Một số biện pháp dạy hát dân ca tieu hoc lân 2

Tuy vậy trong chương trình âm nhạc ở bậc Tiểu học các bài dân ca còn hạn chế, vì thế sự hiểu biết về dân ca của các em chưa được nhiều.. Qua các bài dân ca trong chương trình học chí

1 Lí do chọn đề tài

Cả cuộc đời chiến đấu vì lí tưởng cao đẹp của đất nước, vì tự do và hạnh phúc của đồng bào và nhân loại, trong khoảnh khắc cuối cùng của đời người, Bác chỉ có một ước nguyện rằng Bác muốn mang theo âm hưởng làn điệu dân ca của quê hương ngọt ngào Ước nguyện bình dị của người ẩn chứa một tinh thần nhân văn cao đẹp, trong tinh thần ấy là quê hương, nguồn cội, những nổi nhớ thương chất chứa là ao ước và khát vọng kìm nén trong trái tim

Trong bài hát“Lời Bác dặn trước lúc đi xa” nhạc và lời Trần Hoàn Có đoạn “Lúc chia li, lời di chúc đơn sơ, Bác muốn non sông đinh ninh lời hẹn thề:

Rằng đã yêu tổ quốc mình, càng yêu tha thiết Những khúc hát dân ca”

Dân ca phản ánh tình cảm tâm tư , nguyện vọng của người dân với gia đình, quê hương, đất nước , thậm chí phản ánh đời dống xã hội, lịch sử của thời

kỳ đó

Nói tới dân ca là nói đến niềm tự hào về bản sắc văn hoá của dân tộc ta, trải qua hơn bốn ngàn năm lịch sử, âm nhạc dân gian nói chung và dân ca nói riêng

đã khẳng định tinh hoa văn hoá đặc sắc, là linh hồn của dân tộc Từ khi cất tiếng khóc chào đời, con người đã cảm nhận được âm điệu ngọt ngào trong lời ru tha thiết của mẹ, của bà qua những làn điệu ru con Đến khi trưởng thành dân ca vẫn cùng con người trong cuộc sống hàng ngày, trong lao động, trong chiến đấu, gắn

bó với con người qua điệu hò kéo lưới, giã gạo, kéo pháo hay khúc hát giao duyên Dân ca được truyền miệng từ đời này qua đời khác, vùng miền này qua vùng miền khác, được xuất phát từ người dân lao động nơi ruộng đồng, sông nước, được giao lưu trong dân gian Chính vì thế dân ca nói riêng và âm nhạc nói chung đã trở thành một môn học rất quan trọng, nhất là đối với trẻ em Bởi tâm hồn trẻ như một tờ giấy trắng tùy thuộc vào môi trường giáo dục mà tờ giấy trắng ấy có màu sắc khác nhau Với âm nhạc các em rất nhạy bén với những giai điệu lời ca ngọt ngào trong sáng, sẽ gieo vào trẻ những tình cảm tốt đẹp, làm cho đời sống tâm hồn các em phong phú hơn Tuy vậy trong chương trình âm nhạc ở bậc Tiểu học các bài dân ca còn hạn chế, vì thế sự hiểu biết về dân ca của các em chưa được nhiều Mặt khác do sự phát triển của xã hội kéo theo âm nhạc thị trường nên các em bị ảnh hưởng rất nhiều, các em không còn quan tâm đến dân ca, yêu thích dân ca

Khi dạy hát tôi nhận thấy có nhiều khó khăn khi dạy bài hát dân ca cho học sinh do các bài hát dân ca thường là có luyến và có giai điệu tha thiết, trữ tình nên khi thể hiện các em thường hát với tốc độ nhanh như hát các bài hành khúc, hát chưa đúng hoặc không rõ chỗ luyến làm mất tính chất bài hát Bên cạnh đó nhiều em học sinh chưa thể hiện dược tình cảm của bài hát, hát chưa đúng giai điệu, cao độ và trường độ, các em chưa yêu thích bài dân ca Nhiều em còn rụt

rè, chưa mạnh dạn, tự tin khi thể hiện bài hát hoặc biểu diễn trước lớp Một số

em học sinh lớp 1 do phát âm còn hạn chế nên hát chưa được rõ lời và những chỗ có luyến

Trước tình hình đó tôi đã suy nghĩ, không ngừng nghiên cứu tài liệu, nội dung, kiến thức bài Đồng thời qua nhiều tiết dạy học hát tôi cũng thu được nhiều kinh nghiệm và tôi đã nghiên cứu và mạnh dạn đưa ra đề tài: “Một số

biện pháp dạy hát dân ca đối với học sinh Tiểu học” Qua các bài dân ca các

em được học, được nghe đều nói lên lòng yêu đất nước, yêu quê hương, xóm làng, yêu thầy cô, bạn bè, biết kính trọng ông bà cha mẹ Các em biết được nhiều làn điệu dân ca của các vùng miền, nhất là những bài dân ca Nam Bộ nơi các em đang sinh sống

2 Mục đích nghiên cứu

Đưa ra những biện pháp để học sinh Tiểu học yêu thích học hát các bài dân ca Đồng thời, giúp các em nhận ra những giá trị văn hóa to lớn, tìm hiểu sâu hơn, tăng cường vốn hiểu biết về kho tàng dân ca Việt Nam, từ đó các em thêm trân trọng, yêu quý và biết lưu giữ những điệu hồn của dân tộc Việt

Âm nhạc nói chung và dân ca nói riêng đóng một vai trò rất quan trọng

trong xã hội, văn hào Vích - to Huy - gô đã xác nhận: “Nghệ thuật giúp một dân

tộc nô lệ trở thành tự do, giúp một dân tộc tự do trở thành vĩ đại” Qua các bài

dân ca trong chương trình học chính khoá và các bài hát, tôi tăng cường dạy các bài hát dân ca ở các tiết học hát dành cho địa phương tự chọn cũng như giới thiệu thêm các bài hát dân ca khác, đồng thời đưa ra các câu hỏi gợi mở khi giới thiệu bài và ở phần củng cố bài, các em sẽ hứng thú hơn trong các tiết học âm nhạc, từ đó các em thêm hiểu về dân ca, yêu thích dân ca, biết được nhiều làn điệu dân ca, tạo cho các em vốn kiến thức không chỉ trong âm nhạc mà cả xã hội, văn hoá, con người được truyền tải qua mỗi bài hát, qua mỗi làn điệu của các vùng miền

3 Lịch sử đề tài

Từ thực tế học tập của học sinh và qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy, trao đổi với đồng nghiệp cũng như nghiên cứu trên các tài liệu, phương tiện thông tin đại chúng, tôi mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm trao đổi với mong muốn định hướng thị hiếu thưởng thức âm nhạc cho học sinh, đồng thời góp phần lưu giữ, bảo tồn giá trị văn học truyền thống của dân tộc, giúp cho tất cả học sinh Tiểu học yêu thích học hát, hát hay, hát đúng các bài dân ca, góp phần bảo tồn và phát huy được những giá trị văn hóa to lớn của dân tộc Và đây cũng

là đề tài đầu tiên mà tôi áp dụng trong năm học 2022-2023 để góp phần nâng cao chất lượng dạy và học hát dân ca đối với tiểu học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Học sinh tiểu học trường Tiểu học và Trung học cơ

sở Bình Thạnh, huyện Mộc Hóa tỉnh Long An

Phạm vi đề tài: “Một số biện pháp dạy hát dân ca đối với học sinh tiểu

học” trường Tiểu học và Trung học cơ sở Bình Thạnh, huyện Mộc Hóa tỉnh

Long An

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Thực trạng đề tài

1.1 Thuận lợi

Giáo viên đã được tập huấn về chương trình âm nhạc mới 2018 theo kế hoạch của Phòng Giáo dục và của nhà trường, đã tổ chức dạy đúng phương pháp, đúng mục tiêu của từng bài học

Bản thân là giáo viên được đào tạo chuyên nghành âm nhạc và được trực tiếp tham gia giảng dạy âm nhạc từ nhiều năm ở trường Tiểu học

Được tạo điều kiện về cơ sở vật chất, đồ dùng dạy học

Học sinh yêu thích học môn âm nhạc Học sinh có đầy đủ sách giáo khoa,

đồ dùng học tập

Bộ giáo dục đã đưa chương trình dạy dân ca vào các trường học phổ thông

từ cấp học Mầm non với nhiều hình thức đa dạng, phong phú với chủ đề về miền dân ca, em yêu làn điệu dân ca Do vậy, học sinh sớm được làm quen với các bài hát dân ca, nên khi bước sang Tiểu học, nội dung học hát này không còn lạ đối với các em Theo đó, những điệu hò man mát xa khơi, những tiếng ru vời vợi trưa hè, những bài ca thấm đẫm tình đất, tình người…đã trở nên quen thuộc đối với nhiều học sinh, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách các em ngay từ nhỏ

1.2 Khó khăn

Một số em chưa tự tin, chưa mạnh dạn khi học hát

Khi học hát, các em chưa biết kiềm chế được âm thanh nên gây ồn ào cho

cả lớp

Một số phụ huynh học sinh còn quan niệm âm nhạc không phải là môn học chính, nên không chú trọng đến việc tập luyện cho các em

Các bài hát dân ca mang tính chất vùng miền, khi dạy hát học sinh chưa hiểu hết về tập quán sinh hoạt khi sáng tác bài dân ca của từng vùng khác nhau trên mọi miền đất nước

Vốn kiến thức sơ đẳng về dân ca Việt Nam nói chung của các em rất hạn chế

Hơn nữa không gian để biểu diễn các bài hát dân ca trong các tiết học cũng chưa được đáp ứng

Thiếu tài liệu, tư liệu về dạy hát dân ca ở trường Tiểu học (chủ yếu là giáo viên tự sưu tầm và chọn lọc trong quá trình giảng dạy)

Ngay từ đầu năm học tôi đã tiến hành khảo thái độ yêu thích đối với dân

ca và khả năng hát dân ca của học sinh các lớp tại trường, kết quả khảo sát như sau:

Đối tượng Tổng

số

Thích nghe dân ca

Không thích nghe dân ca

Hát dân ca tốt

Hát dân ca chưa tốt

Kết quả khảo sát cụ thể cho thấy vốn dân ca của một số em còn chưa nhiều, nhiều em không hứng thú với dân ca, chưa yêu thích hát dân ca, dẫn đến việc các em chưa có được vốn kiến thức phong phú về dân ca đôi khi ngay cả những bài dân ca trong chương trình học một số em còn quên

2 Nội dung cần giải quyết

Để giúp học sinh học tốt dân ca và yêu thích dân ca, ta phải thực thiện tốt những nội dung sau:

1 Làm thay đổi thái độ của học sinh đối với dân ca

2 Làm mới không gian phòng học và thay đổi không gian học tập phù hợp với từng tiết dạy

3 Kỹ thuật luyện thanh

4 Rèn luyện kỹ năng hát dân ca cho học sinh

3 Biện pháp giải quyết

3.1 Làm thay đổi thái độ của học sinh đối với dân ca

Để tạo sự hứng thú của các em khi học hát dân ca tôi kết hợp trò chơi vào trong tiết học

Tùy vào từng bài dân ca, tôi thường lồng ghép các trò chơi dân gian nhằm tạo cho không khí lớp học thêm phong phú, sinh động hơn Bởi lẽ, trò chơi dân gian không chỉ đơn thuần là trò chơi của trẻ em, mà nó còn chứa đựng cả nền văn hóa dân tộc Việt nam độc đáo và giàu bản sắc, thông qua trò chơi giúp các

em tư duy, sáng tạo, đoàn kết, thân thiện với bạn bè, thêm yêu mến quê hương đất nước

Ví dụ: Khi dạy tiết Ôn tập bài hát “Con chim chích chòe” (Sách giáo khoa

Âm nhạc 2, trang 14, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống), tôi hướng dẫn HS

ra ngoài trời, xếp thành vòng tròn: vừa ôn tập, vừa biểu diễn bài hát, cuối tiết học dành ít thời gian cho HS tham gia các trò chơi như: “Chi chi chành chành” hoặc “Rồng rắn lên mây”, đây là những trò chơi HS rất yêu thích vì nó mang tính tập thể, HS được tham gia đông, những em hay rụt rè nhút nhát cũng tham gia nhiệt tình, qua đó giáo dục HS tính đoàn kết thương yêu nhau

Để mở rộng thêm vốn hiểu biết về dân ca, kích thích sự tìm tòi khám phá thêm các bài hát dân ca ngoài chương trình, trong các tiết ôn tập, tôi thường tổ chức thi đua giữa các nhóm trong lớp học:

Ví dụ: Nhóm 1: tìm và hát các bài hát dân ca miền Bắc

Nhóm 2: tìm và hát các bài hát dân ca miền Trung

Nhóm 3: tìm và hát các bài hát dân ca Tây Nguyên

Nhóm 4: tìm và hát các bài hát dân ca miền Nam

Nhóm nào tìm và hát đúng được nhiều bài dân ca thì được thưởng số lượng những bông hoa bằng số lượng các bài dân ca tìm được hoặc cộng thêm điểm vào điểm thi đua của các tổ… để khuyến khích học sinh ham tìm hiểu hơn về dân ca và yêu thích dân ca

Khi dạy hát tôi sẽ giải thích lời ca cho học sinh, bởi có hiểu được nội dung bài hát muốn nói gì? hát gì? Thì các em mới hiểu, mới yêu thích bài hát

Ví dụ 1: Khi dạy hát bài “Gà Gáy ”dân ca Cống Khao (Lai Châu) (Sách

giáo khoa Âm nhạc 1, trang 38, bộ sách Kết nối Tri thức với Cuộc sống)

Con gà gáy le té le sáng rồi ai ơi!

Gà gáy té le té le sáng rồi ai ơi!

Nắng sáng lên rồi dậy lên nương đã sáng rồi ai ơi!

Rừng và nương xanh đã sáng rồi ai ơi!

Tôi sẽ giải thích cho các em biết lời của bài hát mô tả về tiếng gà gáy của người dân Cống Khao Và sự khác nhau trong cách mô tả tiếng gà gáy của người dân Cống Khao với tiếng gà gáy của người dân tộc kinh của chúng ta như thế nào Người dân Cống khao sẽ dùng từ le té le để mô tả về tiếng gà gáy Con người dân tộc kinh chúng ta dùng từ Ò Ó O để mô tả tiếng gà gáy

Ví dụ 2: Khi dạy hát bài “Chim sáo” dân ca Khơ – me (Nam Bộ) (sách

giáo khoa Âm nhạc 4, trang 32)

Trong rừng cây xanh sáo đùa sáo bay

Trong rừng cây xanh sáo đùa sáo bay.

Ngọt thơm đom boong ơi, đàn chim vui bầy la là la la

Bài này tôi sẽ giải thích cho các em “đom boong” tiếng Khơ – me gọi là

quả đa, nội dung lời bài hát nói về khi quả đa chín đỏ, đàn chim sáo kéo về ăn và vui đùa, nhảy múa trên cành cây

Ở các bài dân ca khác hay các bài dân ca tôi dạy trong các tiết tự chọn tôi cũng hướng dẫn và giải thích nội dung bài hát tương tự

Và để các em hiểu rõ hơn về dân ca tôi sẽ giới thiệu cho các em dân ca là

gì? “Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác ra, không rõ tác giả Đầu

tiên có thể do một người nghĩ ra rồi truyền miệng từ đời này qua đời khác và được phổ biến ở từng vùng, từng dân tộc… Các bài hát được gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng nên có sức sống bền vững với thời gian”.

3.2 Làm mới không gian phòng học và thay đổi không gian học tập

phù hợp với từng tiết dạy

Thay đổi không gian phòng học cũng là một biện pháp hữu hiệu để tiết học đạt hiệu quả hơn

Trong những giờ ôn tập bài hát, có thể cho các em ra sân để học sinh được luyện tập với nhau theo nhóm Tuy nhiên giáo viên cần giao công việc cụ thể cho từng nhóm và quán triệt học sinh về ý thức tự quản Giáo viên thường xuyên đến từng nhóm để kiểm tra việc thực hiện của các nhóm cũng như giúp đỡ các

em khi cần thiết tránh làm ảnh hưởng tới các lớp khác

Trang trí phòng nhạc sinh động, phù hợp với đặc trưng của bộ môn Bố trí bàn ghế gọn gàng để làm sao giáo viên có thể bao quát học sinh một cách dể dàng Phòng học có nhiều không gian thoáng tạo điều kiện cho học sinh lên biểu diễn tốt hơn Bên cạnh đó trong phòng nhạc cũng nên trưng bày một số hình ảnh hoạt động văn hóa, văn nghệ của trường để góp phần thu hút học sinh yêu thích môn Âm nhạc và từng bước tham gia vào các hoạt động của trường

Định hướng cho học sinh có năng khiếu tham gia các mô hình câu lạc bộ

Âm nhạc của trường Nhằm tạo ra một sân chơi giải trí có ích cũng như tạo điều kiện cho các em học sinh có năng khiếu phát triển khả năng của mình Hiện tại trường tôi đã thành lập một số câu lạc bộ sinh hoạt đều đặn hàng tuần Với Âm

nhạc thì có Câu lạc bộ ca múa “ Em yêu làn điệu dân ca” Do vậy, trong quá

trình dạy nhạc, đối với những học sinh có năng khiếu, tôi khuyến khích các em tham vào câu lạc bộ cũng như tạo điều kiện để học sinh tham gia các phong trào văn nghệ của nhà trường Phối hợp với địa phương và các ban ngành đoàn thể tổ chức các hoạt động văn nghệ chào mừng các ngày lễ lớn, tham gia vào các hoạt động do các cấp tổ chức

3.3 Kỹ thuật luyện thanh

Yếu tố này rất quan trọng nó ảnh hưởng trực tiếp đến giọng hát, kỹ thuật hát của các em đó là luyện thanh (khởi động giọng) Khi dạy các bài hát thiếu nhi hoặc các bài hát nước ngoài, trong bước khởi động giọng, tôi thường sử dụng gam trưởng hoặc gam thứ của Âm nhạc phương Tây cho HS khởi động giọng

Ví dụ:

Nhưng khi dạy hát dân ca, do sắc thái riêng của từng vùng miền, nên mỗi bài lại có một màu sắc riêng, và thường viết bằng thang âm ngũ cung, như Pha Son La Đô Rê Vì thế việc sử dụng gam trưởng, thứ của phương Tây là không phù hợp Do đó tôi thường sử dụng chính thang âm của từng bài làm mẫu âm khởi động Thậm chí có bài tôi đã dùng giai điệu của bài hát làm mẫu để học sinh khởi động giọng

Ví dụ: Khi dạy hát bài “Chim sáo” dân ca Khơ – me (Nam Bộ) (sách giáo

khoa Âm nhạc 4, trang 32), tôi đã sử dụng câu hát cuối là mẫu âm dùng để khởi động giọng:

Việc sử dụng mẫu âm này vừa giúp học sinh bước đầu được nghe âm hưởngcủa bài hát dân ca, ngoài ra còn giúp các em được tiếp xúc với giai điệu để khi học bài hát dễ dàng hơn, nhanh hơn

Trong quá trình luyện thanh tư thế đứng của các em học sinh phải thẳng, 2 tay thả lỏng tự do như hình minh họa

Hình ảnh các em học sinh lớp 4A1 đứng luyện thanh

3.4 Rèn luyện kỹ năng hát dân ca cho học sinh

Hướng dẫn hát các từ có dấu luyến, nốt hoa mỹ, những chỗ ngân, nghỉ trong các bài dân ca

Đa phần các bài hát dân ca có ca từ mềm mại, giai điệu nhẹ nhàng du dương nên trong bài hát hay có các từ có dấu luyến móc đơn, móc kép, nốt hoa

mỹ Khi gặp những bài này tôi hướng dẫn và làm mẫu cho các em (hát, đánh đàn) cho các em nghe để các em hiểu, có hiểu thì khi hát các em mới thể hiện được “chất” của bài dân ca miền đó

Ví dụ 1: Khi dạy bài hát “ Con chim chích chòe” dân ca Nam Bộ (sách

giáo khoa Âm nhạc 2, trang 14, bộ sách Kết nối Tri thức với Cuộc sống)

Bắt đầu từ khuông nhạc số 3, số 4 này từ (nằm, cả, cảm) dấu luyến móc kép tôi sẽ hát mẫu, dùng đàn đánh nốt có dấu luyến cho các em nghe 1 – 2 lần sau đó bắt nhịp cho các em hát

Ví dụ 2: Khi dạy bài hát “Hát mừng” (sách giáo khoa Âm nhạc 5, trang

32)

Ở câu này từ (nào, ca) có dấu luyến hoa mỹ đen chấm dôi, tôi cũng sẽ hát mẫu và dùng đàn đánh cho các em nghe để các em hát rồi sau đó bắt nhịp cho các em hát Các bài dân ca khác của các khối lớp tôi hướng dẫn tương tự

Trên đây là 5 biện pháp cần chú trọng sử dụng mà tôi thường dùng trong các tiết dạy dân ca ở các khối lớp đã đem lại hiệu quả rất cao Các bước còn lại như đọc lời ca, chia câu, dạy hát từng câu, củng cố Tôi hướng dẫn như các bài hát thông thường Với một vài ví dụ cụ thể cho từng khối lớp mà tôi đã trình bày

ở trên thì bài dân ca nào cũng có thể áp dụng phương pháp này và không giới hạn ở một bài nào cả Vì thế tôi đã áp dụng vào đối tượng học sinh của tôi các

Đặc biệt trong các giờ dạy giáo án điện tử những bức tranh minh hoạ các vùng miền, những trích đoạn dân ca của các vùng miền liên quan đến bài dạy sẽ làm cho tiết học sinh động hơn, giúp các em hát tốt hơn, nhanh hiểu bài nhớ bài học lâu hơn

“Một số biện pháp dạy hát dân ca đối với học sinh Tiểu học” không những mở rộng thêm kiến thức về dân ca mà các em còn biết được một số kỹ thuật khi hát dân ca Thông qua phương pháp này còn rèn luyện cho các em khả năng phán đoán các bài hát, kĩ năng vận động bồi dưỡng phương pháp tự học, tự nghe

Hoạt động này cũng giúp học sinh tham gia tích cực trong quá trình học tập, tạo hứng thú khi tìm hiểu về các làn điệu dân ca, tích luỹ được vốn kiến thức về các vùng miền để bổ trợ cho các môn học khác

4 Kết quả chuyển biến

Sau khi áp dụng các phương pháp trên tôi đã tiến hành khảo sát học sinh

và kết quả thu được như sau:

Đối tượng Tổng

số

Thích nghe dân ca

Không thích nghe dân ca

Hát dân ca tốt

Hát dân ca chưa tốt

Tuy áp dụng phương pháp trên trong thời gian ngắn nhưng tôi nhận thấy tất cả các lớp đều hứng thú và tham gia sôi nổi vào tiết học âm nhạc nói chung

và dân ca nói riêng Hầu hết các em đều yêu thích dân ca, đã hát được dân ca, hiểu được về nội dung ý nghĩa của mỗi bài dân ca , mà tôi dạy cho các em

Những bài dân ca trong chương trình học chính khóa cũng như những bài dân ca tăng cường trong những tiết dạy hát dành cho địa phương và những bước tôi dạy hát cho các em không quá khó, phù hợp với khả năng của các em, những bài khó hơn, quá sức của các em tôi tăng cường cho các em vào phần nghe nhạc, phần giới thiệu và củng cố nói về các bài hát cùng vùng miền

Việc học tốt trong giờ chính khóa cũng góp phần nào giúp các em mạnh dạn tự tin hơn trong các hoạt động ngoại khóa do trường, địa phương và ngành