Trong văn học từ năm 1945-1975: cảm hứng lãng mạn là cảm hứng khẳng định cái tôi đầy tình cảm , cảm xúc vượt lên hiện thực, hướng tới lí tưởng, với niềm tin sắt đá- có tính chất tích cực
Trang 1TỔNG HỢP CHỌN LỌC CÁC CÂU LỆNH (CÂU HỎI PHỤ) MỞ RỘNG 1 ĐIỂM PHẦN NGHỊ
LUẬN VĂN (Phần thơ) Những khái niệm văn học cần nắm
1 Cảm hứng lãng mạn là gì?
a Khái niệm:
- Trong từng giai đoạn văn học: trong văn học từ năm 1930- 1945: cảm hứng lãng mạn là vượt lên thực tế, thoát li hiện thực, đề cao tuyệt đối cái tôi ( thơ Mới) ,là niềm tin vào một xã hội lí tưởng(truyện lãng mạn)-
có tính chất tiêu cực
Trong văn học từ năm 1945-1975: cảm hứng lãng mạn là cảm hứng khẳng định cái tôi đầy tình cảm , cảm
xúc vượt lên hiện thực, hướng tới lí tưởng, với niềm tin sắt đá- có tính chất tích cực
b Biểu hiện
- Lãng mạn ở đây không có nghĩa xa rời hiện thực, thoát li cuộc sống Lãng mạn không có nghĩa là phiêu du, bay bổng, chối bỏ hiện tại, như Xuân Diệu từng viết
“ Là thi sĩ nghĩa là ru với gió
Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây”
- Lãng mạn là một khuynh hướng thẩm mỹ , hướng tới những cái cao cả, phi thường, tốt đẹp trong cuộc sống
- Lãng mạn chỉ khát vọng vươn tới sự tốt đẹp và cao cả, có cái nhìn đẹp hơn về thực tại, hướng tới tương lai tươi sáng và biến mơ ước ở tương lai thành hiện thực bằng chính những hành động của mình
- Cảm hứng lãng mạn thường tìm tới yếu tố cường điệu, thủ pháp tương phản, đối lập, ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhạc điệu với những cách diễn đạt độc đáo
- Nói đến lãng mạn trong văn học giai đoạn 1945-1975 là nói đến lãng mạn cách mạng, tràn đầy niềm tin vào thực tại và tương lai, mô tả cuộc sống trong quá trình phát triển cách mạng, “hướng về cuộc sống chưa
đến nhưng nhất đính sẽ đến hoặc có thể đến” (Phương Lựu) Theo Goocki, lãng mạn cách mạng chính là
“chủ nghĩa lãng mạn tích cực, nó nhằm tăng cường cái ý chí sống của con người, thức tỉnh trong tâm hồn con người quyết tâm phản kháng với hiện thực, với mọi áp bức của hiện thực”
Theo Goocki, lãng mạn cách mạng bồi dưỡng trong lòng ta chí căm hờn đối với thực tại xấu xa, hé mở một chân trời lý tưởng và củng cố cái nhiệt tình cải tạo thế giới, xây dựng cho nhân dân một cuộc sống mới đầy
đủ, đẹp đẽ và sung sướng Lãng mạn cách mạng vượt lên trên thực tại nhưng không phải là thoát ly, trốn tránh mà là hướng vào hành động và đi đôi với hành động, vỗ cánh bay bổng cũng là để bay nhanh tới tương lai tươi sáng Lãng mạn cách mạng mang đến niềm vui, niềm tin yêu đời và khát vọng vươn tới tương lai tốt đẹp
→ Văn học Việt Nam năm 1945 -1975 cũng mang cảm hứng chủ đạo là cảm hứng lãng mạn ấy Văn học thời kì ấy thể hiện cái nhìn đẹp hơn về thực tại, khẳng định phương diện lí tưởng của cuộc sống mới và vẻ đẹp của con người mới; ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân
tộc
2 Khuynh hướng sử thi là gì?
- Theo sự phát triển của lịch sử xã hội và lịch sử văn học, thể loại sử thi không còn nhưng chất sử thi vẫn tồn tại và được dấy lên mạnh mẽ mỗi khi vận mệnh dân tộc bị đe dọa, tạo thành khuynh hướng sử thi
- Khuynh hướng sử thi là xu hướng thiên về những tình cảm, cảm xúc ngợi ca, tự hào khi viết về những vấn
đề lớn lao, quyết định vận mệnh chung của cộng đồng Vì thế, những tác phẩm văn học mang khuynh hướng
sử thi là những tác phẩm:
• Tập trung vào các đề tài – chủ đề có ý nghĩa toàn dân tộc, phản ánh những vấn đề cơ bản nhất, có ý nghĩa sống còn của đất nước: tổ quốc còn hay mất, độc lập tự do hay nô lệ
• Hình tượng nghệ thuật mang tính sử thi, tiêu biểu cho lý tưởng chung của dân tộc, gắn số phận mình với số phận đất nước, thể hiện và kết tinh những phẩm chất cao đẹp của cả cộng đồng
Trang 2- Gắn với những sự kiện lịch sử nhất định và thường là những cuộc chiến tranh có ý nghĩa toàn dân, đánh dấu sự hưng thịnh hay suy vong của một bộ tộc, một quốc gia
- Miêu tả bức tranh cuộc sống rộng lớn của một dân tộc, một thời đại với tất cả sự đa dạng và phong phú của
nó Nhân vật chính trong sử thi là những anh hùng, tráng sĩ tiêu biểu cho sức mạnh và lí tưởng của cộng đồng
+ Giọng điệu, ngôn ngữ đậm chất sử thi Đó là giọng điệu trang trọng, ngợi ca hào sảng, đẹp một cách tráng
lệ, hào hùng
→ Tác động mạnh mẽ đến tình cảm và hành động của con người Việt Nam trong cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc
- Hình tượng mang tính sử thi đại diện cho vẻ đẹp, ý chí, sức mạnh của cả dân tộc, đất nước Việt Nam
- Vẻ đẹp của hình tượng sử thi là tiêu biểu cho lẽ sống lớn, tình cảm lớn của thời đại, của cộng đồng
- Giọng ngợi ca, hào hùng, mang sắc thái khẳng định, đậm chất anh hùng ca
3 Mối quan hệ giữa khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn
- Hai đặc điểm, hai tính chất gắn bó, đi liền, không thể tách rời của VHVN giai đoạn 1945-1975
- Sự kết hợp của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đã tạo nên một đặc điểm của các tác phẩm văn học thời kì này: Hướng vận động của cốt truyện, số phận nhân vật, dòng cảm nghĩ của tác giả, của nhân vật trữ tình hầu như đều đi từ bóng tối ra ánh sáng, từ gian khổ đến niềm vui, từ hiện tại đế tương lai đầy hứa hẹn
- Chính sự kết hợp của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đã làm cho văn xuôi tự sự gần với thơ ca
và thơ ca giàu yếu tố tự sự, làm cho văn học bám sát vào cuộc sống hiện thực hơn
4 Tính dân tộc
a.Khái niệm:
Là một phẩm chất thuộc bản chất xã hội của văn học Mỗi dân tộc đều có cuộc sống, cách cảm thụ thế giới
và hệ giá trị riêng do truyền thống văn hóa, phong tục tập quán, tâm lí và ngôn ngữ tạo thành Trong văn học, những yếu tố này được gọi là tính dân tộc
b Biểu hiện:
Về mặt nội dung
- Thường ca ngợi truyền thống dân tộc, đặc điểm tâm hồn, cốt cách của dân tộc
- Bức tranh thiên nhiên các dân tộc, các địa danh
- Đặc trưng đời sống dân tộc
- Ca ngợi những con người ưu tú của dân tộc
- Đề cập đến những vấn đề có liên quan tới vận mệnh dân tộc
Về mặt nghệ thuật
- Thể thơ lục bát thuần túy của dân tộc
-Biện pháp tu từ quen thuộc
- Cấu tứ quen thuộc
- Giọng điệu quen thuộc
5 Chủ nghĩa yêu nước anh hùng cách mạng
a Khái niệm:
- Yêu nước là niềm tự hào, tự tôn dân tộc, là long căm thù giặc sâu sắc với ý chí quyết tâm dẹp loạn, giành độc lập tự do, là long trung quân ái quốc, tình yêu thiên nhiên, yêu đất nước sâu sắc, tố cáo tội ác của giặc;
Trang 3khát vọng hòa bình Bên cạnh đó còn thể hiện ở nhiều cung bậc cảm xúc: buồn vui, sung sướng, hả hê, tủi nhục, hân hoan…
- Yêu nước anh hung cách mạng là yêu nước nhưng được soi sang dưới ánh sang lí tưởng cách mạng , được thử thách trong hoàn cảnh khốc liệt và được chứng minh qua 2 cuộc chiến của dân tộc: kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ
b Biểu hiện:
- Lòng căm thù giặc, kiên cường chiến đấu bảo vệ đất nước
- Niềm tự hào với truyền thống tốt đẹp của dân tộc
- Thái độ ngợi ca vẻ đẹp thiên nhiên, đất nước
- Khát vọng hòa bình, độc lập và ý thức trách nhiệm xây dựng đất nước
- Thể hiện bằng những hình thức nghệ thuật phù hợp
Trang 4CÁC DẠNG ĐỀ ÁP DỤNG CỤ THỂ
Bài 1: “Tây Tiến” – Quang Dũng
1 Nhận xét về cảm hứng lãng mạn trong bài thơ “Tây Tiến”
- Cảm hứng lãng mạn thể hiện đậm nét trước hết ở cái tôi giàu xúc cảm của Quang Dũng
- Cảm hứng lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến còn thể hiện đậm nét trong bút pháp lãng mạn
- Qua thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ mà nên thơ, đẹp đa dạng mà độc đáo
- Qua hình ảnh người lính Tây Tiến với vẻ đẹp vừa hào hùng, bi tráng, vừa hòa hoa, lãng mạn, và đậm chất nghệ sĩ Họ phần đông là những thanh niên, học sinh đất Hà thành, sẵn sàng “xếp bút nghiên lên đường đi
chiến đấu”, hướng về miền Tây rừng thiêng nước độc mà lòng chẳng gợn chút sầu lo
2 Bút pháp tài hoa - lãng mạn của nhà thơ Quang Dũng
- Là biện pháp sáng tạo nghệ thuật trong đó nhấn mạnh những nét đẹp tinh tế, siêu việt, thăng hoa của cuộc sống hiện thực, ít thấy trong thực tế…
- Khai thác vẻ đẹp phi thường, tô đậm cái phi thường, gây ấn tượng mạnh mẽ về cái hùng vĩ, dữ dội, thơ mộng và tuyệt mĩ Phát huy cao độ trí tưởng tượng
- Thường sử dụng rộng rãi thủ pháp đối lập, cường điệu, tượng trưng ước lệ…
- Thể hiện cái “tôi’’ mãnh liệt
- Hoàn cảnh của người lính Tây Tiến, những chặng đường hành quân có nét đẹp dữ dội, phi thường
- Trong hoàn cảnh đó nổi bật chân dung người lính và hình ảnh đoàn quân cũng gian khổ, hi sinh một cách phi thường; đực biệt, các chiến sĩ còn mang vẻ đẹp thanh lịch, hào hoa, lãng mạn cũng rất phi thường…
- Tinh thần bi tráng (bi thương mà hùng tráng): cái chết của người lính Tây Tiến cũng rất lẫm liệt, hào hùng
- Cái “tôi’’ thể hiện tâm hồn thanh lịch, tài hoa và rất cá tính của nhà thơ
3 Tinh thần bi tráng
– Tinh thần bi tráng: “Bi” là buồn, “tráng” là tráng lệ, hào hùng
- Khái niệm:
• Không né tránh hiện thực, miêu tả cái bi, tức cái gian khổ, đau thương của hiện tại
• Cái bi nhưng không phải là bi lụy mà là bi tráng, hào hùng
• Là cái chết đó nhưng không hề bi lụy mà là cái chết hào hùng lẫm liệt, cái chết đi vào cõi bất tử
• Cái bi thường được biểu hiện ở giọng điệu, âm hưởng, màu sắc tráng lệ hào hùng
- Biểu hiện:
• Lời thơ không hề né tránh cái bi, thường đề cập đến cái chết, nhưng đó không phải là cái chết bi lụy mà là cái chết hào hùng, mãnh liệt, cái chết của người chiến sĩ nhẹ tựa lông hồng Cái chết như đi vào cõi bất tử
• Cái chết, sự hi sinh bao giờ cũng gợi cảm xúc đau thương
• Dòng sông được nhân hóa như có linh hồn, có tâm trạng, cất lên tiếng khóc xót xa, thương tiếc, uất hận căm
thù trong âm hưởng dữ dội, hào hùng
Có thể gọi Quang Dũng bằng những danh xưng nào ???
- Người con của mảnh đất “hương thôn xứ Đoài”
- Nhà thơ của xứ Đoài mây trắng
- Một người nghệ sĩ đa tài
Bài 2 “Việt Bắc” – Tố Hữu
1 Nhận xét sự vận động của cảm xúc thơ Tố Hữu
- Qua hai đoạn thơ, cảm xúc thơ có sự vận động rõ nét: từ trữ tình sâu lắng đến hân hoan hào hùng, từ cảm
Trang 5- Từ đó, độc giả hình dung được về sự vận động phát triển của cách mạng Việt Nam, về các giai đoạn của cuộc kháng chiến, trân trọng sự đóng góp hi sinh của đồng bào Việt Bắc cho kháng chiến
- Từ sự vận động cảm xúc thơ Tố Hữu, độc giả nhận ra đặc điểm phong cách thơ Tố Hữu: lối thơ trữ tình – chính trị Mọi cung bậc cảm xúc tâm trạng đều xuất phát từ những vấn đề chính trị, cách mạng của dân tộc của thời đại
2 Nhận xét về tính dân tộc trong đoạn trích “Việt Bắc” của nhà thơ Tố Hữu
- Nghệ thuật biểu hiện giàu tính dân tộc là thể thơ, kết cấu, ngôn ngữ, hình ảnh, nhạc điệu quen thuộc với người Việt
- Giọng thơ tâm tình ngọt ngào, tha thiết và nghệ thuật biểu hiện giàu tính dân tộc là hai đặc điểm nổi bật trong phong cách nghệ thuật thơ Tố Hữu Nó được thể hiện rất rõ trong 8 câu đầu bài thơ Việt Bắc
- Bài thơ nói chung, đoạn thơ nói riêng, nói đến nghĩa tình cách mạng nhưng thi sĩ lại dùng giọng, lời của người yêu để trò chuyện, giãi bày tâm sự, cảm xúc Nó tạo nên âm hưởng trữ tình sâu đậm cùa khúc hát ân tình
- Bài thơ với thể thơ lục bát được sử dụng nhuần nhuyễn, sáng tạo; Kết cấu: theo lối đốì đáp giao duyên của nam nữ trong ca dao dân ca; Ngôn ngữ; dung dị, sử dụng cặp đại từ nhân xưng “mình - ta” linh hoạt; Hình
ảnh: gần gũi, quen thuộc, tự nhiên: Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn; áo chàm đưa buổi phân li, cầm tay nhau biết nói gì hôm nay; Nhạc điệu: ngọt ngào, lắng sâu, da diết, được tạo bởi thể thơ lục bát với cách
gieo vần, ngắt nhịp, hài thanh rất nhịp nhàng, hài hoà
3 Nhận xét về phong cách nghệ thuật thơ Tố Hữu
- Thơ TH là thơ trữ tình chính trị
- Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn
- Giọng tâm tình ngọt ngào
- Đậm đà tính dân tộc
Bài 3 “Sóng” – Xuân Quỳnh
1 Nhận xét về nét hiện đại của Xuân Quỳnh trong việc thể hiện tình yêu người phụ nữ qua hình tượng sóng
- Đó là một tình yêu với nhiều cung bậc phong phú, đa dạng: dữ dội, ồn ào, dịu êm, lặng lẽ
- Đó là sự táo bạo, chủ động bày tỏ những khát khao yêu đương mãnh liệt và rung động rạo rực trong lòng mình “Sông không hiểu nổi mình/ Sóng tìm ra tận bể” So sánh: không còn sự thụ động, chờ đợi tình yêu mà chủ động, khao khát kiếm tìm một tình yêu mãnh liệt
- Người con gái dám sống hết mình cho tình yêu, hòa nhập tình yêu cá nhân vào tình yêu rộng lớn của cuộc đời
2 Chỉ ra nét độc đáo của Xuân Quỳnh trong việc thể hiện tình yêu của người phụ nữ qua hình tượng sóng
- Qua hình tượng sóng, Xuân Quỳnh đã làm nổi bật được vẻ đẹp và sức sống của tâm hồn người phụ nữ trong tình yêu-một tình yêu giàu nữ tính, rất truyền thống mà cũng rất hiện đại
- Đó là sự giãi bày kín đáo ý nhị cùng với lòng thuỷ chung, son sắt nhưng cũng không giấu nổi những lo âu trăn trở về tình yêu và đời người
- Vẻ đẹp hiện đại là sự chủ động táo bạo của người con gái đang yêu với khát khao được sống, được yêu một cách tha thiết Đó là những rung động rạo rực cùng một trái tim yêu luôn luôn có niềm tin vào sức mạnh của tình yêu
Bài 4 Đoạn trích “Đất Nước” – Nguyễn Khoa Điềm
1 Nhận xét về tư tưởng mới mẻ của Nguyễn Khoa Điềm qua đoạn trích
Trang 6- Tư tưởng của Khoa Điềm về Đất Nước đó là: Đất Nước của Nhân dân, của ca dao thần thoại, của đời thường Qua đó, tác giả thể hiện tình yêu, niềm tự hào về Đất Nước, Nhân dân, thức tỉnh mọi người ý thức trách nhiệm xây dựng, bảo vệ Đất Nước
- Thành công đoạn thơ này chính là sự vận dụng sáng tạo những yếu tố văn hóa dân gian kết hợp với cách diễn đạt và tư duy hiện đại, tạo ra màu sắc thẩm mĩ vừa quen thuộc lại vừa mới mẻ
- Chất liệu văn hóa, văn học dân gian được sử dụng tối đa đã tạo nên không khí, giọng điệu, không gian nghệ thuật riêng: vừa có sự bình dị, gần gũi, hiện thực, lại vừa bay bổng, mơ mộng của ca dao, truyền thuyết nhưng lại mới mẻ qua cách cảm nhận và cách diễn đạt bằng hình thức thơ tự do Chất dân gian đã thấm sâu vào tư tưởng và cảm xúc của tác giả, tạo nên đặc điểm nghệ thuật độc đáo của thơ Nguyễn Khoa Điềm
2 Nhận xét về nét riêng của Nguyễn Khoa Điềm qua đoạn trích
- Thành công nghệ thuật của đoạn thơ này chính là là sự vận dụng những yếu tố dân gian kết hợp với cách diễn đạt và tư duy hiện đại, tạo ra màu sắc thẩm mĩ vừa quen thuộc lại vừa mới mẻ
- Chất liệu văn hóa, văn học dân gian được sử dụng tối đa đã tạo nên không khí, giọng điệu, không gian nghệ thuật riêng: vừa có sự bình dị, gần gũi, hiện thực, lại vừa bay bổng, mơ mộng của ca dao, truyền thuyết nhưng lại mới mẻ qua cách cảm nhận và cách diễn đạt bằng hình thức thơ tự do Chất dân gian đã thấm sâu vào tư tưởng và cảm xúc của tác giả, tạo nên đặc điểm nghệ thuật độc đáo của thơ Nguyễn Khoa Điềm
Các trích dẫn hay vận dụng trong các bài phân tích thơ
Thơ ca là lĩnh vực của tình cảm, Tago nói: “Khi thơ tình cảm tìm cho nó một hình thức để bộc lộ ra ngoài, chúng ta có thơ”
Nhà thơ Sóng Hồng quan niệm rằng: “Thơ là một hình thức nghệ thuật cao quý Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng” → quan niệm này từ khi ra đời đã là kim chỉ nam cho biết bao thi sĩ
Bàn về sức sống của văn chương nghệ thuật, trong bài thơ “Nghĩ lại về Pau-xtốp-xki” – nhà thơ Bằng Việt từng viết: “Những trang sách suốt đời đi vẫn nhớ/ Như đám mây ngũ sắc ngủ trong đầu”
“Con người kháng chiến lo lắng hồi hộp, chờ đợi hi vọng, phấn khởi, sống dồn trong một hai năm nhiều hơn những cuộc sống nhạt kéo dài trong hàng thế kỷ Do đó cần phải có thơ”
(Nói chuyện thơ kháng chiến - Hoài Thanh)
→ Câu này là quan niệm của Hoài Thanh về con người trong kháng chiến, qua thực tế đó nói lên sứ mệnh của thơ ca nói riêng hay văn học nghệ thuật nói chung
"Văn nghệ phụng sự kháng chiến, nhưng chính kháng chiến đem đến cho văn nghệ một sức sống mới Sắt lửa mặt trận đang đúc nên văn nghệ mới của chúng ta"
(Nguyễn Đình Thi)
”Trong quầng sáng sử thi, nhân vật trung tâm của thời đại là những con người mang trong mình lý tưởng cao
cả, sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc, luôn luôn tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân tộc.”
(Nguyễn Đăng Điệp)
Trang 7Các bài thơ hay mà bài nào cũng áp dụng được
Và cứ thế nhân dân thường ít nói
Như mẹ tôi lặng lẽ suốt đời
Và cứ thế nhân dân cao vòi vọi
Hơn cả những vì sao cô độc giữa trời
(Không phải truyền thuyết - Thanh Thảo)
Tôi yêu đất nước này chân thật
Như yêu căn nhà nhỏ có mẹ của tôi
Như yêu em nụ hôn ngọt trên môi
Và yêu tôi đã biết làm người
Cứ trông đất nước mình thống nhất"
(Trần Vàng Sao)
"Anh đi bộ đội sao trên mũ
Mãi mãi là sao sáng dẫn đường
Em sẽ là hoa trên đỉnh núi
Bốn mùa thơm mãi cánh hoa thơm."
( Núi đôi - Vũ Cao )
Cảnh rừng Việt Bắc thật là hay,
Vượn hót chim kêu suốt cả ngày,
Khách đến thì mời ngô nếp nướng,
Săn về thường chén thịt rừng quay,
Non xanh, nước biếc tha hồ dạo,
Rượu ngọt, chè tươi mặc sức say
Kháng chiến thành công ta trở lại,
Trăng xưa, hạc cũ với xuân này
( Cảnh rừng Việt Bắc-Hồ Chí Minh )
Chân đã đi khắp biển cùng trời
Ta xấu hổ chưa về thăm Việt Bắc Rừng cây hỡi! Nhìn ta trong ánh mắt Thực lòng ta nhớ lắm nhớ không nguôi
( Gửi Việt Bắc-Hoàng Trung Thông )
Ta lại về những nẻo đường quen thuộc Vẫn như xưa mà đã khác hơn xưa Việt Bắc ơi, bồn chồn chân bước
Ta nhớ mình như đất hạn nhớ mưa
( Gửi Việt Bắc-Hoàng Trung Thông )
Núi xa khoác áo màu xanh nhất, Suối gần hát tiếng tuyệt vời trong
Chim rừng ríu rít ca tha thiết, Buổi tiễn đưa, Việt Bắc đẹp vô cùng
( Ta chào Việt Bắc, về xuôi-Xuân Diệu )
Ta yêu những dòng sông Việt Bắc
Đã bao lần tiễn bước quân đi
Đã bao lần đục ngầu máu giặc Những bờ sông kể chuyện thầm thì
(Quê hương Việt Bắc-Nguyễn Đình Thi)