Tiểu luận LSVMTG - Thành tựu văn minh Lưỡng Hà

Những thành tựu văn minh là sự tổng hợp những thành tựu văn minh của tất cả các quốc gia, dân tộc đã sinh sống trong vùng Lưỡng Hà, trong đó người Xume đóng vai trò hết sức to lớn, vì họ

LỜI MỞ ĐẦU

Loài người ra đời cách đây hàng triệu năm, và từ đó loài người đã sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần Nhưng mãi đến cuối thiên kỉ

IV TCN, xã hội nguyên thủy bắt đầu tan rã ở Ai Cập, nhà nước bắt đầu ra đời,

từ đó loài người mới bắt đầu bước vào thời kì văn minh Vùng Tây Á là nơi xuất hiện sớm nhất nhiều quốc gia có nền văn minh nổi tiếng như Lưỡng Hà, Babilon, Assyria, Phoennicia, Palestine.Văn minh Tây Á cũng là sự tổng hợp, hội tụ của nhiều nền văn minh Những nền văn minh ấy vừa có sắc thái riêng, vừa có sự kế thừa và phát tri ển đồng thời tác động lẫn nhau Trong số đó, văn minh Lưỡng Hà có trình độ phát triển về các mặt kinh tế, chính trị và văn hóa cao hơn cả Nằm trên vùng chảy qua của hai con sông lớn là Tigro và Ơphrat, với sự phát triển nông nghiệp tuy còn trong điều kiện khó khăn đã dẫn đến sự xuất hiện cùa nhà nước Lưỡng Hà Do đó cư dân ở đây sớm bước vào xã hội văn minh, và hơn thế nữa đã sáng tạo nên những nền văn minh vô cùng rực

rỡ Lịch sử Lưỡng Hà là lịch sử của nhiều quốc gia, dân tộc Những thành tựu văn minh là sự tổng hợp những thành tựu văn minh của tất cả các quốc gia, dân tộc đã sinh sống trong vùng Lưỡng Hà, trong đó người Xume đóng vai trò hết sức to lớn, vì họ đã lập nên những quốc gia đầu tiên và cũng chính họ là người đặt nền móng cho nền văn minh ở khu vực này Các nền văn minh Lưỡng Hà phát triển tương đối toàn diện, phong phú có sự kế thừa và phát triển Là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại, văn minh Lưỡng Hà cổ đại đã có nhiều thành tựu đóng góp vô cùng to lớn, có nhiều ảnh hưởng tớn nền văn minh của các quốc gia ở Tây Á và nền văn minh Hy-La

A TỔNG QUAN VỀ NỀN VĂN MINH LƯỠNG HÀ

I CƠ SỞ HÌNH THÀNH

1 Điều kiện tự nhiên:

-Lưỡng Hà (Mésopotamie) nghĩa là miền giữa hai sông, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp mê đốt(ở giữa) và pôta mốt(sông) Lưỡng Hà là vùng đất giữa 2 con sông Tigris và Euphrates Bắt đầu xuất hiện lần đầu tại miền nam Iraq, nền văn minh Lưỡng Hà phát triển trên một khu vực rộng lớn bao gồm Iraq, Kuwait, đông Syria, đông nam Thổ Nhĩ Kỳ và tây nam Iran ngày nay

-Là một trong bốn nền văn minh phát sinh dọc theo các con sông nổi tiếng trên thế giới cùng với đồng bằng châu thổ sông Nile ở Ai Cập, đồng bằng sông Ấn ở Ấn Độ và đồng bằng sông Hoàng Hà ở Trung Quốc, nền văn minh Lưỡng Hà đã để lại cho hậu thế nhiều phát minh giá trị

-Về địa hình, Lưỡng Hà có địa hình bằng phẳng, ít núi non hiểm trở, không có biên giới tự nhiên nên giao thông thuận lợi đồng thời chiến tranh cũng xảy ra liên miên dẫn đến sự pha trộn giữa các nền văn hoá khác nhau Khí hậu khắc nghiệt, hè nắng cháy ở phương Nam, mùa đông lạnh đặc biệt ở phương Bắc

-Về tài nguyên, Lưỡng Hà hiếm đá quý và kim loại, nhưng lại có đất sét rất tốt Đất sét được dùng làm gạch sống, gạch nung, gạch men và vách trộn rơm trong nhà dân gian, là nguyên liệu chính cho ngành kiến trúc vàlà chất liệu để viết Vật liệu kết dính là hồ vôi và bitum

-Lưỡng Hà là một đồng bằng rộng lớn, phì nhiêu Sông Tigrơ và Ơphơrat hàng năm trữ nước tưới mát cho dải đất mênh mông này… Do điều kiện tự nhiên thuận lợi, nông nghiệp phát triển, cư dân biết dùng bò để cày ruộng, làm đồ gốm bằng bàn xoay, làm hệ thống thủy nông tưới nước cho đồng ruộng Những cây trồng chính là nho, ô liu, đại mạch và nhiều loại hoa quả khác Do vị trí địa lý thuận lợi, kinh tế thương nghiệp là một nét đặc trưng trong sự phát triển của nền kinh tế ở Lưỡng Hà

2 Dân cư:

-Cư dân xưa nhất ở Lưỡng Hà là người Xume Họ từ Trung Á di cư đến miền Nam Lưỡng Hà vào khoảng thiên niên kỉ IV TCN Tại đây, họ đã lập nên nhiều thành bang như Ua, Êridu, Lagat, Uruc Thiên niên kỷ III TCN, người Áccat, người Amorit, một nhánh của tộc Xêmit đã lần lượt lập nên quốc gia Accat, quốc gia cổ Babilon nổi tiếng nhất trong lịch sử Lưỡng Hà cổ đại.Ngoài ra, nhiều tộc người khác xâm nhập Lưỡng Hà, các tộc người đồng hóa với nhau làm cho thành phần cư dân ở đây phức tạp

II Các thời kỳ lịch sử của Lưỡng hà cổ đại

1.Những nhà nước của người Xume

Khoảng đầu thiên kỉ III TCN, ở miển Nam Lưỡng Hà, nơi cư trú của người Xume đã xảy ra những cuộc đấu tranh giành đất đai và nguồn nước của các thành bang Đến giữa thiên kỉ III, thành bang Umma ở phía Bắc đã đánh bại Lagat, chinh phục nhiều thành bang khác và thống nhất miền Nam Lưỡng

Hà (gọi là vùng Xume)

2.Accat

Thành bang Accat do một chi nhánh người Xêmit thành lập ở phía Bắc vùng Xume Đến thời vua Xacgon (2369-2314 TCN), Accat trở thành một quốc gia hùng mạnh, thống nhất cả vùng Lưỡng Hà Tiếp đó, Accat còn chiếm được các khu vực xung quanh thành lập một quốc gia lớn mạnh ở Tây

Á Đến cuối thế kỉ XXIII TCN, Accat bị người Guti ở Đông Bắc chinh phục

và thống trị trong một thời gian dài

3.Vương triều III của Ua (2132-2024 TCN)

Sau khi nguời Guti bị đánh đuổi, quyền thống trị ở Lưỡng Hà chuyển sang tay vương triều III của Ua, một thành bang cổ xưa của Xume Phạm vi thống trị của vương triều này cũng rất rộng Bộ luật do Ua ban bố được xem

là cổ nhất trong lịch sử thế giới Như vậy, dưới thời vương triều III, Ua đã trở thành một nước lớn mạnh ở Lưỡng Hà, nhưng đến cuối thế kỉ XXI TCN thì bị

suy yếu và bị liên quân của Elam (một bộ tộc ở phía Đông) và Mari (một thành bang ở phía Bắc) đánh bại

4.Cổ Babilon

Vương quốc cổ Babilon được người Amorit thành lập ở trung tâm Lưỡng Hà Babilon trở thành quốc gia hùng mạnh, nổi tiếng nhất trong lịch sử Lưỡng Hà cổ đại dưới thời vua Hammurabi (1792-1750 TCN) Ông đã lần lượt đánh bại các thành bang xung quanh, thống nhất được hầu hết vùng Lưỡng Hà, xây dựng bộ máy nhà nước chuyên chế tập quyền trung ương Đặc biệt, ông đã ban hành bộ luật Hammurabi-một bộ luật cổ đượcgiữ lại tương đối trọn vẹn.Kinh tế Lưỡng Hà dưới thời Babilon có những tiến bộ rất đáng

kể Công cụ đồng thau được dùng phổ biến, sắt đã xuất hiện nhưng còn hiếm

Cư dân Lưỡng Hà đã biết sử dụng cày có lưỡi đồng thau do bò kéo, cày có lắp

bộ phận gieo hạt.Như vậy, dưới thời vua Hammurabi, Babilon không những được ổn định về chính trị mà kinh tế, văn hóa cũng rất phát triển Nhưng sau khi vua Hammurabi chết, vương triều bước vào thời kì khủng hoảng bởi sự tranh giành quyền lực giữa các phe phái trong cungđình và bởi cuộc tấn công

ồ ạt của các bộ lạc người phương Bắc Cuối cùng vương quốc cổ Babilon bị tiêu diệt

5.Tân Babilon và Ba Tư

Sau khi vương quốc cổ Babilon sụp đổ, Lưỡng Hà liên tục bị ngoại tộc xâm lược và thống trị Tình trạng rối loạn đó kéo dài tới hơn 1000 năm Năm

605 TCN, Babilon mới giành lại được độc lập, chấm dứt thời kì thống trị của

đế quốc Atxiri trong gần 300 năm Năm 626 TCN, người Chaldea (một chi nhánh của bộ tộc Xêmit) đã xây dựng vương quốc và lại chọn Babilon làm thủ đô, gọi là Tân Babilon Vua nổi tiếng nhất của vương quốc Chaldea là Nabuchodonosor (605-561 TCN) đã dùng vũ lực mở rộng lãnh thổ đánh chiếm Syria và Palestine Ông đã cho xây dựng lại Babilon thành một đô thành nguy nga đồ sộ, trung tâm văn hóa và công thương nghiệp của Tây bộ

châu Á hồi đó Tại đây có “Vườn treo” được xem là một trong những kì quan của thế giới cổ đại

Mặc dầu chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn (605-539 TCN), vương quốc Tân Babilon vẫn kịp phát triển hưng thịnh Năm 539 TCN, nó lại

bị người Ba Tư xâm lược, từ đó về sau không thể phục hồi được nữa Song những thành tựu văn minh của người Babilon vẫn còn để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử Lưỡng Hà

III Trình độ kinh tế và chế độ chính trị, luật pháp:

1 Trình độ kinh tế:

- Nền tảng kinh tế của Lưỡng Hà là nông nghiệp và chăn nuôi… Kinh

tế Lưỡng Hà phát triển khá sớm trên cơ sở của 1 đồng bằng phì nhiêu Phương pháp dùng bò để kéo cày, thâm canh tăng năng suất, trồng các loại cây lúa mì, đại mạch, cây ăn quả (nho, oliu), rau xanh và phát triển thủy lợi (đắp đê, đào mương)

- Nghề thủ công phát triển mạnh: dệt, đồ da, rèn, đóng thuyền, chế tạo

vũ khí

- Thương nghiệp khá phát triển, Babylon sớm trở thành trung tâm thương mại cho cả vùng Tây Á

-Công cụ sản xuất bằng đồng thau xuất hiện từ thời cổ Babilon, lưỡi cày bằng đồng thau, cày có lắp bộ phận gieo hạt, sắt đã xuất hiện nhưng chưa phổ biến

2 Chế độ chính trị và luật pháp:

- Chế độ chính trị: Ngay khi mới ra đời nhà nước của người Xume được tổ chức theo chế độ quân chủ chuyên chế Đến thời kì vương quốc Babylon thì chế độ chính trị được hoàn thiện, đặc biệt dưới vương triều Hamurabi Triều Hamurabi đã soạn thảo bộ luật Hamurabi với 282 điều được khắc trên đá bazan cao 2,25m, rộng 2m

-Về mặt xã hội Babilon thời Hammurabi được xây dựng trên cơ sở những gia đình phụ quyền, trong đó quyền lực của người đàn ông – chủ gia

đình là rất lớn Cùng với việc tổ chức lại bộ máy Nhà nước, xây dựng quân đội, phát triển kinh tế, Hammurabi đã khởi thảo bộ luật tương đối hoàn chỉnh

để quản lý xã hội Bộ luật Hammurabi có 282 điều, được khắc trên tấm đá badan cao 2,25, rộng 2m Đây là bộ luật thành văn được coi là cổ nhất thế giới Nội dung của bộ luật gồm 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận

Trong phần mở đầu nêu rõ mục đích của việc ban hành bộ luật để quy định sự hợp pháp trong nước Nội dung chủ yếu của bộ luật gồm những điểm chính sau đây:

+Quy định hình phạt về các tội vu cáo, trộm cắp, gây thương tích hay làm chết người và những hành vi gây rối loạn trong xã hội

+Quy định về quyền lợi của những người đóng góp nghĩa vụ quân sự, trong đó để cập tới tù binh, hoặc nguời không hoàn thành nghĩa vụ trong quân đội

+Quy định của việc thu sản phẩm của các thành phần cư dân trong xã hội, trong đó chú trọng đến những người canh tác ruộng đất công

+Quy định về việc vay nợ và không trả được nợ

+Quy định về việc buôn bán

+Quy định về hôn nhân và gia đình, trong đó nói tới quyền thừa kế tài sản,

-Ngoài ra, có những điều quy định về xử phạt, mức trả công cho người chữa bệnh, thuê mướn Trong phần kết luận, Hammurabi đề cao công lao của mình trước nhân dân, kêu gọi đền ơn những ông vua kế tục và thực hiện những điều luật của Hammurabi.Bộ luật phản ánh các hoạt động kinh tế, chínhtrị, văn hóa và xã hội của vương quốc Babilon thời đó Bộ luật không chỉ có ý nghĩa về mặt pháp lí mà còn là nguồn tư liệu quý, phong phú cho người đời sau biết được những giá trị vật chất và tinh thần thời đó

Tóm lại: Bộ luật Hamurabi đã phản ánh các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trong vương quốc cổ Babylon Bộ luật không chỉ có ý

nghĩa về mặt pháp lí mà còn có giá trị tƣ liệu cho thế giới nghiên cứu về vương quốc này Là bộ luật thành văn cổ nhất, hoàn chỉnh nhất của các quốc gia cổ đại phương Đông nói chung và khu vực Tây Á nói riêng

B NHỮNG THÀNH TỰU CỦA NỀN VĂN MINH LƯỠNG HÀ:

1 Tín ngưỡng và tôn giáo:

- Người Lưỡng Hà tôn thờ những vị thần riêng liên quan đến trồng trọt, chăn nuôi và những hiện tượng thiên nhiên gắn liền với cuộc sống gần gũi thường ngày như: thần Mặt Trời (Samat), thần Đất (Enlin), thần Ái Tình (Istaro), thần Mẹ (Ihana), Thần Biển (Ea)…

- Người ta còn xây dựng nhiều đền, miếu thờ thần do các tăng lữ tiến hành nhiều nghi lễ rất phức tạp Người Xume (Lưỡng Hà) không quan niệm mối quan hệ giữa linh hồn và thể xác sau khi chết như người Ai Cập

-Tôn giáo Lưỡng Hà cổ đại bao gồm tín ngưỡng và tập tục tôn giáo của các nền văn minh Lưỡng Hà cụ thể là Sumer, Akkad, Assyria và Babylonia trong khoảng năm 3500 TCN đến 400 CN, sau đó phần lớn bị thay thế bởi Kitô giáo Syria Sự phát triển tôn giáo ở Lưỡng Hà và văn hóa Lưỡng Hà nói chung không bị ảnh hưởng bởi dòng di chuyển đến và đi khắp khu vực của các dân tộc khác nhau, đặc biệt là ở phía nam Thay vào đó, tôn giáo Lưỡng

Hà là một truyền thống nhất quán và mạch lạc, phù hợp với nhu cầu nội tại của các tín đồ qua hàng thiên niên kỷ phát triển

-Những khởi nguồn sớm nhất của tư tưởng tôn giáo Lưỡng Hà có từ giữa thiên niên kỷ thứ 4 TCN, có nền tảng từ sự thờ phụng thiên nhiên Trong thiên niên kỷ thứ 3 TCN, các đối tượng thờ phụng đã được nhân cách hóa và trở thành một nhóm các vị thần với các chức năng cụ thể Các giai đoạn cuối cùng của đa thần giáo Lưỡng Hà phát triển trong thiên niên kỷ thứ 2 và thứ 1, tập trung hơn vào tôn giáo thờ phụng cá nhân và sắp xếp các vị thần thành một hệ thống phân cấp quân chủ với vị thần quốc gia là người đứng đầu các thần Tôn giáo Lưỡng Hà cuối cùng bị suy tàn trước sự truyền bá của các tôn giáo Iran thời Đế chế Achaemenes và sự Kitô giáo hóa

-Về tự nhiên: xuất phát từ nền kinh tế nông nghiệp làm nền tảng của kinh tế, cư dân Lưỡng Hà cổ đại cũng tôn thờ các vị thần tự nhiên, trồng trọt chăn nuôi, Mỗi vị thần có một chức năng cụ thể gắn bó gần gũi với cuộc sống con người

-Về con người: người Lưỡng Hà cổ đại quan niệm rằng con người có 2 phần thể xác và linh hồn Nhưng quan niệm của họ khác với cư dân Ai Cập cổ đại ở chỗ, họ cho rằng linh hồn bất tử ở thế giới riêng biệt Từ đó người Lưỡng Hà thường mai tang bằng phương pháp tùy tang

-Người Lưỡng Hà theo đa thần giáo Mỗi quốc gia đều có thần chủ của mình Người Urúc thờ thần Anu, Eriđu thờ thần Eaua Ngoài các thần chủ, người Lưỡng Hà còn tôn thờ nhiều thần khác như Thần nước Ea và con trai của thần Thần Tammu được coi như vị thần dạy bảo cư dân trồng trọt, làm nghề thủ công và là vị thần của lòng nhân ái, bảo vệ mùa màng Thân Nêgan – Thần địa ngục – được thể hiện như một sinh vật kì dị, có sức mạnh ghê gớm: mặt người, sừng bò, mình sư tử, có cánh Nữ thần Iara được gọi là thần

mẹ, thần bảo hộ nông nghiệp và sinh sản Thần Mặt trời Samát là thần bảo trợ luật pháp, tòa án Cùng với sự xác lập quyền lực tối cao trong toàn khu vực Lưỡng Hà của người Babylon, thời kì Hămmurabi trị vì, Thần Mácđúc đã trở thành vị thần tối cao trong toàn quốc Bản thân nhà vua cũng được thần thánh hóa, thay mặt thần Mácđúc cai trị muôn dân Cùng với sự tồn tại của hệ thống tôn giáo phức tạp, đa dạng, tập đoàn tăng lữ Lưỡng Hà cũng đã xuất hiện Họ

có một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, xã hội của cư dân Lưỡng

Hà, điều hành toàn bộ lễ nghi tôn giáo của cư dân Đồng thời cũng là những quý tộc giàu có nhiều ruộng đất, bóc lột cư dân trong toàn quốc

2 Triết học:

-Nhiều nền văn minh của khu vực có ảnh hưởng lớn đến các tôn giáo Abraham, đặc biệt là Kinh thánh tiếng Do Thái; giá trị văn hóa và ảnh hưởng văn học của nó được thể hiện đặc biệt rõ ràng trong Sách Sáng thế

-Giorgio Buccellati cho rằng khởi nguồn của triết học đến từ các triết lý

sơ khai về cuộc sống ở Lưỡng Hà, đặc biệt là về đạo đức, dưới các hình thức biện chứng, đối thoại, sử thi, văn hóa dân gian, thánh ca, lời bài hát, văn xuôi

và tục ngữ Lý luận và lý tính thời Babylon đã phát triển vượt ra ngoài quan sát thực nghiệm

-Tư duy triết học Babylon có ảnh hưởng đến triết học Hy Lạp cổ đại, đặc biệt là triết học Hy Lạp hóa Văn bản Babylon Đối thoại của người bi quan có điểm tương đồng với các suy nghĩ chủ vận của các nhà ngụy biện và các học thuyết Heraclitus về sự tương phản, và các đối thoại của Plato, cũng như là tiền thân cho phương pháp gợi hỏi của Socrates Nhà triết học người Ionia Thales cũng bị ảnh hưởng bởi các ý tưởng vũ trụ học của Babylon

3 Chữ viết:

-Mầm mống của chữ viết ở Lưỡng Hà xuất hiện từ khá sớm.Chữ viết ở Lưỡng Hà đầu tiên do người Xume sáng tạo vào đầu thiên niên kỉ thứ III TCN Kể từ đó, Lưỡng Hà có sự phát triển nhiều loại chữ viết khác nhau:

+Trong thời kì đầu, chữ viết của Lưỡng Hà cũng là chữ tượng hình Đầu tiên là những hình vẽ, về sau là những nét hợp lại thành ý Ví dụ như muốn viết các chữ chim, cá, lúa, nước thì vẽ hình con chim, con cá, bông lúa, làn sóng Dần dần, các hình vẽ được đơn giản hóa, từ vẽ toàn bộ sự vật chuyển sang chỉ vẽ một bộ phận tiêu biểu mà thôi

+Nhờ có chữ hài thanh, số chữ tượng hình ngày càng ít đi Người ta đã dùng hình để mượn âm thanh Ví dụ, muốn viết âm xum thì vẽ bó hành vì bó hành có âm là xum Các hình vẽ chỉ âm tiết còn kết hợp với một số hình khác

để phân biệt với các khái niệm Ví dụ, hình bàn chân kết hợp với âm tiết NA

là “đi”, với BA là “đứng”

+Chữ tiết hình (chữ hình nêm) được viết trên các tấm đất sét còn ướt và bằng những cái que vót nhọn Những nét trên đất sét chỉ là nét thẳng và ngắn, nét to ở chỗ mới ấn vào, nét nhỏ ở chỗ rút bút ra, do đó giống hình cái nêm

-Rất nhiều tộc người ở Tây Á thời cổ đại đã dùng loại chữ viết này để ghi lại tình hình kinh tế, xã hội, diễn biến chính trị thời đó Vì vậy, có thể coi chữ viết do người Xume phát minh là thứ chữ mẹ đẻ của nhiều chữ viết khác của người Áccat, Babilon, Atxiri, Ba Tư

-Các học giả Grotephen người Đức (1802), nhà du lịch người Anh Rolinxon (1835) là những người đã đặt nền móng cho việc đọc chữ tiết hình Đến năm 1857, bốn độc giả đã cùng đọc được một đoạn minh văn chữ viết hình Atxiri Từ đó cả kho tàng tư liệu của khu vực Lưỡng Hà thuộc các lĩnh vực văn học, lịch sử, pháp luật, kinh tế, khoa học được dịch ra ngôn ngữ hiện đại Năm 1957, khoa Atxiri học ra đời

- Đầu thiên niên kỉ III TCN, người Xume (Lưỡng Hà) đã sáng tạo ra chữ viết theo kiểu chữ tượng hình Sau đó, chữ viết ngày càng đơn giản hóa, gọn nhẹ và chỉ ghi lại những nét đặc trưng, tạo thành hệ thống chữ tượng hình