(SKKN mới NHẤT) một số BIỆN PHÁP dạy hát dân CA đối với học SINH TIỂU học

Dân ca được truyền miệng từ đời này qua đời khác, vùng miền này qua vùng miền khác, được xuất phát từ người dân lao động nơi ruộng đồng, sông nước, được giao lưu trong

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

“MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HÁT DÂN CA ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC”

I.LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI, MÔ TẢ NỘI DUNG

1/ Lí do chọn đề tài:

Dân ca - 2 từ thật dân giã và mộc mạc đã gắn liền với con người Việt Nam từ bao đời nay Nói tới dân ca là nói đến niềm tự hào về bản sắc văn hoá của dân tộc ta, trải qua hơn bốn ngàn năm lịch sử, âm nhạc dân gian nói chung và dân ca nói riêng đã khẳng định tinh hoa văn hoá đặc sắc, là linh hồn của dân tộc Từ khi cất tiếng khóc chào đời, con người đã cảm nhận được âm điệu ngọt ngào trong lời ru tha thiết của mẹ, của bà qua những làn điệu ru con Đến khi trưởng thành dân ca vẫn cùng con người trong cuộc sống hàng ngày, trong lao động, trong chiến đấu, gắn bó với con người qua điệu hò kéo lưới, giã gạo, kéo pháo hay khúc hát giao duyên vvv Dân ca được truyền miệng từ đời này qua đời khác, vùng miền này qua vùng miền khác, được xuất phát từ người dân lao động nơi ruộng đồng, sông nước, được giao lưu trong dân gian Chính vì thế dân ca nói riêng và âm nhạc nói chung đã trở thành một môn học rất quan trọng, nhất là đối với trẻ em Bởi tâm hồn trẻ như một tờ giấy trắng tùy thuộc vào môi trường giáo dục mà tờ giấy trắng ấy có màu sắc khác nhau Với âm nhạc các em rất nhạy bén với những giai điệu lời

ca ngọt ngào trong sáng, sẽ gieo vào trẻ những tình cảm tốt đẹp, làm cho đời sống tâm hồn các em phong phú hơn Tuy vậy trong chương trình âm nhạc ở bậc Tiểu học các bài dân ca còn hạn chế, vì thế sự hiểu biết về dân ca của các em chưa được nhiều Mặt khác

do sự phát triển của xã hội kéo theo âm nhạc thị trường nên các em bị ảnh hưởng rất nhiều, các em không còn quan tâm đến dân ca, yêu thích dân ca

Khi dạy hát tôi nhận thấy có nhiều khó khăn khi dạy bài hát dân ca cho học sinh

do các bài hát dân ca thường là có luyến và có giai điệu tha thiết, trữ tình nên khi thể hiện các em thường hát với tốc độ nhanh như hát các bài hành khúc, hát chưa đúng hoặc không rõ chỗ luyến làm mất tính chất bài hát Bên cạnh đó nhiều em học sinh thường hát rất buồn, hát chưa đúng giai điệu, cao độ và trường độ, các em chưa yêu thích bài dân ca Nhiều em còn rụt rè, chưa mạnh dạn, tự tin khi thể hiện bài hát hoặc biểu diễn trước lớp Một số em học sinh lớp 1 do phát âm còn hạn chế nên hát chưa được rõ lời và những chỗ có luyến

Ngay từ đầu năm học tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng học hát nhạc của các em học sinh lớp 2/1, 3/1 và lớp 5/2 tại trường, kết quả khảo sát như sau:

Lớp Sĩ số Hoàn thành Hoàn thành tốt Thái độ

Thích Không thích

SL % SL % 2/1 35 16 46 19 54 30 5

Nhìn chung xét về mặt bằng tôi thấy kết quả như vậy là còn thấp Đa số học sinh hát tốt, thuộc lời ca, hát đúng giai điệu và yêu thích giờ học Còn lại có một số em chưa hứng thú vì còn thấy ngại ngùng, sợ sệt khi lên biểu diễn, sợ hát không hay, hát không đúng giai điệu cũng như chưa yêu thích hát dân ca

Trước tình hình đó tôi đã suy nghĩ, không ngừng nghiên cứu tài liệu, nội dung, kiến thức bài Đồng thời qua nhiều tiết dạy học hát tôi cũng thu được nhiều kinh nghiệm và tôi đã nghiên cứu và mạnh dạn đưa ra đề tài: “Một số biện pháp dạy hát dân ca đối

với học sinh Tiểu học” Qua các bài dân ca các em được học, được nghe đều nói lên lòng

yêu đất nước, yêu quê hương, xóm làng, yêu thầy cô, bạn bè, biết kính trọng ông bà cha

mẹ Các em biết được nhiều làn điệu dân ca của các vùng miền, nhất là những bài dân ca Nam Bộ nơi các em đang sinh sống

2/ Mô tả nội dung

Âm nhạc nói chung và dân ca nói riêng đóng một vai trò rất quan trọng trong xã

hội, văn hào Vích - to Huy - gô đã xác nhận: “Nghệ thuật giúp một dân tộc nô lệ trở thành tự do, giúp một dân tộc tự do trở thành vĩ đại” Qua các bài dân ca trong chương

trình học chính khoá và các bài hát, tôi tăng cường dạy các bài hát dân ca ở các tiết học hát dành cho địa phương tự chọn cũng như giới thiệu thêm các bài hát dân ca khác, đồng thời đưa ra các câu hỏi gợi mở khi giới thiệu bài và ở phần củng cố bài, các em sẽ hứng thú hơn trong các tiết học âm nhạc, từ đó các em thêm hiểu về dân ca, yêu thích dân ca, biết được nhiều làn điệu dân ca, tạo cho các em vốn kiến thức không chỉ trong âm nhạc mà cả xã hội, văn hoá, con người được truyền tải qua mỗi bài hát, qua mỗi làn điệu của các vùng miền

Thêm vào đó, ở phần nghe nhạc tôi cho các em nghe những bài hát dân ca ở các vùng miền mà các em chưa được học trong chương trình chính khóa giúp tăng khả năng cảm thụ âm nhạc và làm phong phú thêm vốn dân ca của các em Ngoài ra việc tổ chức và lựa chọn các em có năng khiếu ca múa cũng được tôi chú trọng, nhất là các em hát dân

ca tốt để tạo nòng cốt cho đội văn nghệ nhà trường phục vụ các phong trào cũng như tham gia các cuộc thi văn nghệ của thị xã

Khi dạy hát dân ca, tôi sẽ giới thiệu qua cho các em biết thế nào là dân ca, gợi ý cho các em các bài hát dân ca quen thuộc và hướng dẫn các em tìm hiểu về bài dân ca đó như của vùng miền nào? Nội dung của bài nói về điều gì? kèm theo giải thích từ khó, từ

địa phương (nếu có) cho các em hiểu Để học hát tốt thì tôi cũng đưa một số mẫu khởi động giọng phù hợp,hát mẫu và hướng dẫn thật kĩ những chỗ khó hát hoặc chỗ luyến láy giúp các em hát đúng giai điệu, cao độ, tính chất của bài

Ngoài ra tôi thường xuyên khuyến khích các em, lôi cuốn các em vào tiết học đầu tiên khi các em bắt đầu được học dân ca, từ đó các em sẽ được cảm nhận về cái hay cái đẹp có trong dân ca Đó cũng là cơ sở để các em phát huy được những khả năng học dân

ca và hình thành cho các em niềm đam mê khi tìm hiểu về dân ca Muốn làm được điều đó tôi luôn luôn bồi dưỡng lòng yêu thích dân ca, luôn học hỏi để phát huy sự sáng tạo, tìm tòi, chuẩn bị kĩ càng bài dạy trước mỗi giờ lên lớp

Sau 1 năm ứng dụng và giảng dạy phương pháp “Một số biện pháp dạy hát dân

ca đối với học sinh Tiểu học” vào trường tôi, tôi nhận thấy quá trình học tập của các em

trở nên tự giác hơn, các em yêu thích môn âm nhạc, yêu thích dân ca hơn, hát đúng tính chất bài hơn, tạo nên niềm vui trong sáng và bổ ích, bồi dưỡng cho các em tinh thần học tập, đa phần các em rất thích phương pháp này, các em tự tin hơn khi hát dân ca và có tiến bộ rõ rệt Các em cảm thấy hào hứng, tham gia đầy đủ vào các tiết học

II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

Trong chương trình âm nhạc tiểu học các em được học những bài dân ca như sau: Lớp 1: - Bài “Quê hương tươi đẹp” dân ca Nùng

- Bài “Lí cây xanh” dân ca Nam bộ

Lớp 2: - Bài “Xoè hoa” dân ca Thái

- Bài “Bắc kim thang” dân ca Nam Bộ

Lớp 3: -Bài “Gà gáy” dân ca Cống (Lai Châu)

- Bài “Ngày mùa vui” dân ca Thái

Lớp 4: - Bài “ Bạn ơi lắng nghe” dân ca Ba Na (Tây Nguyên)

- Bài “Cò lả” dân ca đồng bằng Bắc Bộ

- Bài “Chim sáo” dân ca Khơ – me (Nam Bộ)

Lớp 5: - Bài “ Hát mừng” dân ca Hrê (Tây Nguyên)

Dân ca nghe thì rất đơn giản nhưng ngược lại dân ca rất kén chọn người hát, giọng hát, kĩ thuật hát chính vì thế dưới đây tôi sẽ chia sẻ một số kinh nghiệm của tôi khi dạy hát dân ca Trước tiên người dạy phải hiểu tại sao được gọi là dân ca? Tại sao dân ca lại chia ra các vùng miền? Tôi đã làm khảo sát ở các năm học trước khi hỏi học sinh về dân ca như sau:

- Dân ca là gì?

- Tại sao lại gọi là dân ca miền này, miền kia?

- Hãy kể tên các bài dân ca mà em biết?

Kết quả mà tôi thu được từ các em khối 1 đến khối 5 tại trường tôi là 100% các em không trả lời được câu 1 và câu 2, khi hỏi về dân ca Còn câu 3 thì được một số em trả lời được,

em nào nhiều thì kể được tên 2 – 3 bài, còn lại là 1 hoặc không trả lời được

Từ đầu kỳ II năm học 2018 – 2019 cho đến nay, tiết đầu tiên dạy bài hát dân ca ở các lớp tôi hướng dẫn cho học sinh, dân ca là gì?

“Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác ra, không rõ tác giả Đầu tiên có thể do một người nghĩ ra rồi truyền miệng từ đời này qua đời khác và được phổ biến ở từng vùng, từng dân tộc… Các bài hát được gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng nên có sức sống bền vững với thời gian”.

- Tại sao gọi là dân ca miền này, miền kia?

“Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc với một nền văn hoá lâu đời, do đó mỗi làn điệu dân ca được gắn liền với con người và bản sắc của mỗi vùng miền đó Chính vì thế mới được gọi là dân ca miền này miền kia Ví dụ miền Bắc có dân ca quan họ Bắc Ninh, hát

xoan Phú Thọ… Ở miền Trung có hò Huế…Ở Nam Bộ có điệu lý, hò…Dân ca của dân tộc miền núi phía Bắc (đồng bào H’mông, Thái…) dân ca của dân tộc Tây Nguyên (Gia – Rai, Ba – Na, Xê – Đăng ) đều có sắc riêng”

Tôi đã hướng dẫn và giải thích cho học sinh về dân ca như vậy Chính vì thế trong những tiết dạy bài hát dân ca cho các em tôi đã áp dụng một số biện pháp sau vào tiết dạy:

Một là: Trước khi dạy 1 bài hát dân ca ở các khối lớp tôi sẽ kiểm tra bài cũ với câu hỏi:

- Dân ca là gì?

- Học sinh trả lời, tôi nhận xét và chốt lại đáp án Nếu học sinh quên mà không trả lời

được tôi sẽ giải thích, hướng dẫn cho các em nhớ lại “Dân ca là những ” Các tiết dạy

bài dân ca tiếp theo tôi tiếp tục kiểm tra các em, cứ như thế các em sẽ hiểu và nhớ được

lâu với câu trả lời (dân ca là gì?) Cho đến bây giờ tất cả các em khối lớp 3, 4, 5 đều hiểu

được dân ca là gì? Còn các em khối lớp 1, 2 có em hiểu, có em không

Hai là: Sau khi các em đã hiểu dân ca là gì rồi, tôi giới thiệu cho các em biết xuất sứ của

bài dân ca đó, có như thế các em với nhớ được lâu về bài dân ca đó là của vùng miền nào Qua đó tôi giới thiệu thêm, hoặc cho học sinh kể tên các bài hát cùng vùng miền

Ví dụ:

- Tuần 12 lớp 4 học hát bài “Cò lả” dân ca đồng bằng Bắc Bộ, tôi giới thiệu cho các em

đây là một làn điệu dân ca phổ biến ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, rất quen thuộc với người dân lao động, các em nhỏ ở đây khi sinh ra và lớn lên đã được nghe bài này từ bà, từ mẹ trong mỗi giấc ngủ Nhân dân ta đã dựa theo thể thơ lục bát để sáng tác bài này, bài hát thể hiện tinh thần lạc quan của người nông dân trong lao động sản xuất Ngoài bài

dân ca này ra Bắc Bộ còn rất nhiều bài dân ca khác như: (Trống cơm, xe chỉ luồn kim ).

Ba là: Trong khi dạy hát tôi giải thích lời ca cho học sinh, bởi có hiểu được nội dung bài

hát muốn nói gì? hát gì? Thì các em mới hiểu, mới nhập tâm để hát

Ví dụ 1:

- Tuần 4 lớp 2 học hát bài “Xoè hoa”dân ca Thái

Bùng boong bính boong ngân nga tiếng cồng vang vang.

Nghe tiếng chiêng reo vui rộn ràng.

Theo tiếng khèn tiếng sáo vang lừng.

Tay nắm tay ta cùng xèo hoa.

Tôi sẽ giải thích cho các em biết nội dung lời của bài hát nói về một làn điệu múa rất nổi

tiếng của đồng bào Thái đó là xoè hoa Khi nghe “bùng boong bính boong” là âm thanh

của cồng (chiêng) nổi lên thì mọi người cầm tay nhau đứng thành hình vòng tròn bước sang trái, sang phải cùng múa điệu xoè hoa như hình minh hoạ

Hình 3: Minh họa múa xòe hoa

Ví dụ 2:

- Tuần 23 lớp 4 học hát “Chim sáo” dân ca Khơ – me (Nam Bộ).

Trong rừng cây xanh sáo đùa sáo bay

Trong rừng cây xanh sáo đùa sáo bay.

Ngọt thơm đom boong ơi, đàn chim vui bầy la là la la

Bài này tôi sẽ giải thích cho các em “đom boong” tiếng Khơ – me gọi là quả đa, nội dung

lời bài hát nói về khi quả đa chín đỏ, đàn chim sáo kéo về ăn và vui đùa, nhảy múa trên cành cây

Ở các bài dân ca khác hay các bài dân ca tôi dạy trong các tiết tự chọn tôi cũng hướng dẫn và giải thích nội dung bài hát tương tự

Bốn là: Yếu tố này rất quan trọng nó ảnh hưởng trực tiếp đến giọng hát, kỹ thuật hát của

các em đó là luyện thanh (khởi động giọng) Bởi thang âm của các bài thường khác nhau về giọng, về giai điệu nên trong quá trình dạy hát các bài dân ca của khối lớp 1, 2 tôi cho các em hát tập thể 1 bài, hoặc 1 đoạn trong 1 bài hát nào đó

Ví dụ 1:

- Cho các em hát bài: “Kìa con bướm vàng”

Kìa con bướm vàng, kìa con bướm vàng.

Xòe đôi cánh, xòe đôi cánh.

Bươm bướm bay 2 – 3 vòng.

Bươm bướm bay 2 – 3 vòng.

Em ngồi xem, em ngồi xem.

Ví dụ 2:

- Hay một đoạn trích trong bài “Năm cánh sao vui”

Năm cánh sao vui, nở bừng hoa đẹp.

Sao chăm học sao ngoan bạn hiền.

Năm cánh sao ấy kết thành bông hoa.

Nở từ tên gọi cháu ngoan Bác Hồ.

Những bài này có giai điệu vui nhộn, âm vực phù hợp với độ tuổi của các em

Còn các em khối lớp 3, 4, 5 các em đã lớn hơn, đã được học một số nốt nhạc Với các em

ở độ tuổi này tôi cho các em đứng tại chỗ luyện các mẫu âm thanh có sẵn (đô – rê –

mi ) sau đó thay bằng các âm hình như (mi i, ma a, mô ô hay la la ), dưới đây là các mẫu luyện thanh tôi hay sử dụng cho các em

Trong quá trình luyện thanh tư thế đứng của các em học sinh phải thẳng, 2 tay thả lỏng tự do như hình minh họa

Mẫu 1:

Mẫu 2:

Mẫu 3:

Hình 4: Minh họa tư thế đứng luyện thanh

Năm là: Hướng dẫn hát các từ có dấu luyến, nốt hoa mỹ, những chỗ ngân, nghỉ trong các

bài dân ca

Đa phần các bài hát dân ca có ca từ mềm mại, giai điệu nhẹ nhàng du dương nên trong bài hát hay có các từ có dấu luyến móc đơn, móc kép, nốt hoa mỹ Khi gặp những bài này tôi hướng dẫn và làm mẫu cho các em (hát, đánh đàn) cho các em nghe để các em hiểu, có hiểu thì khi hát các em mới thể hiện được “chất” của bài dân ca miền đó

Ví dụ 1:

- Tuần 14 lớp 3 học hát “ Ngày mùa vui” dân ca Thái.

Ở câu này từ (ấm, có) dấu luyến móc đơn tôi sẽ hát mẫu, dùng đàn đánh nốt có dấu luyến cho các em nghe 1 – 2 lần sau đó bắt nhịp cho các em hát

Ví dụ 2:

- Tuần 19 lớp 5 học hát “Hát mừng”

Ở câu này từ (nào, ca) có dấu luyến hoa mỹ đen chấm dôi, tôi cũng sẽ hát mẫu và dùng đàn đánh cho các em nghe để các em hát rồi sau đó bắt nhịp cho các em hát Các bài dân

ca khác của các khối lớp tôi hướng dẫn tương tự

Trên đây là 5 biện pháp cần chú trọng sử dụng mà tôi thường dùng trong các tiết dạy dân ca ở các khối lớp đã đem lại hiệu quả rất cao Các bước còn lại như đọc lời ca, chia câu, dạy hát từng câu, củng cố Tôi hướng dẫn như các bài hát thông thường Với một vài ví dụ cụ thể cho từng khối lớp mà tôi đã trình bày ở trên thì bài dân ca nào cũng có thể áp dụng phương pháp này và không giới hạn ở một bài nào cả Vì thế tôi đã áp dụng vào đối tượng học sinh của tôi các em rất thích khi được học dân ca, rất thích nghe dân ca hay nghe kể về dân ca Đặc biệt trong các giờ dạy giáo án điện tử những bức tranh minh hoạ các vùng miền, những trích đoạn dân ca của các vùng miền liên quan đến bài dạy sẽ làm cho tiết học sinh động hơn, giúp các em hát tốt hơn, nhanh hiểu bài nhớ bài học lâu hơn

“Một số biện pháp dạy hát dân ca đối với học sinh Tiểu học” không những mở rộng thêm kiến thức về dân ca mà các em còn biết được một số kỹ thuật khi hát dân ca Thông qua phương pháp này còn rèn luyện cho các em khả năng phán đoán các bài hát,

kĩ năng vận động bồi dưỡng phương pháp tự học, tự nghe

Hoạt động này cũng giúp học sinh tham gia tích cực trong quá trình học tập, tạo hứng thú khi tìm hiểu về các làn điệu dân ca, tích luỹ được vốn kiến thức về các vùng miền để bổ trợ cho các môn học khác

III.KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC