Tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử ở việt nam hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN HOÀNG VĂN VƯỢNG TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

HOÀNG VĂN VƯỢNG

TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA

THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI, NĂM 2022

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

HOÀNG VĂN VƯỢNG

TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA

THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Quản lý Báo chí và Truyền thông

Mã số: 8 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS,TS NGUYỄN THÀNH LỢI

HÀ NỘI, NĂM 2022

Luận văn đã được chỉnh sửa theo khuyến nghị của chủ tịch Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền ngày tháng 12 năm 2022

Chủ tịch Hội đồng

PGS,TS NGUYỄN THỊ TRƯỜNG GIANG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thành Lợi Các số liệu và kết quả trong luận văn là trung thực, các trích dẫn được dẫn nguồn chính xác Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả luận văn

HOÀNG VĂN VƯỢNG

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin cảm ơn tới quí Thầy, Cô đang công tác tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, lãnh đạo các cơ quan báo Pháp luật Việt Nam, báo Dân trí, Báo Vietnamplus cùng toàn thể phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn, các trưởng phó, phòng ban của các tờ báo trên đã dành thời gian chỉ bảo, cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và tạo mọi điều kiện tốt nhất

để tôi thực hiện luận văn này

Xin cảm ơn gia đình tôi, những người luôn sát cánh động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành khóa học và luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

HOÀNG VĂN VƯỢNG

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH

Bảng 2.1: Bảng thống kê các dạng Tít chính được sử dụng trong các bài điều

tra trên các tờ báo mạng điện tử khảo sát 59 Bảng 2.2: Bảng thống kê số lượng ảnh sử dụng trong các tác phẩm điều tra theo

đơn thư bạn đọc trên các tờ báo mạng điện tử khảo sát 66 Bảng 2.3: Bảng thống kê các nhóm ảnh được sử dụng trong các tác phẩm điều

tra theo đơn thư bạn đọc trên các tờ báo mạng điện tử khảo sát 67

Biểu đồ 2.1 Tỷ lệ các nhóm nội dung được thực hiện sản xuất khai thác theo

đơn thư bạn đọc tại các tờ báo mạng điện tử khảo sát năm 2021 53 Biểu đồ 2.2 Tỷ lệ các nhóm nội dung được thực hiện sản xuất khai thác theo

đơn thư bạn đọc tại các tờ báo mạng điện tử khảo sát năm 2021 56

Hình 1.1 Sơ đồ quy trình tổ chức sản xuất của báo mạng điện tử 32 Hình 2.1: Yêu cầu về mô tả ảnh trên kho dữ liệu Báo Dân trí 48

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 10

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 10

1.1 Một số khái niệm liên quan tới đề tài 10

1.2 Cơ sở chính trị- pháp lý cho tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử 14

1.3 Vai trò của tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử 22

1.4 Nội dung tổ chức sản xuất phóng sự điều tra trên báo mạng điện tử 27

1.5 Các yếu tố tác động đến tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử 32

Chương 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VIỆT NAM HIỆN NAY 37

2.1 Sơ lược về các tờ báo khảo sát 37

2.2 Khảo sát thực trạng tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc tại các tờ báo điện tử 39

2.3 Đánh giá chung 76

Chương 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 84

3.1 Những vấn đề đặt ra 84

3.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử trong thời gian tới 92

3.3 Đề xuất kiến nghị 103

KẾT LUẬN 109

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

PHỤ LỤC 115

TÓM TẮT LUẬN VĂN 121

và có ích cho xã hội Tuy nhiên, trong thực tế hoạt động báo chí hiện nay, không phải lúc nào các nhà báo, các tờ báo cũng thực hiện tốt chức năng giám sát, phản biện xã hội mà có trường hợp chạy theo xu hướng giật gân, câu khách, thậm chí bịa đặt , Do đó đã làm ảnh hưởng đến giá trị thông tin của các tác phẩm báo chí

và lớn hơn là làm mất niềm tin của công chúng đối với báo chí

Tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc phát triển mạnh mẽ trên cả bốn loại hình báo chí là báo in, phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử; trong

đó, phóng sự điều tra trên báo mạng điện tử hiện đang thu hút được đông đảo

sự quan tâm của đông đảo công chúng Thứ nhất, nhờ ưu thế nổi trội là báo mạng điện tử là tính thời sự, thông tin nhanh và cập nhật tức thì nên đã mang đến cho công chúng cảm giác luôn được đáp ứng nhu cầu thông tin mọi lúc mọi nơi Bên cạnh đó, báo mạng điện tử tích hợp tính năng đa phương tiện: văn bản, hình ảnh tĩnh và đồ họa, âm thanh, video, hình ảnh động và gần đây nhất là các chương trình tương tác nên khiến các phóng sự điều tra trở nên chân thực, khách quan, công chúng luôn thực sự được "mắt thấy tai nghe"

Thực tế thời gian qua, các tờ báo mạng điện tử Việt Nam đã tận dụng tốt

ưu thế của mình để mang tới công chúng những tác phẩm điều tra chất lượng nhất Nhiều tác phẩm điều tra của các tờ báo mạng điện tử đã được đánh giá rất cao và chiếm một vị thế trong lòng công chúng về phản ánh vấn đề nhức nhối

có ảnh hưởng đến dân sinh, văn hóa, xã hội và đất nước Đa số, các tác phẩm báo chí điều tra của báo mạng điện tử thời gain qua đều hướng tới phản ánh các

đề tài có tính chất nóng hổi, bức xúc trong đời sống xã hội, luôn đảm bảo tính định hướng trong nội dung thông tin, không chạy theo thương mại hóa, giật gân, câu khách Các thông tin được cung cấp trong các tác phẩm đều chính xác, chân thực đã được các phóng viên trực tiếp xác minh, kiểm chứng trong quá trình tác nghiệp Bên cạnh đó, thông tin được cung cấp trong các phóng sự điều tra luôn đảm bảo tính khách quan, cung cấp lượng thông tin lớn cho khán giả

và giúp khản giả thấy được sự chân thực của thông tin

Tuy nhiên, phải nhìn thẳng vào thực tế để thấy rằng, một số tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc ở các tờ báo mạng điện tử vẫn còn hạn chế cả về nội dung và hình thức Các đề tài về chính sách, kinh tế vĩ mô là nội dung còn chưa được phản ánh nhiều trong các phóng sự điều tra Một số tờ báo chuyên ngành còn hạn chế về đề tài khai thác, những vấn đề tiêu cực, khuất tất liên quan tới các cán bộ trong ngành không được phản ánh nhất là một số lực lượng

bị người dân gửi đơn thư về lĩnh vực kinh tế, văn hóa, lối sống Một số phóng

sự điều tra chưa có độ sâu về thông tin, chủ yếu mang tính phản ánh, tính chất điều tra ít, mô tả nhiều Không đưa ra luận cứ, luận chứng, lập luận cụ thể

Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có khâu tổ chức sản xuất Chính vì những sự buông lỏng trong tổ chức sản xuất đã dẫn tới những thiếu sót về nội dung và hình thức của các tác phẩm điều tra Do vậy, việc nghiên cứu về tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử là cần thiết và cấp bách

Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn trên, tác giả lựa chọn đề: “Tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử ở Việt Nam hiện nay " làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ báo chí học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua khảo sát của tác giả có thể thấy đã có một số công trình, bài báo, tác phẩm của các tác giả nghiên cứu ở các góc độ khác nhau như sau:

- Các công trình làm cơ sở nghiên cứu cho đề tài

- Tạ Ngọc Tấn (chủ biên), “Cơ sở lý luận báo chí” (1999), của NXB Văn hóa thông tin Nội dung cuốn sách gồm 7 chương trình bày những quan niệm chung về báo chí; tính giai cấp của báo chí; tự do báo chí; các chức năng của báo chí; luật pháp, nguyên tắc hoạt động và lao động sáng tạo trong báo chí

- Nguyễn Văn Dững (2012), “Cơ sở lý luận báo chí”, Nxb Lao động Cuốn sách này tiếp cận báo chí từ quan điểm hệ thống, trên cơ sở đề cập các quan điểm khác nhau về báo chí, bám sát các quan điểm của chủ nghĩa Mác -

Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về báo chí truyền thông Với giáo trình này tác giả Luận văn sẽ tham khảo và kế thừa hệ thống lý luận về khái niệm báo chí, báo truyền hình

- Nguyễn Thế Kỷ (2012), Cuốn sách "Công tác chỉ đạo quản lý nhà nước báo chí trong 25 năm tiến hành sự nghiệp đổi mới", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội Cuốn sách gồm 3 chương, trong đó chương 3 tập trung phân tích, luận giải

và đề xuất (5 nhiệm vụ) và (6 giải pháp) tăng cường nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác lãnh đạo, QLNN đối với báo chí và báo điện tử trong thời gian tới

ở nước ta Những giải pháp mà cuốn sách nêu ra rất sát với thực tiễn, có giá trị tham khảo cao

- Các công trình liên quan tới báo chí điều tra

- Cuốn "Hành trình làm báo phóng sự điều tra" của nhà báo Vũ Quang

Hùng do Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh xuất bản năm 2004 trình bày quá trình viết một phóng sự điều tra từ khâu chọn đề tài, lấy tài liệu, phân tích

sự kiện, viết, Dựa vào kinh nghiệm thực tế của mình, trong cuốn sách này, tác giả cũng đã chỉ ra những yếu tố, kỹ năng để trở thành một phóng viên viết

phóng sự điều tra giỏi

- Trịnh Thị Thanh Hoa (2008), “Tổ chức sản xuất chương trình Thời sự 19h Đài Truyền hình Việt nam (khảo sát chương trình Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam từ tháng 1 đến tháng 5/2008)”, tác giả đã đề cập đến các hoạt động

của tổ chức sản xuất chương trình tại một bản tin quan trọng của Đài Truyền

hình Việt Nam

- Năm 2012, sách tham khảo "Sổ tay Phóng sự điều tra" đã được Nhà

xuất bản Văn hóa - Thông tin ấn hành Cuốn sách dựa trên kết quả của dự án

"Nghiên cứu - truyền thông về các hành vi cản trở tác nghiệp báo chí" do Trung

tâm Nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED) hợp tác với Đại sứ quán Anh tại Hà Nội thực hiện Đây là cuốn sổ tay cẩm nang dành riêng cho các nhà báo điều tra, nhất là những phóng viên trẻ Cuốn sổ tay đưa ra một số nội dung như: những tình huống cản trở tác nghiệp và gợi ý hướng xử lý, những rủi ro về pháp

lý cần tránh; các điều luật quan trọng cần nhớ,

- Ngoài ra có thể kể đến đề tài luận văn thạc sỹ "Phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn" của tác giả Nguyễn Văn Hùng nghiên

cứu năm 2013 Trong luận văn, tác giả đi sâu khai thác các phóng sự điều tra chuyên về mảng đề tài nông nghiệp trên báo in thông qua việc nghiên cứu khảo sát ba tờ báo là: Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam, Nông thôn ngày nay từ

tháng 01/2012 đến tháng 06/2013

Riêng trong năm 2015, hai cuốn sách viết về phóng sự điều tra cũng đã

được xuất bản là: "Nhà báo điều tra" của nhà báo Đức Hiển do Nhà xuất bản

Trẻ ấn hành và "Điều tra và dấn thân trong nghề báo" của tác giả Vũ Văn

Tiến do Nhà xuất bản Công an nhân dân xuất bản vào tháng 6/2015 Cả hai cuốn sách đều chia sẻ kinh nghiệm về phương pháp, các lưu ý trong điều tra báo chí qua chính trải nghiệm thực tế của tác giả đồng thời tập hợp một số tác

phẩm phóng sự điều tra tiêu biểu Trong đó, cuốn "Điều tra và dấn thân trong nghề báo" tác giả Vũ Văn Tiến đi sâu viết về quá trình điều tra theo đơn thư

bạn đọc

- Các công trình liên quan tới báo mạng điện tử

- Nguyễn Thị Trường Giang (2014), Tổ chức diễn đàn trên báo mạng điện tử (Sách chuyên khảo), Nxb Chính trị quốc gia Nội dung của cuốn sách

được chia thành 4 chương Cuốn sách sẽ là tài liệu tham khảo vô cùng hữu ích, thiết thực dành cho các giảng viên, nghiên cứu sinh, sinh viên chuyên ngành báo chí, đặc biệt là chuyên ngành báo mạng điện tử; những phóng viên, biên tập viên của các trang báo mạng điện tử; và những độc giả quan tâm, muốn nghiên cứu, tìm hiểu về diễn đàn trên báo mạng điện tử

- Nguyễn Thị Trường Giang chủ biên (2020), Giáo trình tác phẩm báo mạng điện tử, Nxb Thông tin truyền thông Cuốn sách đã trình bày những kiến

thức cơ bản cùng các kỹ năng liên quan đến hoạt động báo mạng điện tử như: Tổng quan về thể loại báo mạng điện tử, thể loại tin, thể loại phỏng vấn, thể loại phóng sự và thể loại bình luận trên báo mạng điện tử

- Nguyễn Chiến Thắng (2020), Vấn đề sử dụng thông tin từ mạng xã hội trong sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử hiện nay - Từ góc nhìn quản lý báo chí (khảo sát các báo tuoitre.vn, vietnamnet.vn, vnexpress.net từ tháng 7/2019

đến tháng 12/2019), Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Luận văn nhằm làm sáng tỏ những tác động của mạng xã hội đến việc sử dụng thông tin của báo mạng điện tử tại Việt Nam hiện nay (tích cực và tiêu cực); từ đó đưa ra một số giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý việc sử dụng thông tin từ mạng xã hội trong sáng tạo tác phẩm báo ma ̣ng điê ̣n tử

- Các nghiên cứu về tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí

- Đỗ Thị Thu Hằng (2016), Quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm truyền thông trong môi trường truyền thông số hiện nay, Đề tài khoa học, Học viện

Báo chí và Tuyên truyền Nhận diện, mô tả các khâu trong quá trình tổ chức sản xuất các sản phẩm truyền thông, hướng dẫn các nhà báo tích hợp kỹ năng báo chí, kỹ năng ứng dụng công nghệ trong quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm truyền thông

- Ngô Quang Tự (2016), Vấn đề tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí đa loại hình tại cơ quan báo Đảng địa phương khu vực Bắc Trung bộ (Khảo sát

các báo: Thanh Hóa, Nghệ An, Thừa Thiên - Huế, tháng 5/2015 - tháng 5/2016), Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Nghiên cứu quy trình tổ chức sản xuất sản phảm báo chí đa loại hình hiện nay tại các cơ quan báo Đảng địa phương khu vực Bắc Trung Bộ Cụ thể nghiên cứu quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm báo in, quy trình tổ chức sản xuất sản phẩm báo mạng điện tử

Từ đó đưa ra những ưu điểm, hạn chế và những nguyên nhân để rút ra khuyến nghị trong mô hình tòa soạn thích hợp nhằm tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí

đa loại hình một cách có hiệu quả đối với các cơ quan báo Đảng địa phương

- Vũ Nguyên Bình (2019), Tổ chức sản xuất tọa đàm trên báo mạng điện

tử ở báo Đảng các tỉnh phía Bắc (Khảo sát các báo: Hà Nội Mới; Thái Nguyên;

Thái Bình, năm 2018), Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Luận văn đã hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về tổ chức sản xuất tọa đàm trên báo mạng điện tử Phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức sản xuất tọa đàm trên báo mạng điện tử ở báo Đảng các tỉnh phía Bắc hiện nay Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng tổ chức sản xuất tọa đàm trên báo mạng điện tử ở báo Đảng các tỉnh phía Bắc trong thời gian tới

Như vâ ̣y có thể thấy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về đề tài, tuy nhiên chưa có công trình nào tập trung đi sâu vào việc tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam Do vâ ̣y, đề tài luâ ̣n

văn của tác giả là không trùng lă ̣p với các công trình nghiên cứu trước đó Đây sẽ là nguồn tài liê ̣u tham khảo để tác giả hoàn thành luâ ̣n văn của mình

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận về tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam, luận văn khảo sát, đánh giá thực trạng tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay qua khảo sát các báo điện tử: Dân trí, Pháp luật Việt Nam, Vietnamplus, từ đó đưa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu nêu trên, tác giả tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa, làm rõ những vấn đề lý luận về tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử

- Khảo sát thực trạng tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam, chỉ rõ ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân

- Đề xuất giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi khảo sát: Báo mạng điện tử Dân trí, báo Vietnamplus, báo Pháp luật Việt Nam

- Thời gian khảo sát: Năm 2021

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của đề tài là các lý thuyết về báo chí, chủ nghĩa Mác Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, hệ thống quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về vấn đề báo chí, quản lý báo chí

5.2 Phương pháp nghiên cứu công cụ

- Phương pháp thu thập và nghiên cứu tư liệu, tài liệu về chủ đề này: Trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả thu thập, nghiên cứu, kế thừa những tài liệu đã được các tác giả công bố nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài

- Phương pháp thống kê, phân tích nội dung các tác phẩm báo chí liên quan đến tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam, chỉ ra những thành công, hạn chế để đưa ra những giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam trong thời gian tới

- Phương pháp phỏng vấn sâu: tác giả phỏng vấn 03 lãnh đạo 3 tờ báo điện tử khảo sát

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu và thể hiện, luận văn cũng kết hợp

sử dụng một số phương pháp như: So sánh, đối chiếu, thống kê, phân tích, tổng hợp, nghiên cứu thực tiễn Đồng thời tham khảo một số giáo trình để đối chiếu giữa lý thuyết và thực tế tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo điện tử

6 Ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài bổ sung lý thuyết về tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử như hệ thống khái niệm, vai trò, xác định những nội dung và đưa ra được những yếu tố trong tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị đối với Ban biên tập, cán bộ, phóng viên các tờ báo mạng điện tử nói chung và trực tiếp những người làm việc tại các tờ báo khảo sát nói riêng

Đề tài cũng có giá trị tham khảo đối với các cơ sở đào tạo báo chí, những cán bộ, giảng viên, sinh viên có quan tâm tới đề tài này

7 Điểm mới của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên dưới dạng luận văn thạc sĩ về

tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử Việt Nam Do vậy đề tài sẽ khái quát thực trạng, đánh giá chính xác thành công, hạn chế, chỉ rõ nguyên nhân và các giải pháp tăng cường quản lý

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo, Phụ lục,

luận văn bao gồm 3 chương, 11 tiết

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ

1.1 Một số khái niệm liên quan tới đề tài

1.1.1 Báo mạng điện tử

Ở Việt Nam, thuật ngữ "báo điện tử" đã được sử dụng trong Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung năm 1999 Theo định nghĩa trong luật này, "Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên hệ thống máy tính" Luật Báo chí trình Quốc hội năm 2016 cũng định nghĩa "Báo điện tử là loại hình báo chí thực hiện trên mạng Internet" [34]

Luật Báo chí năm 2016 của Quốc hội giải thích: “Báo điện tử” là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử Tuy nhiên chỉ nói “báo điện tử” không thì chưa đầy đủ, vì truyền hình, phát thanh cũng đều sử dụng nhiều yếu tố kỹ thuật điện tử

Theo tác giả Nguyễn Trí Nhiệm - Nguyễn Thị Trường Giang, khái niệm báo điện tử có nghĩa rất chung chung, không giúp hiểu rõ đặc điểm của loại hình báo chí phát hành trên mạng: Tờ báo được sản xuất trong vòng khép kín trên mạng LAN của toà soạn hay tờ báo được “chạy” trên môi trường mạng toàn cầu internet Đồng thời đã có thời gian chúng ta sử dụng cách gọi này để chỉ phát thanh và truyền hình nên nếu dùng lại rất dễ gây nhầm lẫn

Vì thế, hai tác giả cho rằng “báo mạng điện tử” là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng internet,

có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao [33, tr.11]

Báo mạng điện tử là loại báo được xuất bản bởi toà soạn điện tử mà người

ta có thể đọc được thông tin trên máy tính, điện thoại di động, máy tính bảng,… khi có kết nối internet [7,tr123]

Từ những phân tích nêu trên, có thể đưa ra khái niệm về báo mạng điện

tử như sau: “Báo mạng điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng Internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao”

Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí truyền thông là công việc quan trọng nhất trong quá trình sản xuất, kinh doanh của các cơ quan báo chí và các tổ chức, doanh nghiệp truyền thông Mục đích của tổ chức sản xuất sản phẩm truyền thông hướng vào hiệu quả sản xuất sản phẩm truyền thông - hàng hóa của ngành công nghiệp truyền thông

Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí truyền thông như tác phẩm điều tra đòi hỏi năng lực lãnh đạo, quản lý phải rất cao và đồng bộ, nhất là nguồn nhân lực cho vấn đề này phải được đặc biệt quan tâm

1.1.3 Tác phẩm điều tra

Điều tra, theo từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Điều tra là tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật”[45,55] Điều tra có thể hiểu theo nghĩa khái quát hơn đó là sự phân tích, chứng minh, kết luận và đưa ra giải pháp giải quyết

vấn đề “Trên mặt báo thỉnh thoảng xuất hiện những bài ghi “điều tra”, có bài đăng ở trang trong và có bài đăng trên trang nhất Điều tra, hay còn gọi

là phóng sự điều tra là một thể loại phản ánh của báo chí có thế mạnh riêng”[1, tr 168]

Tập thể tác giả Giáo trình báo chí điều tra (Đỗ Thị Thu Hằng chủ biên

- NXB Lý luận chính trị) cũng khẳng định: Điều tra, xem xét từ là "tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật" Điều tra là đặt ra vấn đề, đặt ra câu hỏi, khám

phá sự thật, hiện tượng và đi tìm lời giải đáp Điều tra là quá trình tự nhận thức của con người trong tất cả các hoạt động nhằm phản ánh, tìm tòi, đánh giá sự vật, hiện tượng để đưa ra một tri thức, khái niệm, phương pháp… phù hợp với thực tiễn [19]

Từ đó, theo học viên, điều tra là thể loại tác phẩm báo chí phản ánh những

sự việc, hiện tượng, con người trong hoàn cảnh có vấn đề, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc cơ quan chuyên môn, qua sự phân tích, lý giải, lần tìm chứng cứ làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó

1.1.4 Đơn thư bạn đọc

Trong hoạt động báo chí, đơn thư bạn đọc có vai trò, vị trí hết sức quan trọng Với báo chí, đơn thư của bạn đọc là một trong những kênh thông tin chính, là cầu nốt giữa công chúng độc giả với tòa soạn

Một trong những đặc trưng cơ bản, hay đúng hơn là thế mạnh của báo chí nhất là báo mạng điện tử là có tính tương tác cao hơn so với các loại hình báo chí khác (chỉ sau truyền hình) Tính tương tác cao đã giúp báo mạng điện tử có lợi thế hơn trong việc giao tiếp hai chiều với bạn đọc Người đọc

có thể tham gia gửi câu hỏi ngay trong khi xem thông tin qua mạng Tính tương tác này không chỉ tạo cảm giác gần gũi ma còn là sợi dây gắn kết giữa bạn đọc và báo

Chính ưu điểm vượt trội này, kèm theo việc độc giả ngày nay đại đa số

ưa chuộng đọc báo mạng hơn, đã đưa đến kết quả là tòa soạn báo có được nhiều thông tin từ phía công chúng độc giả hơn, trong đó có đơn thư bạn đọc

Trong báo cáo khảo sát- nghiên cứu: Mức độ phản hồi của cơ quan nhà nước đối với kiến nghị, phê bình của tổ chức, công dân trên báo chí, nhóm Mai Phan Lợi, Nguyễn Minh Lộc, Nguyễn Văn Bá, Hoàng Nghĩa Tân khẳng định: Tại một tờ báo điện tử có trụ sở ở Hà Nội, mỗi ngày lượng đơn thư (giấy) gửi theo đường bưu điện vào 30-50 chiếc Số lượng bạn đọc trực tiếp đến tòa soạn

để trình bày khiếu nại mỗi ngày trung bình có từ 2-10 người/ngày Gửi qua email chung vào khoảng 100-300 thư

Bên cạnh đó, mỗi ngày báo có hàng nghìn comment, tương đương hàng nghìn thông tin liên quan mà bạn đọc cung cấp trực tiếp cho tòa soạn ở nhiều góc cạnh khác nhau Ngoài ra, các trưởng ban chuyên môn lại có email riêng, mỗi ban cũng có một email Cạnh đó, báo cũng có đường dây nóng chuyên tiếp nhận các cuộc gọi Nhân sự chuyên trách này được đào tạo để ghi chép, phân loại và chuyển đến bộ phận liên quan

Trong thực tiễn tác nghiệp, tác giả nhận thấy, các nguồn thông tin được người dân phản ánh đến các cơ quan báo chí hay chính là thông tin bạn đọc

có 3 dạng chính: góp ý cho chính nhà báo, báo chí; tin/bài vở gửi đăng báo, cộng tác và đơn thư kiến nghị, phê bình, khiến nại, tố cáo nhờ báo chí chuyên tải nhằm tới người có chức vụ, quyền hạn thuộc tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước Trong đó, số đơn thư, ý kiến phản ánh đến báo chí có tỷ lệ cao là các khiếu nại, tố cáo liên quan đến quyền lợi người dân, tham nhũng và quản lý các nguồn tài nguyên

Như vậy có thể thấy đơn thư bạn đọc là một trong những nguồn thông tin đáng tin cậy của cơ quan báo chí do bạn đọc gửi tới góp phần công bố những

sự việc, hiện tượng bức xúc của xã hội và tạo dư luận để đấu tranh phòng, chống tiêu cực

1.2 Cơ sở chính trị- pháp lý cho tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử

1.2.1 Cơ sở chính trị

Cũng như bao chính đảng và đảng cách mạng khác trên thế giới, lịch sử

ra đời và phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam luôn gắn bó mật thiết với báo chí Nói cách khác, báo chí đã trở thành công cụ đắc lực của Đảng để phát động tinh thần yêu nước, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào trong các lực lượng cách mạng; đồng thời báo chí cũng trở thành một trong những vũ khí sắc bén của các lực lượng cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trong các cuộc đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến, thực dân, đánh đuổi đế quốc xâm lược, giành độc lập tự do cho dân tộc, thống nhất nước nhà

Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều vị lãnh đạo tiền bối của Đảng chính là hiện thân điển hình trong việc sử dụng nhuần nhuyễn và hiệu quả báo chí như một trong những công cụ chủ lực trong các cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc Tiêu biểu là dấu mốc ra đời của tờ “Thanh niên” (ngày 21/6/1925) với người sáng lập là nhà báo vô sản Nguyễn Ái Quốc Sự ra đời của tờ “Thanh niên” đã khởi đầu cho sự ra đời và phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam

Tại Đại hội lần thứ 3 của Hội Nhà báo Việt Nam (ngày 8/9/1962), Chủ tịch Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ” và “tờ báo là tờ hịch cách mạng”[1] Tiếp đó, Người đã chỉ ra rằng: “Nhiệm vụ của báo chí là phục

vụ nhân dân, phục vụ cách mạng” Vì vậy, suy cho cùng, tất cả những nhiệm

vụ cách mạng cũng đều là nhiệm vụ của báo chí, phục vụ mọi mặt đời sống

xã hội, kinh tế, an ninh, quốc phòng, quan hệ quốc tế

Để báo chí cách mạng Việt Nam luôn phát huy vai trò, tác dụng, giữ vững tôn chỉ, mục đích, góp phần đắc lực trong các cuộc đấu tranh cách mạng giành độc lập, tự do cho dân tộc; xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Xã

hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đánh giá đúng vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng của báo chí; đồng thời luôn bảo đảm giữ vững vai trò lãnh đạo tuyệt đối và xuyên suốt đối với báo chí

Việc lãnh đạo của Đảng đối với báo chí được thể hiện qua một số đặc điểm:

- Lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện đối với công tác định hướng quy hoạch phát triển và quản lý hệ thống báo chí, truyền thông

- Lãnh đạo toàn diện về công tác tổ chức, cán bộ và hệ thống tổ chức

cơ sở đảng trong cơ quan báo chí, truyền thông

- Định hướng tư tưởng, chính trị nội dung thông tin và hoạt động của các cơ quan báo chí, truyền thông

- Lãnh đạo, chỉ đạo và ủy quyền cho bên chính quyền thực hiện công các quản lý nhà nước theo ngành dọc và theo lãnh thổ nhằm kiểm tra, đôn đốc, giám sát các cơ quan báo chí, truyền thông từ Trung ương đến các địa phương thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích hoạt động, chức năng nhiệm vụ được giao

và tuân thủ đúng các quy định pháp luật có liên quan

- Thường xuyên quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng đối với đội ngũ lãnh đạo

cơ quan báo chí và đội ngũ phóng viên, nhà báo nhằm nâng cao tinh thần yêu nước, lý tưởng cách mạng, bản lĩnh chính trị, lý luận chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm với cộng đồng, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc

- Chỉ đạo công tác rà soát, bổ sung, hoàn thiện hệ thống thể chế và luật pháp đối với hoạt động báo chí, truyền thông…

Theo thống kê của Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương), chỉ tính riêng trong 30 năm đổi mới (1996 - 2016), Đảng ta đã ban hành 48 nghị quyết, kết luận, chỉ thị về lĩnh vực báo chí - xuất bản Trong đó, riêng lĩnh vực báo chí, truyền thông là 22 văn bản

Chính phủ và các bộ, ngành chức năng cũng đã ban hành 35 văn bản quy phạm pháp luật để chỉ đạo, điều hành, quản lý nhà nước, điều chỉnh pháp

luật đối với lĩnh vực báo chí - xuất bản Trong đó, riêng lĩnh vực báo chí, truyền thông là 21 văn bản

Mới đây nhất, trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII đã tiếp tục chỉ đạo: “Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại Thực hiện tốt quy hoạch, phát triển hệ thống báo chí, truyền thông Sắp xếp ngành xuất bản, in và phát hành theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại”

Báo chí cách mạng Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trực tiếp, toàn diện và xuyên suốt Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của báo chí cách mạng Việt Nam là bảo vệ Đảng Cộng sản Việt Nam, trong đó bao gồm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng - là nhiệm vụ tất yếu khách quan

Do vậy, nhiệm vụ của báo chí cách mạng Việt Nam là vừa phải tuyên truyền, phổ biến mục đích, mục tiêu, lý tưởng của Đảng; vừa phải ra sức đấu tranh phản bác lại những luận điệu xuyên tạc, chống phá của các thế lực thù địch muốn chống lại hoặc làm sai lệch mục đích, mục tiêu, lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam Báo chí thực hiện tốt nhiệm vụ này chính là tham gia bảo

vệ Đảng, bảo vệ Tổ quốc Trong nhiệm vụ chung ấy, thì nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là quan trọng hàng đầu

Nhiệm vụ của báo chí là tuyên truyền sâu rộng để nền tảng tư tưởng của Đảng đi vào đời sống một cách chủ động, thuyết phục, nhằm làm cho đảng viên và quần chúng nhân dân nắm và hiểu rõ nền tảng tư tưởng của Đảng Khi

đã hiểu rõ thì đảng viên sẽ kiên định với chủ nghĩa của Đảng, không nao núng, lay động trước các luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch Khi đã hiểu

rõ thì quần chúng nhân dân sẽ tin tưởng và tự nguyện đi theo, làm theo đường lối lãnh đạo của Đảng

Đường lối, chính sách, luâ ̣t pháp sẽ đi ̣nh hướng nô ̣i dung tuyên truyền của cơ quan báo chí và mỗi tác phẩm báo chí phải chi ̣u sự chi phối đó vì lợi

ích của quốc gia, dân tô ̣c Nếu nhà báo, cơ quan báo chí, tờ báo nắm vững đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trong từng giai đoa ̣n cu ̣ thể, ho ̣ sẽ làm ra được những tác phẩm có giá tri ̣ đi ̣nh hướng nhâ ̣n thức cho công chúng báo chí (và ngược la ̣i)

Ở Việt Nam hiện nay, Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến việc tạo điều kiện cho báo chí, nhất là trong việc giải quyết những tâm tư, nguyện vọng của bạn đọc

1.2.2 Cơ sở pháp lý

Được biết, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực báo chí

đã cơ bản có đủ các hình thức văn bản đã được quy định trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật Luật Báo chí năm 2016 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 5/4/2016, thay thế Luật Báo chí năm 1999, gồm 6 chương, 61 điều, trong đó có 32 điều mới, 29 điều sửa đổi, bổ sung Điểm đáng lưu ý, Luật báo chí (sửa đổi) quy định cụ thể về quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân theo những tư tưởng tiến bộ về tôn trọng bảo đảm nhân quyền trong Hiến pháp Luật cũng tăng cường bảo vệ những người hoạt động báo chí, tạo ra hành lang pháp lý đồng bộ để cơ quan báo chí, nhà báo tác nghiệp

Luật Báo chí (sửa đổi) quy định rõ báo chí được pháp luật bảo hộ, trong

đó quy định cụ thể quyền cũng như nghĩa vụ nhà báo, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong việc đảm bảo quyền tự do báo chí,

tự do ngôn luận trên báo chí, quyền tác nghiệp của nhà báo, phóng viên Luật đưa ra quy định chế tài xử lý vi phạm đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm quy định pháp luật về báo chí, trong đó có hành vi cản trở nhà báo, phóng viên hoạt động đúng pháp luật, tạo ra hành lang pháp lý rộng mở hơn cho sự phát triển của báo chí

Việc triển khai thực hiện nghiêm túc Luật Báo chí năm 1989 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 và các văn bản pháp luật

có liên quan đến lĩnh vực báo chí đã tạo điều kiện để các cơ quan báo chí hoạt

động đúng định hướng của Đảng và Nhà nước Công tác quản lý nhà nước về báo chí được tăng cường cùng với nhiệm vụ xây dựng và phát triển các cơ quan báo chí của tỉnh phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị Cơ quan quản lý Nhà nước và

cơ quan chủ quản báo chí đã tạo điều kiện để các cơ quan báo chí thực hiện tốt quy định về nhiệm vụ và quyền hạn; thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự

do ngôn luận trên báo chí theo quy định của Luật Báo chí Thực hiện thông tin hai chiều, tạo điều kiện để công dân được tiếp xúc, cung cấp thông tin cho các

cơ quan báo chí và nhà báo; đồng thời, góp ý kiến phê bình, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo trên báo chí theo quy định của pháp luật Trong quá trình hoạt động, các cơ quan báo chí tuân thủ và thực hiện nghiêm túc quy định tại Điều 9 của Luật Báo chí về cải chính trên báo chí khi thông tin không chính xác; Điều 10 quy định những điều không được thông tin trên báo chí Tăng cường đầu tư xây dựng mới, nâng cấp trụ sở làm việc của các cơ quan báo chí; chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chính trị, chuyên môn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ quản lý, phóng viên, biên tập viên đảm bảo thực hiện tốt nhiệm

vụ, mục tiêu trước mắt và lâu dài, hướng tới việc nâng cao chất lượng hoạt động thông tin, tuyên truyền của các cơ quan báo chí Thực hiện phối hợp có hiệu quả với phóng viên thường trú các báo, đài nhằm thông tin thường xuyên, kịp thời tình hình địa phương trên diễn đàn báo chí trung ương và các tỉnh, góp phần đưa tiếng nói của địa phương đến với nhân dân cả nước và hướng ra quốc

tế Hàng quý tổ chức giao ban báo chí định kỳ nhằm đánh giá kết quả hoạt động báo chí, định hướng nội dung thông tin và thông báo các vấn đề về chuyên môn, nghiệp vụ Ban hành và thực hiện nghiêm túc Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí, góp phần tạo điều kiện thuận lợi để báo chí thông tin kịp thời, chính xác các sự kiện, sự việc diễn ra tại địa phương Các cơ quan báo chí thực hiện đúng tôn chỉ mục đích và chức năng, nhiệm vụ đã được quy định cho từng loại hình báo chí; đã xây dựng nhiều chuyên trang, chuyên mục, chương trình thông tin, phản ánh phong phú, đa dạng tình hình đời sống xã hội; tuyên

truyền, phổ biến các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, nhiệm vụ chính trị của cấp ủy và chính quyền địa phương, góp phần thúc đẩy mạnh mẽ quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh trên địa bàn tỉnh

Để có một môi trường tác nghiệp an toàn và được bảo vệ, điều kiện tiên quyết là các nhà báo phải đảm bảo chấp hành hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật Đối với các cơ quan báo chí, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng, quán triệt tới cán bộ, phóng viên, nhà báo về việc thực hiện những quy tắc ứng

xử và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo; xây dựng kế hoạch tác nghiệp của nhà báo, các phương án bảo vệ nhà báo trong quá trình tác nghiệp, đặc biệt khi tác nghiệp về những vấn đề, địa bàn có thể phát sinh xung đột nguy hiểm cần thiết phải liên hệ với các cơ quan chức năng có liên quan để xem xét bảo

vệ nhà báo, kịp thời phát hiện và xử lý đối với tổ chức, cá nhân có hành vi cản trở tác nghiệp của nhà báo

Xác định hoạt động báo chí đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước trên cơ sở thực hiện nghiêm túc Luật Báo chí là yêu cầu hàng đầu trong quá trình quản lý, chỉ đạo các hoạt động báo chí và thông tin; để triển khai hiệu quả Luật Báo chí năm 2016, trong thời gian tới, Sở Thông tin và Truyền thông sẽ tập trung chỉ đạo công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật về báo chí để các cơ quan Nhà nước, các đoàn thể chính trị - xã hội, cán bộ và nhân dân ngày càng nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của báo chí trong đời sống xã hội, theo dõi, thực hiện sự giám sát hoạt động của các cơ quan báo chí, thông tin theo các quy định của pháp luật Tăng cường trách nhiệm trong việc xử lý vi phạm hành chính đối với hành vi cản trở nhà báo, phóng viên hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật Phối hợp với Hội Nhà báo theo dõi, nắm tình hình hoạt động tác nghiệp của phóng viên, không để xảy ra tình trạng cản trở phóng viên tác nghiệp đúng quy định; đồng thời xử lý nghiêm minh nếu xảy ra vi phạm

Qua nghiên cứu cơ sở pháp lý đối với tổ chức sản xuất tác phẩm báo chí điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử có thể thấy:

Thứ nhất, đối với các cơ quan báo chí, truyền thông, trách nhiệm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là phải nghiêm chỉnh tuân thủ đúng Luật Báo chí (năm 2016) trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình: Thông tin trung thực về tình hình đất nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước

và của Nhân dân

Đồng thời tuyệt đối không được vi phạm vào 13 nhóm hành vi bị nghiêm cấm được quy định tại Điều 9 của Luật Báo chí (năm 2016), trong đó đáng chú

ý các hành vi: Xuyên tạc, phỉ báng, phủ nhận chính quyền nhân dân

Thứ hai, với trọng trách “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng”, bản thân đội ngũ phóng viên, nhà báo, người làm công tác truyền thông trong quá trình hoạt động nghiệp vụ phải nghiêm chỉnh thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của nhà báo được quy định tại Điều 25, Luật Báo chí (năm 2016), trong đó đáng chú ý: Thông tin trung thực về tình hình đất nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước và của Nhân dân

Thứ ba, báo chí cần triệt để chống biểu hiện xa rời tôn chỉ mục đích,

“thương mại hóa” và cổ súy cho tư tưởng “tự do báo chí” thái quá

Hiện nay, đã và đang có hiện tượng một số cơ quan báo chí do thực hiện

cơ chế tự chủ về kinh tế báo chí nên có nhiều dấu hiệu xa rời tôn chỉ, mục đích,

“thương mại hóa” thông tin báo chí, đưa tin, bài “giật gân”, “câu khách” với những nội dung nhảm nhí, rẻ tiền, đáp ứng thị hiếu tầm thường của một bộ phận công chúng

Nhiều tờ báo điện tử do áp lực cạnh tranh thông tin nên đã để mạng xã hội chi phối, dẫn dắt thông tin Phóng viên không kịp có mặt tại hiện tường, tại

sự kiện nên đã lạm dụng mô hình “báo chí công dân - citizen journalism” để khai thác thông tin trên mạng xã hội làm tin, bài, ảnh mà thiếu sự kiểm chứng

Nhiều tờ tạp chí điện tử đã bị “báo hóa”; nhiều trang mạng xã hội cũng

bị “báo hóa”; nhiều trang thông tin điện tử tổng hợp nhưng lại tự sản xuất tin, bài, hoạt động như một tờ báo điện tử dẫn đến vi phạm quy định của pháp luật,

bị cơ quan quản lý nhà nước về lĩnh vực báo chí truyền thông xử phạt

Gần đây có xu hướng đẩy mạnh tự chủ về kinh tế báo chí, “xã hội hóa hoạt động báo chí, truyền thông”, nên nhiều tờ báo, đài phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử đã “bán đất”, “khoán nội dung”, “khoán thời lượng”, “khoán thu - chi”… cho các đơn vị truyền thông tư nhân tự thực hiện sản xuất nội dung chương trình, mà thiếu sự quản lý, giám sát, biên tập của cơ quan báo chí chủ quản nên đã xảy ra một số sai phạm đáng tiếc

Trong Hiến pháp năm 2013 của nước ta và Luật Báo chí năm 2016 đã quy định cụ thể về quyền “tự do báo chí”, “tự do ngôn luận” Tuy nhiên, cá biệt vẫn có một số tờ báo, một số phóng viên, nhà báo xuất hiện tư tưởng cổ súy cho “tự do báo chí”, “tự do ngôn luận”, “tự do lập hội” thái quá theo kiểu phương Tây mà quên rằng ở chính các nước phương Tây mặc dù đề cao “tự do báo chí”, “tự do ngôn luận”, “tự do lập hội” nhưng phải trong khuôn khổ pháp luật nước sở tại và không được đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc của chính quốc gia đó Thậm chí, đối với các văn phòng đại diện cơ quan báo chí quốc tế hoặc của quốc gia khác đặt trên lãnh thổ nước sở tại nhưng lợi dụng “tự do ngôn luận”, “tự do báo chí” để tuyên truyền đi ngược lại lợi ích của quốc gia

sở tại thì vẫn bị xử lý Vì vậy, dù ở chính các nước phương Tây hay ở những nước được cho là có nền dân chủ tiên tiến thì vẫn có những đạo luật, những quy định, những “vùng cấm” để giới hạn “tự do ngôn luận”, “tự do báo chí”, “tự do lập hội” nhằm đạt được mục đích tối thượng, đó là bảo đảm sự lãnh đạo của chính đảng cầm quyền, bảo đảm an ninh quốc gia và bảo đảm lợi ích quốc gia, dân tộc

Tuy nhiên, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật này cũng còn nhiều hạn chế, nhược điểm, như: vẫn còn tình trạng thụ động trong xây dựng hệ thống văn bản; các văn bản quy phạm pháp luật còn thiếu đồng bộ, còn chồng chéo,

nội dung chưa hợp lý, chủ yếu là tạo thuận lợi cho các cơ quan quản lý nhà nước, chưa chú trọng đúng mức đến tạo thuận lợi cho sự phát triển của báo chí, nhiều lĩnh vực chưa được qui định hoặc đã có quy định nhưng chưa phù hợp, còn nhiều bất cập như việc xây dựng chế độ, chính sách về đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ, đạo đức nghề, quy hoạch, kế hoạch phát triển báo chí dài hạn…; nội dung mới tập trung vào công tác tổ chức, nguyên tắc hoạt động mà chưa chú ý đến những lĩnh vực quan trọng; còn tình trạng chồng chéo văn bản…

Ngày 1/1/2011, Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Thông tư số 33/2011/TT-BTTT quy định chi tiết việc cấp giấy phép hoạt động báo chí điện

tử, giấy phép chuyên trang báo chí điện tử, trong đó quy định các điều kiện để được cấp phép hoạt động báo chí điện tử

Ngoài ra còn một số nội dung có liên quan đến báo mạng điện tử được

đề cập trong các nghị định như Nghị định số 21/1997/NĐ-CP ngày 5/3/1997, Nghị định số 55/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001, Nghị định số 97/2008/NĐ-CP ngày 28/8/2008, Nghị định số 72/2013/NĐ-CP ngày 15/7/2013 (Nghị định sau thay thế nghị định trước)

Nghị định số 21/1997/NĐ-CP ngày 5/3/1997, Nghị định số

55/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001, Nghị định số 97/2008/NĐ-55/2001/NĐ-CP ngày 28/8/2008, Nghị định

số 72/2013/NĐ-CP ngày 15/7/2013 (Nghị định sau thay thế nghị định trước), đều về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin điện tử trên internet

1.3 Vai trò của tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử

1.3.1 Góp phần đảm bảo mục đích, nội dung của tác phẩm báo chí điều tra

Nếu như các tác phẩm báo chí thuộc thể loại khác như phản ánh, bình luận, tin… có mục đích thông tin tuyên truyền đơn thuần, thì báo chí điều tra lại

cần phải hướng tới mục đích cao hơn Do vậy, tổ chức sản xuất nhằm đưa hoạt động tác nghiệp của nhà báo đi theo đúng mục đích đề ra Theo Đỗ Thị Thu Hằng có đưa ra mục đích của báo chí điều tra, gồm 3 tầng phân biệt rõ ràng [19]

- Tầng mục đích thứ nhất: Báo chí điều tra nhằm vào mục đích khám phá, phơi bày những sự việc, vấn đề quan trọng với công chúng, cung cấp những thông tin về những hành vi sai trái, thường bị giữ kín một cách có ý thức[19]

Bởi trong dòng chảy không ngừng của cuộc sống, của sự hội nhập sâu rộng, không thể tránh khỏi những “luồng gió độc” cũng như ngay trong bản thân xã hội từ lâu cũng đang tiềm ẩn những hành vi sai trái, những sự việc đang được bưng bít, bị giữ kín mà công chúng đặt câu hỏi quan tâm nhất định Báo chí điều tra sẽ làm nhiệm vụ đi sâu tìm hiểu những vấn đề khúc mắc đó, bằng những nghiệp vụ điều tra của mình để khám phá, lật tẩy, phơi bày sự thật để công chúng giải đáp được thắc mắc, để xã hội loại bỏ được những hành vi sai trái

- Tầng mục đích thứ hai: báo chí điều tra nhằm vào các vấn đề và các sai phạm, sai lầm mang tính hệ thống mà việc phát hiện, phơi bày nó đem lại lợi ích lớn cho cộng đồng, cho lợi ích công[19] Song song với việc phát hiện

những nhân tố mới, những điển hình tiêu biểu, các nhà báo điều tra đó dày công điều tra, sử dụng tối đa linh hoạt những kỹ năng điều tra báo chí, kỹ năng thu thập thông tin, xử lý tư liệu, nhập vai… để phát hiện và đưa ra công luận những hành vi tiêu cực, tham nhũng với quy mô lớn, làm thiệt hại đến tài sản công cũng như ảnh hưởng đến lợi ích chung của cộng đồng Có thể kể đến những vụ việc tiêu biểu mà báo chí điều tra đó đưa ra công chúng như vụ PMU

18, những sai phạm quản lý đất đai ở Đồ Sơn (Hải Phòng), Phú Quốc (Kiên Giang), những hành vi sai phạm ở Bến xe Mỹ Đình…

Vấn đề mà báo chí điều tra đề cập tới nằm trong phạm vi rộng, ảnh hưởng đến nhóm công chúng nhất định thậm chí có ảnh hưởng đến toàn xã hội, đến môi trường toàn cầu, đến những vấn đề tham nhũng trong xã hội…

- Tầng mục đích thứ ba: tầng cao nhất của báo chí điều tra, nhóm tác giả

cũng nhấn mạnh ở tầng mục đích thứ 3: Báo chí điều tra cũng có mục tiêu thúc đẩy thực thi hoạt động giám sát và phản biện xã hội của báo chí, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và sửa chữa các hành động của cá nhân, các doanh nghiệp, các

tổ chức bao gồm cơ quan chính phủ, các cơ quan lập pháp và tư pháp, các tổ chức xã hội dân sự.… [15, 39-40]

Ba tầng mục đích của báo chí điều tra (từ tầng mục đích 1 đến tầng mục đích 3) được hiểu theo chiều tăng dần về mức độ quan trọng, có nghĩa là càng

về sau thì tầng mục đích đó càng quang trọng hơn cả Nếu như mục đích cơ bản nhất mà bài điều tra hướng tới là đi tìm những bằng chứng, đưa ra những lập luận để chỉ ra sai phạm về những vấn đề nổi cộm trong xã hội nhằm mang lại lợi ích cho cộng đồng, thì tầng mục đích cao nhất cần đạt được đó là việc thông qua tác phẩm báo chí điều tra, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và sửa chữa, trên

cơ sở đó góp phần tạo áp lực lên dư luận xã hội, tạo diễn đàn phản biện xã hội

để công chúng tham gia, từ đó hướng tới việc xây dựng xã hội với những chuẩn mực giá trị đạo đức mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc, không còn những hành vi gian lận, sai trái

Như vậy, tác phẩm báo chí điều tra cần cung cấp kiến thức khách quan khi đưa ra những bằng chứng, lập luận cũng như công bằng để các bên tham gia ý kiến, tạo ra một diễn đàn để công chúng được tham gia phản biện xã hội Đây cũng chính là tầng mục đích cao nhất mà báo chí điều tra cần phải đạt được

và nếu không có phản biện và tạo được diễn đàn phản biện qua tác phẩm báo chí điều tra thì giá trị cũng như thành công của bài điều tra sẽ bị giảm đi rõ rệt

Bên cạnh đó, tổ chức tốt việc sản xuất tác phẩm báo chí điều tra của nhà báo giúp hoạt động này thực hiện tốt các nội dung chuyên biệt của mình Nói đến báo chí điều tra là nói đến tính phát hiện, đến việc tập trung vào những sai phạm, vạch trần những hành vi gian lận ở các lĩnh vực trong cuộc sống, từ kinh

tế, xã hội, môi trường… Chính vì thế, nội dung báo chí điều tra đề cập cũng chính là những vấn đề thuộc các lĩnh vực trên Để cụ thể hóa và có sự phân định

rõ ràng hơn, tác giả luận văn xin trích dẫn quan điểm của nhóm tác giả Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, trong cuốn giáo trình nội bộ Báo chí điều tra (2014), Đỗ Thị Thu Hằng (chủ biên), về việc phân chia nhóm nội dung của báo chí điều tra như sau: Về cơ bản, có thể xác định ít nhất 5 nhóm nội dung báo chí điều tra với đặc thù về đối tượng, phương thức tác nghiệp, bao gồm:

(1) Báo chí điều tra phòng, chống tham nhũng;

(2) Báo chí điều tra tội phạm kinh tế và gian lận thương mại;

(3) Báo chí điều tra phát hiện các vi phạm nghiêm trọng về môi trường; (4) Báo chí điều tra các loại tội phạm mang tính xã hội – sinh hoạt; (5) Báo chí điều tra phát hiện các bí ẩn lịch sử hoặc các nhân vật quan trọng mà công chúng quan tâm [19, 40]

Bởi trong thể loại báo chí điều tra, ngoài việc cung cấp thông tin đến công chúng, thì đặc thù riêng của thể loại này là tính phát hiện vấn đề, điều tra

về những hành vi sai trái, gian lận, ảnh hưởng đến lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm, đôi khi là cả lợi ích của cộng đồng, xã hội Những nhóm nội dung được phân chia rõ ràng như trên sẽ cùng thực hiện những mục đích mà ngay từ đầu báo chí điều tra đó đặt ra

1.3.2 Góp phần thực hiện tốt các nguyên tắc trong hoạt động báo chí điều tra

Báo chí điều tra là hoạt động tác nghiệp mang tính chuyên biệt, đặc thù

Do vậy, theo Tài liệu Hành trang nghề báo - Kỹ năng thu thập thông in và viết bài", NXB Thông tấn thì phải tăng cường quản lý để thực hiện tốt các nguyên tắc đề ra như 10 nguyên tắc trong các cơ quan báo chí đòi hỏi người phóng viên điều tra phải tuân thủ để đảm bảo yêu cầu của quản lý báo chí :

Cần tăng cường thông tin lý giải và định hướng

Đối với các tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo điện tử, đưa tin nhanh không phải là yếu tố quan trọng nhất Hầu hết bạn đọc ít quan tâm xem tờ báo nào đưa tin đầu tiên Họ quan tâm nhiều hơn đến việc gì xảy ra cũng

như tầm quan trọng và ý nghĩa cả tác phẩm điều tra đó Vì vậy, trong hàng trăm

tờ báo, hàng vạn trang web, tờ báo nào có tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc lý giải thông tin tốt, định hướng được nhu cầu và thẩm mỹ của người đọc,

tờ báo đó thành công

Cần tạo lập các lớp thông tin qua siêu liên kết

Sử dụng tối đa lợi thế của mình, báo điện tử nên tăng cường tạo lập siêu liên kết (đường dẫn) trong một trang báo nói chung và trong một tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc nói riêng Ngoài những thông tin chính, nên tạo các lớp thông tin liên quan bổ sung bằng cả chữ viết, hình ảnh, âm thanh… giúp người đọc có cái nhìn khách quan và đầy đủ về sự kiện, vấn đề trong tác phẩm điều tra theo đơn thư

Những thông tin này được xây dựng như các tập hồ sơ, mỗi tập hồ sơ chứa đựng nhiều thông tin về một chủ đề nhất định Bản thân những đường dẫn phải giống như các cửa sổ mở ra cho người đọc đến các tầng, các lớp thông tin điều tra trước đó trong tuyến bài điều tra theo đơn thư bạn đọc mà tác giả thực hiện

Tổ chức tập huấn, bồi dưỡng phóng viên điều tra theo đơn thư bạn đọc

Để phát triển báo chí điều tra theo đơn thư bạn đọc đáp ứng được nhu cầu thực tiễn, bên cạnh việc trông đợi vào nguồn nhân lực được đào tạo chính quy về loại hình này, các cơ quan báo chí cần chủ động nâng cao chất lượng điều tra theo đơn thư bạn đọc bằng việc tổ chức các chương trình tập huấn, bồi dưỡng ngắn hạn, dài hạn với đội ngũ phóng viên

Nâng cao trình độ, nhận thức, phẩm chất, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ phóng viên khai thác thông tin từ đơn thư bạn đọc

Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhất để nâng cao chất lượng khai thác thông tin từ đơn thư bạn đọc trên báo chí Với vai trò là người trực tiếp lao động sáng tạo, sản xuất ra các tác phẩm để truyền tải thông tin đến cho công chúng, người làm báo nắm giữ trọng trách vô cùng lớn

1.4 Nội dung tổ chức sản xuất phóng sự điều tra trên báo mạng điện tử

1.4.1 Tổ chức nguồn nhân lực

Nhân sự của một ekip thực hiện tin bài quốc tế trên báo chí có nhiều bộ phận: phóng viên, biên tập, bộ phận ảnh, kỹ thuật Một thông tin báo chí điều tra khi đăng tải trên báo chí không phải là sản phẩm của cá nhân nào mà là sản phẩm của tập thể Nhất là với thông tin báo chí điều tra có tầm ảnh hưởng lớn tới cục diện chính trị thì quy trình sản xuất quản lý cần tuân thủ nhiều quy định,

có sự tham gia của nhiều bên nên vai trò của các bộ phận nhân sự là ngang nhau, nếu thiếu bộ phận nào thì không thể đảm bảo đăng tải thông tin chính xác, nhanh chóng Với tính chất như vậy, việc quản lý nhân sự trong quá trình sản xuất thông tin báo chí điều tra trên báo mạng điện tử hết sức quan trọng Mỗi nhân sự trong quy trình sản xuất có chuyên môn riêng, nhưng đều phải hướng tới mục tiêu chung

Việc tổ chức nhân sự hết sức quan trọng trong việc sản xuất thông tin báo chí điều tra theo đơn thư bạn đọc nói riêng và trong hoạt động của các cơ quan báo chí nói chung Đã làm nghề thì phải được đào tạo Chất lượng nhân

sự làm thông tin báo chí điều tra rất quan trọng, việc tổ chức lực lượng nhân sự

đó như thế nào cho hợp lý còn quan trọng hơn Không giống các ngành nghề khác, nghề báo đòi hỏi cao tính sáng tạo và vai trò của cái tôi cá nhân

1.4.2 Tổ chức tài chính, trang thiết bị, máy móc, công nghệ

Báo chí ra đời và phát triển nhờ sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật Nhờ yếu tố này, báo chí ngày càng có những bước tiến mới về thực hiện chương trình và đăng tải Quản lý hệ thống máy móc trang thiết bị là công việc không thể thiếu trong việc sản xuất thông tin báo chí điều tra trên báo chí Có thể nói, báo chí, nhất là báo mạng điện tử, truyền hình có độ phụ thuộc vào máy móc trang thiết bị chưa phải lớn nhất nhưng sự phát triển của nó gắn liền tới chất lượng tin, bài Ngay từ khâu chuẩn bị sản xuất, người tổ chức phải có kế hoạch cụ thể về kỹ thuật, công nghệ, tổ chức thực hiện, nguồn kinh tế, tính khả

thi trong việc sử dụng các máy móc trang thiết bị như máy ảnh, máy quay, kỹ thuật xử lý, đăng phát Đối với một tờ báo chí, bên cạnh bộ phận nội dung, bộ phận kỹ thuật chiếm tỷ lệ đông đảo, bao gồm cả kỹ thuật dựng, kỹ thuật đăng tải, quản lý… Thực chất của việc sử dụng máy móc trang thiết bị là sự áp dụng

kỹ thuật và công nghệ trong quá trình sản xuất thông tin báo chí điều tra trên báo chí Sản xuất thông tin báo chí điều tra trên báo chí có đặc thù là vừa mang tính nội dung chính thống, vừa mang tính bao quát, cập nhật Sự kết hợp hài hòa, hợp lý giữa các yếu tố này sẽ mang lại thành công cho chương trình

1.4.3 Tổ chức nội dung, hình thức tác phẩm báo chí điều tra

Nội dung, hình thức tác phẩm báo chí điều tra theo đơn thư bạn đọc tuân thủ theo các yêu cầu đặt ra với nội dung, hình thức của một sản phẩm báo chí điều tra

Trong cuốn sách “Báo chí điều tra”, tác giả A.A.Chertưchơnưi cho rằng: đối tượng điều tra của báo chí trước hết là các loại tội phạm, các vụ tai nạn, các xung đột khác nhau mà có ai đó tìm cách giấu giếm công chúng hoặc bí mật lích sử và những bí mật khác (trừ bí mật quốc gia và quân sự)

Cấu trúc của tác phẩm điều tra: Do có nhiệm vụ trả lời nên tác phẩm điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ, logic

+ Bằng chứng: Một bài điều tra phải có một hệ thống các bằng chứng hoặc cũng có thể là kết quả của sự quan sát, phỏng vấn của tác giả

+ Luận cứ: Việc tổ chức, sắp xếp các bằng chứng khác nhau được thực hiện một cách linh hoạt, logic nhằm mục đích tạo nên một hệ thống luận cứ chặt chẽ, khoa học, giúp công chúng dễ dàng tiếp thu Các luận cứ phải đem lại một kết luận nào đó và lý lẽ tốt nhất vẫn là lý lẽ toát ra từ hệ thống luận cứ với những bằng chứng tin cậy của nó Luận cứ trong tác phẩm điều tra có thể có nhiều dạng: luận cứ chính, luận cứ phụ, luận cứ bắc cầu, luận cứ then chốt

+ Luận chứng: Nội dung của một bài điều tra được hình thành do các luận điểm, luận cứ, nhưng tổ chức các luận điểm, luận cứ này không phải là sự

liệt kê một cách đơn thuần, tùy tiện Chúng phải được liên kết với nhau theo những cách thức nhất định Đây chính là luận chứng của tác phẩm điều tra Luận chứng chính là những lập luận logic, những phân tích, đánh giá của tác giả nhằm liên kết các luận cứ Các luận chứng phải được triển khai một cách chặt chẽ, hợp lý, vừa triệt để khai thác các luận cứ, vừa thuyết minh một cách nhất quán cho luận điểm nhằm mục đích dẫn người đọc, người nghe đến với câu trả lời mà họ mong muốn

Về hình thức

Qua nghiên cứu báo chí trong những năm gần đây, tác giả luận văn nhận thấy, các bài điều tra tiêu biểu thường có một số đặc điểm về hình thức cơ bản như sau:

+Tựa đề và lời dẫn (hay còn gọi là tít và sapô)

Trong tác phẩm điều tra, ngoài tít chính thì thường có các tít phụ, phân chia bài điều tra thành các phần cho rõ ràng, dễ đọc Vì đặc điểm dung lượng bài điều tra tương đối lớn nên việc phân chia tít xen cũng giúp cho người đọc tránh được sự mỏi mắt Ngoài ra, các tít này còn tóm tắt và giúp cho người đọc

dễ dàng nắm được nội dung chủ yếu của toàn bài

Trên thực tế, không phải bài điều tra nào cũng phải có tít phụ Có những bài, tít chính đã thể hiện đầy đủ bản chất của vấn đề thì sẽ không cần tít phụ Chẳng hạn khi đọc tựa đề “Bắc Giang: Dân phá rừng vào tù, nhà lãnh đạo phá rừng xem xét phạt hành chính!” thì người đọc hiểu ngay bài viết sẽ thông báo

và làm sáng tỏ chuyện gì, không cần tít phụ nữa

Lời dẫn (Sapô): Sau tít chính, bài điều tra thường có phần sapô để nêu tóm tắt những nội dung cốt lõi để thu hút sự chú ý của công chúng

Nhà nghiên cứu Trần Quang khẳng định: “Lời dẫn thường có tác dụng gây ấn tượng mạnh đối với công chúng Nếu người đọc biết được tác phẩm sẽ nói về điều gì thì nhất định họ sẽ muốn đọc hết tác phẩm để biết chi tiết về điều đó” [39, Tr.36]

+ Kết cấu của bài điều tra: Một bài điều tra hoàn chỉnh phải có 3 phần, gồm: phần mở đầu, phần giải quyết vấn đề và phần kết luận

Phần mở đầu: Có nhiều cách để mở đầu một bài điều tra, tùy thuộc vào phương pháp sáng tạo của từng tác giả

Phần giải quyết vấn đề: là phần trọng tâm của tác phẩm, nơi tác giả thể hiện quan điểm, chính kiến, chủ đề tư tưởng của tác phẩm và tất cả những tư liệu có được trong cả quá trình điều tra, nghiên cứu Trong phần này, người viết phải làm sáng tỏ toàn bộ nội dung được nêu lên trong phần mở đầu bằng cách đưa ra các luận điểm, luận cứ, luận chứng kết hợp với sự chọn lọc và phân tích sâu sắc các sự kiện, hiện tượng hay vấn đề Trong quá trình thực hiện có thể có

sự so sánh, đối chiếu và lý giải vấn đề nhằm đáp ứng được nhu cầu nhận biết thông tin đầy đủ, toàn diện của độc giả

Phần kết luận: là phần cuối của bài điều tra Bất cứ bài điều tra nào cũng phải có phần kết luận Đây là nơi để tác giả thể hiện chính kiến của mình và cũng là nơi mà người đọc chờ đợi xem kết cục của vấn đề sẽ ra sao

+Ngôn ngữ, giọng điệu: Tác phẩm điều tra thường có ngôn ngữ trực tiếp, xác thực, đơn giản Ngôn ngữ trong bài điều tra có tính chất thông tấn Vì đặc thù của bài điều tra là phân tích, lý giải, chứng minh sự thật nên ngôn từ càng đơn giản, trực tiếp, dễ hiểu bao nhiêu thì người đọc càng dễ tiếp nhận bấy nhiêu

Người viết điều tra thường sử dụng ngôn ngữ chính luận như một công

cụ chính để phân tích sự kiện Tuy nhiên, tác giả vẫn có thể sử dụng các biện pháp tu từ giàu hình ảnh như so sánh, đối chiếu, ẩn dụ, như: “trụ bám”, “bén rễ cây xanh”, “hốt trọn ổ”, “nấm độc sau mưa”, “túi đựng tệ nạn”… trong bài điều tra, tác giả tuyệt đối không thể dùng phương pháp ngoa dụ, phóng dụ

+Dung lượng: Tác phẩm điều tra thường có dung lượng lớn Tuy nhiên cũng tuỳ thuộc vào tính chất của nội dung vấn đề, sự việc Có tác phẩm điều tra chỉ dài khoảng 800-1000 chữ; có những bài phải đăng đến vài kỳ trên báo, thậm chí hàng chục kỳ báo

1.4.4 Tổ chức quy trình sản xuất

Qua các trình bày nêu trên có thể thấy báo chí điều tra là phương thức mà nhà báo gặp nhiều khó khăn, thậm chí , có thể đối mặt với những rắc rối pháp lý Chính vì vậy, mỗi cơ quan báo chí đã xây dựng một quy trình thực hiện báo chí điều tra riêng nhằm bảo đảm an toàn cho nhà báo, cho cơ quan báo chí

Đỗ Thị Thu Hằng đưa ra quy trình tổ chức thực hiện báo chí điều tra ở toà soạn báo, bao gồm 9 bước - 1 khâu Tác phẩm báo chí điều tra xuất hiện trước công chúng như "tiếng sét" vang dội, sức mạnh của nó tạo ra dư luận xã hội mạnh mẽ hướng vào đối tượng, nhân vật phản ánh Chính vì thế, theo phản

xạ tự nhiên, đối tượng, nhân vật phản kháng lại bằng các cách khác nhau; mời chuyên gia phân tích, mời luật sư bảo vệ , thậm chí , dùng tất cả những mối quen biết để tác động theo lối cửa sau Khi đó, Tòa soạn và phóng viên chịu áp lực nặng nề để bảo vệ quan điểm, bảo vệ uy tín bài báo Nếu khâu nghiên cứu, đánh giá phản hồi từ bạn đọc, từ nhân vật, tổ chức liên quan không được chuẩn

bị tốt, Báo sẽ rơi vào tình trạng mất cân bằng, có thể có những hành xử không chuẩn làm lý do để bị phê phán, công kích Quy trình thực hiện báo chí nói chung là những bước bắt buộc phải tuân theo để bảo đảm chất lượng nội dung Đối với báo chí điều tra, quy trình ấy đặc biệt quan trọng còn bởi lẽ, nó bảo vệ, giảm tối thiểu những sai sót khiến Tòa soạn, phóng viên phải đối mặt với các

vấn đề pháp lý

Thêm vào đó, sai sót của nhà báo trong tác nghiệp báo chí điều tra phải trả giá đắt hơn nhiều lần khi tác nghiệp ở thể loại báo chí khác Vì vậy, trong quản lý báo chí điều tra đặc thù trong chỉ đạo quản lý phóng viên tác nghiệp báo chí điều tra còn là tính kỷ luật và tính nhạy bén cao

Thông thường, trong quản lý báo chí điều tra, hoạt động tác nghiệp báo chí điều tra thường là do một ekip các nhà báo đảm nhiệm Trong đó bao gồm: Lãnh đạo cơ quan báo chí , thư ký tòa soạn, chuyên gia pháp lý, phóng viên trực tiếp điều tra và đôi khi bộ phận trợ giúp từ các cơ quan bảo vệ pháp luật

Tuy nhiên, công việc của từng khâu, từng bộ phận riêng biệt để giữ bảo đảm yêu cầu bí mật của điều tra Mỗi cơ quan báo chí xây dựng quy chế, quy trình, nguyên tắc thực hiện điều tra riêng của mình để làm căn cứ cho phóng viên thực hiện tác nghiệp báo chí điều tra Những quy chế, quy trình, nguyên tắc được xây dựng, chắt lọc từ kinh nghiệm thực tế của nhà báo trong quá trình điều tra nhập vai

Do đặc thù sử dụng kỹ thuật, công nghệ cao nên các bước trong quá trình

tổ chức, quản lý sản xuất nội dung thông tin điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử khá đơn giản, ngắn gọn, nhưng vẫn bao gồm đầy đủ các bước như giống với các quy trình sản xuất một tác phẩm báo chí bất kỳ trên báo mạng điện tử, bao gồm:

Hình 1.1 Sơ đồ quy trình tổ chức sản xuất của báo mạng điện tử

(Nguồn: Báo mạng điện tử- Đặc trưng và phương pháp sáng tạo của tác giả

Nguyễn Trí Nhiệm)

1.5 Các yếu tố tác động đến tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử

1.5.1 Yếu tố văn hoá, con người

Do ảnh hưởng của văn hóa phương Đông, công chúng thường ngại va chạm, sợ gặp phiền phức, rắc rối nên tránh tiếp xúc, cung cấp thông tin cho nhà báo điều tra

Người dân có xu hướng sử dụng công nghệ mới, sẵn sàng đầu tư công nghệ để tỏ ra "sành điệu" nhưng lại không muốn sử dụng công nghệ ấy để thu thập chứng cứ mà họ vô tình chứng kiến nhằm mục đích cung cấp cho báo chí hay các cơ quan chức năng phục vụ điều tra Đây là thói quen, hành vi ứng xử

đã ăn sâu trong nhận thức VD: Trường hợp cảnh sát giao thông Thanh Hóa nổ

súng vào người vi phạm giao thông Nếu không có clip do một người dân cung cấp thì cơ quan chức năng và báo chí không biết sự thật đầy đủ vụ việc

Trong nhiều trường hợp, đối tượng của báo chí điều tra có hành vi đe dọa nhân chứng, đe dọa nguồn tin gây khó khăn, cản trở nhà báo tác nghiệp

Mặt khác, bản thân nhà báo điều tra cũng có một bộ phận ngã lòng trước cám dỗ vật chất, lợi dụng tác nghiệp để trục lợi bằng nhiều cách khác nhau gây mất lòng tin đối với người dân, doanh nghiệp Người ta e ngại, thậm chí định kiến với nhà báo điều tra

Hoạt động điều tra báo chí nói chung, hoạt động tác nghiệp của nhà báo điều theo đơn thư bạn đọc nói riêng luôn chịu những tác động bất lợi từ các yếu

tố khác nhau Do vậy, phải tiến hành hoạt động tổ chức một cách bài bản, khoa học để hạn chế tối đa những sự bất lợi này, cụ thể:

Quá trình tác nghiệp điều tra, nhất là giai đoạn thu thập, kiểm chứng thông tin, tư liệu, nhà báo tiếp xúc, gặp gỡ với những tổ chức, cá nhân liên quan đỗi tượng điều tra Khi nhà báo xuất hiện, phản ứng đầu tiên của các tổ chức, đơn vị là cảnh giác, lo ngại về trách nhiệm trong phạm vi mình được giao quản

lý Các cá nhân e ngại vì sợ bị liên lụy, sợ phiền phức, sợ bị lôi kéo vào những

vụ việc ảnh hưởng đến công việc hiện tại Chính vì vậy, nhà báo thường gặp khó khăn, chịu ảnh hưởng trong quá trình tác nghiệp Để xác minh, kiểm chứng thông tin, nhiều khi, nhà báo phải chuyển hóa, xác minh vòng Trong nhiều trường hợp, nhà báo không tiếp cận gần hơn hoặc mất thời gian tiếp cận với thông tin vì lý do trên

1.5.2 Đạo đức nghề nghiệp nhà báo

Đạo đức nghề nghiệp nhà báo đóng vai trò quan trọng trong hoạt động báo chí, đặc biệt là tổ chức sản xuất tác phẩm báo chí điều tra Thực tiễn có thể thấy giới hạn giữa đạo đức báo chí và luật pháp của một số nhà báo là một vấn

đề hết sức mong manh Ngay cả điều tra về các loại hình tiên tiến, nếu nhà báo không điều tra đúng thì cũng là phản tác dụng Trong tác nghiệp điều tra, nếu nhà báo bẻ cong ngòi bút của mình hoặc dùng uy tín của báo chí để tống tiền