trung tâm Dữ liệu là nguồn thông tin của báo chí dữ liệu và

cũng là công cụ để nói lên một vấn đề hoặc kể một câu chuyện nào đó Báo chí dữ liệu không phải là tập hợp của những đoạn văn bản dài trình bày và phân tích các thông tin thu thập được Các tác giả trong cuốn Sổ tay về báo chí dữ liệu cho rằng: “Trích dẫn, chia sẻ những tài liệu nguồn hay dữ liệu đằng sau những câu chuyện là đặc điểm của báo chí dữ liệu”

Một trong những ví dụ nổi bật về báo chí dữ liệu được cuốn sách này đưa ra là sản phẩm với tên gọi “Do No Harm” được đăng trên tờ The Las Vegas Sun vào năm

2010 Các nhà báo của tờ The Las Vegas Sun tham gia thực hiện sản phẩm này đã nỗ lực trong 2 năm để thu thập, phân tích hơn 2,9 triệu hồ sơ bệnh án của các trường hợp bệnh nhân điều trị nội trú tại các bệnh viện tại thành phố Las Vegas (thuộc tiểu bang

số sản phẩm báo chí dữ liệu để nói lên những vấn đề liên quan đến chất lượng các bệnh viện ở Las Vegas

“Đó là nỗ lực hệ thống hóa để tích hợp những nguồn dữ liệu sẵn có, công khai vào việc tường thuật tin tức”, “đó là việc làm tất cả để những con số có ý nghĩa”, “đó là câu chuyện được kể bằng những con số” – đây là quan điểm của nhà báo Simon Rogers – biên tập viên tờ The Guardian và cũng là một trong những người tiên phong trong việc khơi nguồn và phát triển ứng dụng xu hướng báo chí dữ liệu trên báo điện tử

Nhà báo Cynthia O’Murchu của tờ Financial Times khi đưa ra quan điểm về báo chí dữ liệu đã lấy một ví dụ về sản phẩm báo chí dữ liệu của nhà báo Steve Doig – sản phẩm đã thắng giải Pulitzer trong thời kỳ những năm 90: “Sản phẩm của Steve Doig là

sự kết hợp của hai dữ liệu khác nhau: Một là bản đồ tái hiện mức độ phá hủy của những cơn bão và hai là số liệu về tốc độ gió đã thu thập được Dựa trên những cơ sở này, Steve phân tích thiệt hại từ cơn bão Andrew và khám phá ra những khu vực mà nhà cửa không được xây kiên cố”

Như vậy, dữ liệu (dạng số, hoặc dạng chữ…) đóng vai trò trung tâm trong các sản phẩm báo chí dữ liệu Dữ liệu có thể ở dạng thô (được đăng tải trực tiếp, không qua

25

sàng lọc), có thể đã được các nhà báo phân tích, sàng lọc và thể hiện nhiều hình thức khác nhau như bản đồ…khi đưa vào các sản phẩm báo chí dữ liệu Các nhà báo có thể đưa vào sản phẩm báo chí dữ liệu một số phân tích hay kết luận về tính chất của vấn đề muốn chuyển tải, và khi đó, nhà báo sử dụng các dữ liệu, con số để chứng minh cho những phân tích của mình, nhưng kể cả trong những trường hợp này thì dữ liệu vẫn đóng vai trò trung tâm còn những phân tích và kết luận của các nhà báo chỉ đóng vai trò dẫn dắt Các tác giả trong cuốn Một xu hướng mới của báo chí truyền thông hiện đại khi đề cập đến một số đặc trưng của các tác phẩm báo chí dữ liệu cũng nhấn mạnh vai trò trung tâm của báo chí dữ liệu: “Trong các tác phẩm báo chí dữ liệu hiện đại, những chứng cứ, dẫn chứng, số liệu,…dùng để thuyết phục công chúng được trình bày trực tiếp mà không có (hoặc rất ít) có sự phân tích của nhà báo Việc đưa các thông tin

dữ liệu, không hoặc ít phân tích, diễn giải hay tường thuật…chính là nền tảng của báo chí dữ liệu”

Dữ liệu trong sản phẩm báo chí dữ liệu là những chứng cứ rõ ràng, công khai và chi tiết vừa mang đến cho công chúng cơ hội tự khám phá vấn đề theo cách riêng, vừa tạo độ tin cậy Nhà báo Simon Roger – biên tập viên tờ The Guardian nhấn mạnh vai trò cung cấp thông tin đáng tin cậy như một điểm mạnh của báo chí dữ liệu: “Niềm tin của công chúng vào các nguồn tin tức của truyền thông hiện đại ngày nay ngày càng sụt giảm Việc sử dụng báo chí dữ liệu với những thông tin thô và mở sẽ khiến công chúng tin tưởng hơn vào thông tin mà nhà báo chỉ đưa Chỉ đưa những thông tin dữ liệu

mà không phân tích, định hướng…sẽ khiến công chúng “yên tâm” hơn khi tiếp nhận thông tin từ báo chí”

Thứ hai, đề tài đa dạng và hướng đến các vấn đề đằng sau sự kiện Đề tài của

một sản phẩm báo chí dữ liệu chính là đề tài của nội dung câu chuyện mà các nhà báo muốn chuyển tải đến công chúng thông qua hệ thống dữ liệu được tích hợp trong sản phẩm đó Điều đó có nghĩa là, nếu nhà báo khai thác được dữ liệu từ một hay nhiều

dễ dàng do được công nghệ hỗ trợ, sự kết hợp này giúp cho nhà báo có điều kiện thuận lợi trong khai thác dữ liệu, cũng có nghĩa là tăng cơ hội tìm kiếm đề tài Các tác giả trong cuốn Sổ tay về báo chí dữ liệu cho rằng: “Đề tài của báo chí dữ liệu rất rộng: Những dữ liệu được thu thập có thể chứng minh cho cuộc khủng hoảng tài chính sắp xảy ra, có thể nói lên tình trạng nền kinh tế của một quốc gia, có thể nói lên tình trạng tham nhũng… Các nhà báo nên coi dữ liệu là một “cơ hội” – cơ hội phát hiện những vấn đề đáng chú ý qua hệ thống số liệu”

Đề tài của báo chí dữ liệu không phải là những tin tức cập nhật, những sự kiện,

sự việc nóng hổi đòi hỏi được thông tin nhanh chóng mà là những câu chuyện, những vấn đề hấp dẫn có khả năng được chuyển tải bằng hệ thống dữ liệu Đó là những vấn

đề chưa được công khai và nhà báo chỉ có thể phát hiện qua việc thu thập, xem xét, phân tích và khám phá các nguồn dữ liệu Ví dụ: Nếu đề tài của tin là những sự kiện liên quan đén việc Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), thì đề tài của tác phẩm báo chí dữ liệu là những vấn đề nảy sinh từ sự kiện đó như: Anh sẽ khó khăn như thế nào

về mặt thương mại nếu rời EU, hay mức độ đồng tình/phản đối của các quốc gia trong Liên minh trước tiến trình Brexit

Nhà báo có thể mất rất nhiều thời gian để hoàn thành một sản phẩm báo chí dữ liệu vì phải thực hiện các công đoạn như thu thập, phân tích dữ liệu, phát hiện vấn đề

ẩn trong hệ thống dữ liệu Do đó, báo chí dữ liệu liệu không hướng đến mục tiêu đưa tin nhanh, mà hướng đến mục tiêu mang đến cho công chúng sự hiểu biết sâu sắc về

27

những vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội Trong một bài giảng về báo chí dữ liệu tại Học viện Truyền thông Ấn Độ, PGS Anubhuti Yadav đã nêu rõ đặc trưng hướng đến những vấn đề hấp dẫn trong đời sống xã hội: “Báo chí dữ liệu không tập trung vào mục tiêu “trở thành người đầu tiên thông tin” mà tập trung vào mục tiêu “trở thành người nói cho công chúng biết bản chất thực sự của vấn đề là gì””

Thứ ba, dữ liệu được khai thác từ nhiều nguồn khác nhau Để tạo nên một sản

phẩm báo chí dữ liệu, nhà báo phải khai thác dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau nhằm đảm bảo cho sự chính xác và biết cách kết hợp chúng lại với nhau Trong cuốn Một số

xu hướng phát triển của báo chí truyền thông hiện đại, các tác giả cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm kiếm và kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau trong quá trình thực hiện tác phẩm báo chí dữ liệu: “Việc kết hợp giữa dạng thông tin dữ liệu từ Internet với thông tin từ các nguồn tin nhà báo có trong quá trình khai thác (chính quyền, cảnh sát, nhân chứng ) có thể đưa lại những năng lực tin tức ngoài tưởng tượng cho một tác phẩm bảo chí Thậm chí, báo chí dữ liệu có thể thực hiện một thao tác đơn giản là kết nối, tổng hợp giữa các tài liệu khác nhau để có những phát hiện mới trong quá trình thực hiện tác phẩm”

Khi khai thác được dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, các nhà báo thực hiện tác phẩm báo chí dữ liệu có hệ thống cơ sở thông tin phong phú, chi tiết, dày dặn để so sánh, đối chiếu giữa dữ liệu từ các nguồn, từ đó có thể kiểm chứng tính xác thực của số liệu, của thông tin Bên cạnh đó, với hệ thống dữ liệu phong phú, các nhà báo có nhiều

cơ sở để tìm kiếm, phát hiện các vấn đề hấp dẫn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau ẩn đằng sau hệ thống dữ liệu đó để chuyển tải đến công chúng Với báo chí dữ liệu, nhà báo có thể kết hợp các nguồn thông tin được cung cấp và nguồn thông tin tự tìm kiếm trên dữ liệu để có những góc nhìn tốt, bao quát và khách quan hơn

Đối với công chúng, khi được tiếp nhận một tác phẩm có hệ thống dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, họ có nhiều cơ sở để tự so sánh, phân tích các dữ liệu nhằm

28

hiểu sâu sắc và toàn diện vấn đề được đề cập Khi có cơ sở dữ liệu từ nhiều nguồn, quy

mô vấn đề được chuyển tải trong tác phẩm cũng được mở rộng, vì thế tác phẩm có tác dụng cung cấp cái nhìn vừa khái quát, toàn cảnh, vừa cụ thể, chi tiết cho công chúng

“Nhà báo có thể khai thác dữ liệu từ các dịch vụ thông tin công cộng, dịch vụ kinh doanh cơ sở dữ liệu, cơ sở dữ liệu từ các cơ quan Nhà nước, cơ sở dữ liệu tự tạo ” Trong quá trình sản xuất báo chí dữ liệu, nhà báo có thể tận dụng các nguồn dữ liệu của Tổ chức Y tế thế giới, Liên Hợp Quốc, Chương trình Lương thực thế giới, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc hay các trang web như trang web của Datamarket (Tạm dịch: Thị trường dữ liệu) – một công ty tư nhân của Aixơlen chuyên cung cấp những ứng dụng truy cập dữ liệu từ các nguồn công cộng, các tổ chức hay các công ty tư nhân; Natural Earth data – một trang web cung cấp những dữ liệu liên quan đến vấn đề địa hình, đất đai, môi trường tự nhiên

Ở Mỹ, các tòa soạn hay các cơ quan truyền thông thường lấy dữ liệu từ các cơ quan thuộc chính quyền liên bang như: Cơ quan bảo vệ môi sinh Hoa Kỳ (cơ quan thực hiện các nhiệm vụ nhằm bảo vệ sức khỏe người dân và giữ gìn môi trường sống), Bộ Y

tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ, hay các cơ quan thuộc chính quyền địa phương Sự

ra đời của “Đạo luật Tự do thông tin” ở Mỹ cũng đóng vai trò hỗ trợ nhà báo trong quá trình khai thác các dữ liệu từ các cơ quan chính quyền Đồng thời, các nhà báo cũng sử dụng dữ liệu từ các nguồn khác như: Ngân hàng Thế giới, các tổ chức phi chính phủ,

và cả nguồn dữ liệu của Wikileaks (một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế chuyên đăng tải các thông tin rò rỉ từ các tài liệu chưa được công khai)

Thứ tư, hình thức trình bày phong phú Báo chí hiện đại có nhiều sáng tạo, một

tác phẩm báo chí giờ đây không đơn giản là mấy trăm, máy nghìn từ đi kèm với một vài bức ảnh minh họa, một đoạn âm thanh hay một video ngắn mà là sự kết hợp tất cả những gì có thể để trở nên hấp dẫn và thu hút hơn, đặc biệt chú trọng sự hỗ trợ của công nghệ, của các phần mềm thiết kế

29

Theo quan điểm của nhà báo Aron Pilhofer tờ The New York Times “báo chí dữ liệu có thể bao gồm mọi thứ từ bản tin được hỗ trợ bởi máy tính thông thường – sử dụng dữ liệu như một “nguồn” đến việc trực quan hóa dữ liệu hoặc cài vào dữ liệu những ứng dụng mang tính tương tác ca nhân” Tùy vào đặc thù của vấn đề muốn chuyển tải qua sản phẩm báo chí dữ liệu, các nhà báo của chuyên mục Datablog (The Guardian) sẽ cần nhắc hình thức cho sản phẩm đó: Có thể là một bài báo với sự kết hợp của những đoạn văn bản phân tích và dữ liệu đóng vai trò chứng minh; có thể là dạng video; có thể là dạng bản đồ, đồ thị, biểu đồ ; có thể là dạng tương tác “Chúng ta có thể xuất bản những cơ sở dữ liệu song song với những câu chuyện hoặc thậm chí chỉ xuất bản cơ sở dữ liệu để độc giả tự phân tích và khám phá những vấn đề ẩn giấu trong đó”

PGS Anubhutiyadav của Viện Nghiên cứu Truyền thông Đại chúng Ấn Độ cho rằng: “Báo chí dữ liệu không phải là một khái niệm mới Cái mới nằm ở cách thực hiện Đó có thể là những bài báo phân tích với những bộ dữ liệu đóng vai trò chứng minh Đó có thể là những số liệu đã được trực quan hóa hay trình bày ở dạng đồ thị, biểu đồ, bản đồ Đó cũng có thể là bộ dữ liệu được gắn với một chức năng tương tác

cá nhân nào đó ”

Như vậy, cùng với hỗ trợ của máy tính và sự phát triển của khoa học công nghệ, sản phẩm báo chí dữ liệu có thể được trình bày bằng nhiều hình thức khác nhau tùy thuộc vào nội dung vấn đề mà nhà báo muốn chuyển tải đến công chúng

Ví dụ, “Do No Harm” của The Las Vegas Sun có hệ thống dữ liệu được trình bày ở nhiều dạng: Một đồ họa tương tác cho phép người đọc tra cứu dữ liệu theo từng bệnh viện để biết bệnh viện nào hay xảy ra những rủi ro trong quá trình phẫu thuật; một bản đồ thống kê những bệnh truyền nhiễm trong từng bệnh viện; một hệ thống video với nội dung là những cuộc phỏng vấn các bệnh nhân về những rủi ro họ gặp phải khi điều trị nội trú tại các bệnh viện ở Las Vegas; một tập hợp dữ liệu dạng thô

cơ quan Nhà nước của Mỹ Khi xem sản phẩm này, công chúng có thể tìm kiếm dữ liệu theo tên người, theo cơ quan, tổ chức, hoặc theo mức lương Những số liệu được trình bày ở dạng biểu đồ cột, hoặc biểu đồ đường cho thấy sự so sánh (ví dụ, so sánh mức lương nào là phổ biến nhất trong một cơ quan hay tổ chức, mức lương nào chỉ một số ít người nhận, hoặc so sánh dựa trên cơ sở về giới tính, chủng tộc, hay thời gian làm việc )

Sản phẩm báo chí dữ liệu mang hình thức tương tác là: “Trong thế giới 7 tỷ người, bạn là công dân số bao nhiêu?” của BBC – sản phẩm được xuất bản vào đúng ngày dân số thế giới chính thức “cán mốc” 7 tỷ người Bằng việc gõ vào ô “Tìm kiếm” ngày sinh của mình, mỗi độc giả có thể tìm ra câu trả lời cho câu hỏi: “Mình là công dân số bao nhiêu?” Ứng dụng này sử dụng dữ liệu do Quỹ Phát triển Dân số của Liên Hợp Quốc cung cấp và trở thành ứng dụng được chia sẻ nhiều nhất trên Facebook ở Anh vào năm 2011

Nhà báo Lê Quốc Minh – Tổng Biên tập Báo Nhân dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Tổng biên tập báo Vietnamplus (một trong những tờ báo ở Việt Nam tiên phong trong sản xuất các tin, bài theo xu hướng báo chí dữ liệu) trong một bài thuyết trình về báo chí dữ liệu cho biết, các hình thức phổ biến của các sản phẩm báo chí dữ liệu ở Việt Nam hiện nay gồm có các chuyên trang (website), đồ họa dạng tĩnh như các đồ thị, biểu đồ, đồ họa dạng video hay các hình thức tương tác

31

Các thông tin, số liệu trong sản phẩm báo chí dữ liệu trình bày bằng nhiều hình thức đa dạng sẽ giúp công chúng có thể tự mình đọc, xem xét, phân tích dữ liệu và khám phá những vấn đề ẩn giấu trong hệ thống dữ liệu được tích hợp một cách có chủ đích trong mỗi sản phẩm báo chí dữ liệu, nếu công chúng không có khả năng phân tích các dữ liệu thô như số liệu thì các phần mềm hiện đại sẽ hỗ trợ đắc lực cho công việc này Thêm nữa, việc tiếp nhận thông tin của công chúng cũng thuận lợi và dễ dàng hơn, đặc biệt là tiết kiệm thời gian, thúc đẩy hoạt động tranh luận, thảo giúp môi trường báo chí trở nên công khai và dân chủ hơn

Thứ năm, công cụ thực hiện đa dạng Các sản phẩm báo chí dữ liệu có nhiều

hình thức trình bày đa dạng là nhờ sự phát triển của khoa học công nghệ mà cụ thể là nhờ sự phong phú của các phần mềm thống kê, phản mềm phân tích tài liệu hay các phần mềm thiết kế giúp trực quan hóa dữ liệu thành các biểu đồ, đồ thị, bản đồ “Báo chí dữ liệu phản ánh sự tương tác ngày càng tăng giữa các nhà báo – những người sản xuất nội dung và một số lĩnh vực khác như thiết kế, khoa học máy tính và số liệu thống kê”

Trong quá trình sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu, nhà báo phải thực hiện các bước như tìm kiếm, tập hợp, phân tích, sàng lọc dữ liệu và biến dữ liệu thành các hình thức trực quan để công chúng hiểu và dễ tiếp nhận Để thực hiện thành công các bước này, nhà báo không thể không có sự hỗ trợ từ các phần mềm thống kê, phân tích, hay các phần mềm thiết kế chuyên dụng trên máy tính

Có rất nhiều công cụ miễn phí và sẵn có phục vụ nhà báo trong quá trình sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu: Phần mềm phân tích tại liệu – DocumentCloud, Jigsaw; phần mềm sắp xếp dữ liệu - Open Refine phần mềm tự động chuyển đồi dữ liệu thành bản đồ, biểu đồ như Google Fusion Tables, Tableau Public; phần mềm thiết kế đồ họa tĩnh và đồ họa tương như Illustrator, Photoshop, Visme – tạo biểu đồ với 20 mẫu tự chọn, Piktochart – tạo biểu đồ với 9 mẫu tự chọn và có thể tùy chỉnh về màu sắc, các

32

biểu tượng , Infogram – tạo bảng biểu tương tác, biểu đồ tròn, biểu đồ cột, biểu đồ đường bằng cách tải thông tin ở dạng file Excel, ChartsBin – chuyên dành cho việc tạo bản đồ, đồ thị, biểu đồ, Dipity – sắp xếp các nội dung sự kiện theo thứ tự thời gian và

dễ dàng miêu tả các sự kiện lịch sử, mốc thời gian với các hiệu ứng đa dạng

1.3 Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu

Nguyên tắc tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí, truyền thông

Nguyên tắc thứ nhất: Đảm bảo nguyên tắc thông tin của cơ quan chủ quản Mỗi

tổ chức truyền thông đều được hình thành và phát triển trên một số nguyên tắc thông tin nhất định Điển hình như với các sản phẩm báo chí, nguyên tắc thông tin là phù hợp với tôn chỉ mục đích và nhiệm vụ của tờ báo Do mỗi tờ báo có một phong cách, một tôn chỉ mục đích và công chúng khác nhau, cho nên nguyên tắc tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí – truyền thông của mỗi tờ báo cũng có những điểm khác biệt nhất định

Ví dụ như trên báo Nhân dân, với tính chất là một tờ báo Đảng, có mục tiêu chính trị với nhóm công chúng mục tiêu là nhóm người nhiều tuổi thì hoạt động tổ chức ảnh báo chí mang nặng tính quy phạm, chuẩn mực và truyền thống; ảnh được lựa chọn để đăng tải chủ yếu là hình ảnh của các chính khách, ảnh lễ tân…

Ngược lại, là tờ Tuổi trẻ, với mục tiêu thông tin nhanh, sinh động, thường xuyên cập nhật, cùng với nhóm công chúng mục tiêu mà tờ báo hướng tới là nhóm công chúng trẻ, cho nên ảnh báo chí xuất hiện trên tờ báo này cũng đa dạng và sinh động hơn rất nhiều Việc lựa chọn và sắp xếp ảnh báo chí cũng có sự linh hoạt, sáng tạo chứ không gò bó, cứng nhắc theo đúng khuôn mẫu nào

Nguyên tắc thứ 2: Cùng mục tiêu và mang tính đồng nhất

33

Một hoạt động, một chương trình hay một chiến dịch truyền thông luôn cần tới một gói các sản phẩm truyền thông với nhiều sản phẩm khác nhau Theo đó, mỗi sản phẩm truyền thông trong gói sản phẩm truyền thông cần được thiết kế, xây dựng và tổ chức sản xuất trên nguyên tắc đồng nhất và cùng mục tiêu

Nguyên tắc thứ 3: Phù hợp với tâm lý tiếp nhận của đối tượng tiếp nhận

Tâm lý tiếp nhận là toàn bộ các hiện tượng tâm lý có tính quy luật của độc giả trong quá trình tiếp nhận tác phẩm ảnh báo chí, sản phẩm nhật báo Tâm lý tiếp nhận bao hàm cả quá trình lĩnh hội, thái độ, tình cảm và ý chí; cả những hiện tượng thuộc tâm lý cá nhân và tâm lý xã hội quy định hành vi tiếp nhận của độc giả đọc báo

Tác động bằng thị giác cảm tính và thị giác lý tính Độc giả dễ bị thu hút bởi các sản phẩm truyền thông được xây dựng với một bố cục hợp lý, có khả năng tái hiện hành động Những sản phẩm này có thể tạo ấn tượng hoặc lập tức gây nhàm chán cho độc giả, dẫn đến việc họ có tiếp nhận sản phẩm này hay không Trên thực tế, việc các sản phẩm nhật báo cùng đưa tin về một sự kiện nổi bật mỗi ngày là điều thường thấy Tuy nhiên, không phải sản phẩm nhật báo nào cũng xuất hiện những “ảnh đinh” đặc sắc, để lại được ấn tượng ngay lập tức với độc giả Do đó, hoạt động tổ chức ảnh báo chí trên nhật báo cần phải đáp ứng được mục tiêu dẫn dắt độc giả đến hành động đọc hoặc xem các bức ảnh tiếp theo Kỹ thuật này gọi là tạo đường dẫn cho quá trình tiếp nhận của độc giả, đáp ứng được nguyên tắc tạo hấp dẫn cho hành vi xem, chuyển nhanh một cách có hiệu quả sang hành vi đọc bằng các thông tin phù hợp với nhu cầu

và thị hiếu công chúng”

Quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu

Dù có sự khác biệt giữa quy trình sản xuất sản phẩm in ấn, nghe nhìn hay đa phương tiện, nhưng quy trình sản xuất sản phẩm báo chí dữ liệu trên báo điện tử cũng đều phải tuân thủ theo quy trình 8 bước chính sau đây:

34

1 Đề xuất ý tưởng dự án sản xuất sản phẩm truyền thông

2 Lập kíp sản xuất sản phẩm truyền thông, phân công vị trí và trách nhiệm các thành viên

3 Xây dựng và thống nhất kế hoạch chi tiết, kịch bản sản phẩm truyền thông

4 Tìm kiếm tư liệu và sáng tạo các chất liệu cho sản phẩm truyền thông

5 Tổ chức nội dung, thiết kế, trình bày nhằm hoàn thành sản phẩm truyền thông hoàn chỉnh

6 Biên tập tổng thể và duyệt xuất bản sản phẩm truyền thông

7 Xuất bản và phát sóng sản phẩm truyền thông

8 Tương tác với công chúng, nghiên cứu phản hồi, đánh giá hiệu quả sản phẩm truyền thông

Ngoài ra, nhà báo Simon Rogers của tờ The Guardian viết về quá trình sản xuất báo chí dữ liệu như sau: “Đằng sau tất cả các câu chuyện báo chí dữ liệu của chúng tôi

là một quá trình luôn thay đổi khi áp dụng các công cụ và kỹ thuật mới Một số người cho là phải trở thành một siêu hacker, viết mã code và đắm mình trong SQL nhưng rất nhiều công việc chúng tôi chỉ làm trong Excel”: Quy trình trực quan hóa dữ liệu tại tòa soạn The Guardian của nhà bảo Simon thực hiện theo lưu đồ sau:

35

Hình 1.2: Nguồn: Sổ tay báo chí dữ liệu, trang 36

Trong lưu đồ trên các mũi tên màu xanh là đường đi chính của quy trình, trong khi mũi tên xám là những lưu ý hoặc những sai sót có thể quy gặp phải trong quá trình sản xuất bài báo dữ liệu

Quy trình trên cho thấy, các nhà báo dữ liệu của The Guardian làm việc hai công đoạn trên excel: Lập bảng tính và tính toán dữ liệu Đây là cách dễ dàng, nhanh chóng để lọc và tìm ra các chi tiết có thể tạo thành một bài báo dữ liệu

Sau bước làm việc với dữ liệu là đến công đoạn của nhà thiết kế đồ họa Từ các con số khô khan trên bảng tính, nhà thiết kế sẽ sáng tạo thành hình ảnh, màu khối, chữ,

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không phải lúc nào các ứng dụng có sẵn cũng đáp ứng đòi hỏi của cơ quan báo chí, đặc biệt các dạng bài dài (mega story) hoặc các tương tác đặc biệt (đồ họa chuyển động, đồ họa tương tác chuyển động ) Vì vậy, trong nhiều tòa soạn báo mạng điện tử, có một vị trí dành cho các nhà phát triển ứng dụng (developer), chuyên tùy chỉnh, tích hợp sản phẩm báo chí dữ liệu lên website

Theo các tác giả Bella Hurrell và Andrew Leimdorfer của hãng BBC, nhóm sản xuất báo chí dữ liệu cho trang web BBC News bao gồm khoảng 20 nhà báo, nhà thiết

kế và phát triển

Nhóm sản xuất báo chí dữ liệu này sẽ tạo ra tất cả các tính năng truyền thông và tương tác đa phương tiện trên trang báo, họ cũng tạo ra một tập hợp các kỹ thuật kể chuyện mà chúng ta gọi là “báo chí trực quan” Trong nhóm, không có nhân sự được xác định cụ thể là nhà báo dữ liệu, nhưng tất cả thành viên trong nhóm đều phải thông thạo các ứng dụng cơ bản như Excel và Google Docs để phân tích dữ liệu Các nhà triển cũng sẽ sử dụng ngôn ngữ lập trình như ActionScript, Python phát hay Perl để kết hợp, phân tích cú pháp, xuất bản sản phẩm lên trang báo