Tiểu luận phương pháp nghiên cứu tôn giáo

Nghiên cứu tôn giáo là lĩnh vực nghiên cứu về các hành vi và niềm tin tôn giáo của con người. Nghiên cứu này bao gồm việc tìm hiểu các hệ thống tôn giáo, tín ngưỡng, thực hành và các yếu tố liên quan đến tôn giáo như lịch sử, văn hóa, và khoa học. Nghiên cứu tôn giáo bao gồm việc phân tích, so sánh và đánh giá các tâm linh, thuật ngữ, kinh nguyên và sự lan truyền của các tôn giáo khác nhau. Nghiên cứu tôn giáo cũng có thể tập trung vào học thuật hoặc tập trung vào quan điểm cá nhân của người nghiên cứu về tôn giáo. Phương pháp nghiên cứu tôn giáo là cách tiến hành, quy trình và công cụ sử dụng để thu thập, phân tích và hiểu sâu hơn về các vấn đề và hiện tượng liên quan đến tôn giáo. Nó có thể sử dụng các phương pháp và công cụ khác nhau, tùy thuộc vào mục đích của nghiên cứu và các điều kiện cụ thể.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

1 Nhóm phương pháp nghiên cứu định tính 2

1.1 Điền dã Dân tộc học 2

1.2 Phỏng vấn sâu 4

1.3 Nghiên cứu trường hợp 5

1.4 Phân tích nội dung 6

1.5 Tham vấn ý kiến chuyên gia 7

2 Nhóm phương pháp nghiên cứu định lượng 9

2.1 Khảo sát 9

2.2 Phân tích dữ liệu nhân khẩu học 10

3 Nhóm phương pháp nghiên cứu đặc thù 11

3.1 Nghiên cứu theo chiều dọc: nghiên cứu lịch sử tôn giáo 12

3.2 Nghiên cứu theo chiều ngang: nghiên cứu so sánh các tôn giáo 13

3.3 Nghiên cứu hoàn cảnh văn hoá - xã hội của tôn giáo 14

3.4 Phương pháp hiện tượng học tôn giáo 15

4 Vận dụng một số phương pháp 16

KẾT LUẬN 18 TÀI LIỆU THAM KHẢO

TIỂU LUẬN Phân tích một số phương pháp được ứng dụng trong nghiên cứu tôn giáo

MỞ ĐẦU

Tôn giáo học ra đời muộn hơn so với nhiều chuyên ngành khoa học xã hội

và nhân văn Tới nay, chuyên ngành này chưa thực sự khẳng định được đặc thù

về phương pháp nghiên cứu Thực tiễn cho thấy, những nhà khoa học nổi tiếngnghiên cứu tôn giáo trên thế giới lại đến từ nhiều chuyên ngành, tiêu biểu nhưTriết học, Tâm lý học, Xã hội học, Nhân học Câu hỏi đặt ra là tiếp cận như thếnào để lý giải về tôn giáo mà đảm bảo các tiêu chí khoa học?

Nghiên cứu tôn giáo là lĩnh vực nghiên cứu về các hành vi và niềm tin tôngiáo của con người Nghiên cứu này bao gồm việc tìm hiểu các hệ thống tôngiáo, tín ngưỡng, thực hành và các yếu tố liên quan đến tôn giáo như lịch sử, vănhóa, và khoa học Nghiên cứu tôn giáo bao gồm việc phân tích, so sánh và đánhgiá các tâm linh, thuật ngữ, kinh nguyên và sự lan truyền của các tôn giáo khácnhau Nghiên cứu tôn giáo cũng có thể tập trung vào học thuật hoặc tập trungvào quan điểm cá nhân của người nghiên cứu về tôn giáo

Phương pháp nghiên cứu tôn giáo là cách tiến hành, quy trình và công cụ sửdụng để thu thập, phân tích và hiểu sâu hơn về các vấn đề và hiện tượng liênquan đến tôn giáo Nó có thể sử dụng các phương pháp và công cụ khác nhau,tùy thuộc vào mục đích của nghiên cứu và các điều kiện cụ thể

NỘI DUNG

1 Nhóm phương pháp nghiên cứu định tính

Nhóm phương pháp này được thiết kế nhằm tìm hiểu các đặc trưng, hành

vi, cảm xúc, suy nghĩ, ý tưởng, hay trải nghiệm của cá nhân hay nhóm người; tậptrung vào các khía cạnh phức tạp, đa chiều và đậm tính chủ quan của các hiệntượng trong đời sống xã hội Đặc trưng của nhóm phương pháp nghiên cứu địnhtính là đi sâu từng chủ đề, thời gian nghiên cứu kéo dài, quy mô có thể nhỏ hẹp,nhấn mạnh vai trò của nhà nghiên cứu Dữ liệu do nhóm phương pháp này tạo rachủ yếu là các kết quả trả lời phỏng vấn sâu, ghi chép và mô tả từ quan sát, nhật

ký điền dã, bản phân tích văn bản tôn giáo,v.v Vận dụng nghiên cứu tôn giáo,nhóm phương pháp nghiên cứu định tính chú trọng khám phá các trải nghiệm tôngiáo, niềm tin tôn giáo và thực hành tôn giáo Dưới đây là một số phương pháp

cụ thể thường áp dụng trong nhóm phương nghiên cứu định tính về tôn giáo:

1.1 Điền dã Dân tộc học:

Phương pháp Điền dã Dân tộc học là một trong những phương pháp quantrọng trong việc nghiên cứu về tôn giáo Phương pháp này đặc biệt chú trọng đếncác nghi thức, tục lệ và thực hành tôn giáo của một cộng đồng dân tộc cụ thể,thông qua việc nghiên cứu trực tiếp quan sát và tương tác với cộng đồng đó Cụthể, các bước tiến hành phương pháp Điền dã Dân tộc học như sau:

 Định vị cộng đồng: Chọn đối tượng nghiên cứu và xác định địa lý và vănhóa vị trí của nhóm dân tộc đó

 Tiếp cận cộng đồng: Thiết lập quan hệ với cộng đồng bằng cách tìm cáchtiếp cận, tôn trọng và giải quyết các vấn đề của cộng đồng

 Quan sát và trao đổi: Thực hiện nghiên cứu trực tiếp bằng cách quan sát,ghi chép, đối thoại và tham gia vào các hoạt động tôn giáo của cộngđồng

 Phân tích dữ liệu: Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu phân tích

và đánh giá các thông tin thu thập được về tôn giáo, văn hóa và xã hộicủa cộng đồng

 Triển khai kết quả nghiên cứu: Các kết quả nghiên cứu được triển khaithông qua các báo cáo, bài viết chia sẻ, hoặc giáo dục cộng đồng

Phương pháp này nhấn mạnh việc quan sát chi tiết, tìm hiểu sâu về niềm tin

và thực hành nghi lễ của một cá nhân hay cộng đồng tôn giáo Người nghiên cứuthường theo dõi đối tượng nghiên cứu suốt một thời gian dài, thậm chí ba cùng(cùng ăn, cùng ở, cùng làm) với họ; chú trọng ghi chép nhật ký, trở đi và trở lạiđịa bàn nghiên cứu, tiến hành quan sát từ xa hoặc quan sát tham dự, thực hiệncác phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm với đối tượng nghiên cứu

Trong điền dã Dân tộc học, quan sát rất được chú trọng sử dụng Căn cứvào mức độ, quan sát được chia làm hai loại: quan sát có chuẩn bị/ quan sátchuẩn mực (người nghiên cứu xác định được những yếu tố, những tình huốngquan trọng cho kết quả nghiên cứu, lập kế hoạch chi tiết cho quan sát từ xác địnhđối tượng quan sát đến nội dung ghi chép), và quan sát không chuẩn bị/ quan sát

tự do (người nghiên cứu chưa xác định được những yếu tố, tình huống chủ yếu

mà đề tài nghiên cứu quan tâm; chưa soạn thảo chi tiết và chặt chẽ kế hoạchnghiên cứu) Căn cứ vào vị trí, quan sát được chia thành hai loại: quan sát tham

dự (người quan sát tham dự trực tiếp vào nhóm đối tượng được quan sát) và quansát không tham dự (người quan sát không tham gia vào nhóm đối tượng đượcquan sát, mà đứng bên ngoài để quan sát) Căn cứ vào tính chất, quan sát đượcchia thành hai loại: quan sát công khai (người được quan sát biết mình đang bịquan sát) và quan sát bí mật (người được quan sát không biết mình đang bị quansát) Căn cứ vào tần xuất, quan sát được chia thành hai loại: quan sát một lần(thực hiện một lần trên một đối tượng nghiên cứu và một vấn đề nghiên cứu) và

quan sát nhiều lần (thực hiện nhiều lần trên một đối tượng nghiên cứu và mộtvấn đề nghiên cứu).

Tóm lại, phương pháp Điền dã Dân tộc học trong nghiên cứu tôn giáo làphương pháp tập trung vào việc nghiên cứu trực tiếp các thực hành tôn giáo củamột cộng đồng dân tộc cụ thể Phương pháp này giúp cho các nhà nghiên cứuhiểu rõ hơn về tôn giáo và văn hóa của một cộng đồng, cũng như đảm bảo tínhchính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu

1.2 Phỏng vấn sâu:

Phương pháp phỏng vấn sâu là một trong những phương pháp nghiên cứuquan trọng trong lĩnh vực tôn giáo học Đây là một phương pháp thu thập dữ liệuđược sử dụng để hiểu sâu hơn về những quan điểm, tư tưởng và hành động củacác cá nhân hay cộng đồng tôn giáo

Các bước thực hiện phương pháp này bao gồm:

Lựa chọn người tham gia phỏng vấn: Người tham gia phỏng vấn nên lànhững người có kiến thức, kinh nghiệm và quan điểm rõ ràng về vấn đềtôn giáo mà nghiên cứu quan tâm

Chuẩn bị câu hỏi: Nghiên cứu cần chuẩn bị các câu hỏi cụ thể và chi tiết

để đảm bảo rằng những thông tin thu thập được là chính xác và đầy đủ

Thực hiện phỏng vấn: Nghiên cứu cần trực tiếp phỏng vấn người tham giavới các câu hỏi đã được chuẩn bị sẵn Trong quá trình phỏng vấn, nghiêncứu nên lắng nghe và ghi chép lại các câu trả lời của người tham gia mộtcách chi tiết và đầy đủ

Phân tích dữ liệu: Nghiên cứu phân tích và tổng hợp các thông tin thu thậpđược từ các cuộc phỏng vấn để tìm ra những điểm chung và khác biệtgiữa các quan điểm, tư tưởng hay hành động của các cá nhân hay cộngđồng tôn giáo

Đưa ra kết luận: Cuối cùng, nghiên cứu sử dụng các kết quả phân tích đểđưa ra các kết luận và nhận định về vấn đề tôn giáo được nghiên cứu.Phỏng vấn sâu là một phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong nghiêncứu tôn giáo để thu thập dữ liệu phong phú và chi tiết từ những người tham giaCác nhà nghiên cứu thường sử dụng các câu hỏi mở để gợi ra câu trả lời chitiết từ những người tham gia, cho phép họ tự do nói về niềm tin và kinh nghiệmcủa mình Thông qua các cuộc phỏng vấn này, các nhà nghiên cứu có thể hiểusâu hơn về cách các cá nhân trải nghiệm và thực hành tôn giáo, cũng như xácđịnh các mô hình và chủ đề trong niềm tin và thực hành của họ.

Phương pháp này cũng cho phép các nhà nghiên cứu khám phá sự đa dạngcủa tín ngưỡng và thực hành trong một truyền thống tôn giáo cụ thể, cũng nhưhiểu cách các cá nhân xây dựng bản sắc tôn giáo của riêng họ Tuy nhiên, điềuquan trọng cần lưu ý là phương pháp này có thể tốn thời gian và có thể không tạo

ra dữ liệu tổng quát Tuy nhiên, nó vẫn là một công cụ có giá trị cho các nhànghiên cứu đang tìm cách hiểu sâu hơn về tôn giáo và tác động của nó đối vớicuộc sống của con người

1.3 Nghiên cứu trường hợp:

Phương pháp Nghiên cứu trường hợp là một trong những phương phápnghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực tôn giáo học Phương pháp này thườngđược sử dụng để nghiên cứu sâu về các cộng đồng hay cá nhân tôn giáo cụ thể vàhiểu rõ hơn về các hoạt động, quan niệm, giá trị và lịch sử của họ

Các bước thực hiện phương pháp này bao gồm:

 Lựa chọn trường hợp: Chọn ra một hoặc một số trường hợp (cá nhân, cộngđồng, tổ chức) để nghiên cứu Trường hợp được chọn có thể bao gồm các tôngiáo khác nhau để so sánh

 Thu thập dữ liệu: Sử dụng các phương pháp khác nhau như phỏng vấn,quan sát, phân tích tài liệu để thu thập dữ liệu và thông tin liên quan đến trường

hợp được nghiên cứu Các dữ liệu có thể bao gồm lịch sử, truyền thống, tưtưởng, giá trị, tín ngưỡng, thói quen và hành vi.

 Phân tích dữ liệu: Tổng hợp và phân tích dữ liệu thu thập được để hiểu rõhơn về các quan niệm, giá trị và hoạt động của những người trong trường hợpđược nghiên cứu Các kết quả phân tích có thể so sánh với các trường hợp khác

để tìm ra các điểm chung hay khác biệt

 Đưa ra kết luận: Dựa trên các kết quả phân tích, nghiên cứu đưa ra kếtluận về các quan niệm, giá trị, và hoạt động của trường hợp được nghiên cứu.Nghiên cứu cũng có thể đưa ra những khuyến nghị cho các nhà lãnh đạo tôn giáohay nhà nghiên cứu tương lai

Phương pháp Nghiên cứu trường hợp được coi là một trong những phươngpháp nghiên cứu sâu sắc và có thể cung cấp thông tin chi tiết và đầy đủ về tôngiáo và đời sống tôn giáo của các cá nhân và cộng đồng tôn giáo

Phương pháp này được sử dụng để phân tích các trải nghiệm tôn giáo cụ thểhoặc các hiện tượng/ sự kiện tôn giáo Các trường hợp được chọn để khảo sát làcác mẫu điển hình để từ đó có thể suy ra tình hình chung ở quy mô lớn hơn

1.4 Phân tích nội dung:

Phương pháp Phân tích nội dung là phương pháp nghiên cứu được sử dụngrộng rãi trong các nghiên cứu tôn giáo học Phương pháp này tập trung vào phântích các văn bản hoặc tài liệu và từ đó đưa ra các nhận định về nội dung củachúng Các bước tiến hành phân tích nội dung trong nghiên cứu tôn giáo họcgồm:

 Thu thập các tài liệu liên quan đến chủ đề được nghiên cứu

 Đọc qua tài liệu để hiểu chủ đề, nội dung và ý nghĩa của chúng

 Xác định các đơn vị nghiên cứu, chẳng hạn như đoạn văn, câu hoặc từ cụthể

 Xác định các đơn vị phân tích cần sử dụng, chẳng hạn như các từ khóahoặc bối cảnh

 Phân tích các đơn vị phân tích bằng cách tìm kiếm các mô hình, mẫu hoặc

xu hướng

 Đưa ra các nhận định về nội dung, đưa ra kết luận và đưa ra các khuyếnnghị cho nghiên cứu tương lai Phương pháp phân tích nội dung là mộtcông cụ hữu ích trong nghiên cứu tôn giáo học, giúp các nhà nghiên cứu

có cơ sở để đưa ra các nhận định và giải thích các hiện tượng tôn giáoPhương pháp này chủ yếu dùng để phân tích nội dung kinh sách của tôngiáo nhằm phát hiện các mẫu thức và chủ đề phổ biến; cũng có thể dùng để luậngiải văn bản tôn giáo bởi các cộng đồng tôn giáo khác nhau Khi đó, phươngpháp này được sử dụng để lấy nguồn thông tin hữu ích phục vụ đề tài nghiên cứuđược rút ra không chỉ từ các tài liệu văn tự (tài liệu sơ cấp/ tài liệu gốc, tài liệuthứ cấp/ tài liệu tham khảo; tài liệu chính thức, tài liệu không chính thức), màcòn từ tài liệu phi văn tự như công cụ sản xuất, đồ dùng cá nhân, phim ảnh, bănghình, tác phẩm nghệ thuật, công trình kiến trúc, sự kiện xã hội,v.v

1.5 Tham vấn ý kiến chuyên gia:

Phương pháp này được áp dụng để thu thập ý kiến của các chuyên gia trongđánh giá khách quan về một sản phẩm, nhân vật, sự kiện hay vấn đề Các chuyêngia được lựa chọn để thu thập ý kiến phải là những người có trình độ chuyênmôn cao, hiểu biết thực sự về thông tin cần thiết phục vụ nghiên cứu; có nhiềukinh nghiệm trong lĩnh vực nghiên cứu, đánh giá; am hiểu sự thay đổi của vấn đềnghiên cứu theo thời gian và sự biến động trong thực tiễn; có năng lực phân tích,đánh giá và tổng hợp Để thực hiện tốt phương pháp chuyên gia, người nghiêncứu phải xác định rõ các thông tin cần thiết khi thu thập; chọn đúng chuyên giatrong lĩnh vực nghiên cứu; xây dựng tiêu chuẩn đánh giá cho các tiêu chí cụ thểkhác nhau; hạn chế ảnh hưởng của các chuyên gia với nhau về mặt quan điểm

Việc tổ chức lấy ý kiến chuyên gia chủ yếu thực hiện qua phương pháp phỏngvấn (trực tiếp hoặc qua điện thoại với từng chuyên gia), hoặc phương pháp hộithảo (mời các chuyên gia tụ hợp một điểm, tự do trình bày quan điểm).

Phương pháp tham vấn ý kiến chuyên gia là một trong những phương phápnghiên cứu được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu tôn giáo học Nó liên quanđến việc tìm kiếm ý kiến từ các chuyên gia về một vấn đề tôn giáo cụ thể hoặc vềmột hiện tượng tôn giáo nào đó

Các bước tiến hành phương pháp tham vấn ý kiến chuyên gia trong nghiêncứu tôn giáo học gồm:

 Xác định vấn đề hoặc hiện tượng tôn giáo cần được thảo luận với cácchuyên gia

 Tìm kiếm và chọn lọc các chuyên gia liên quan đến vấn đề hoặc hiệntượng đó Các chuyên gia này có thể là các giáo sư, nhà nghiên cứu hoặccác lãnh đạo tôn giáo

 Liên hệ với các chuyên gia được chọn và mời họ tham gia thảo luận vềvấn đề hoặc hiện tượng tôn giáo đó

 Thực hiện buổi thảo luận với các chuyên gia và ghi lại ý kiến của họ

 Phân tích ý kiến của các chuyên gia để đưa ra kết luận hợp lý

Phương pháp tham vấn ý kiến chuyên gia là một công cụ hữu ích trongnghiên cứu tôn giáo học, giúp cho các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về các vấn đềhoặc hiện tượng tôn giáo cụ thể và đưa ra các giải pháp hợp lý hoặc cải thiện kếtquả nghiên cứu của họ

2 Nhóm phương pháp nghiên cứu định lượng

Phương pháp nghiên cứu định lượng là một phương pháp nghiên cứu khoahọc trong đó dữ liệu thu thập được được biểu diễn dưới dạng con số hoặc số liệuđịnh lượng để phân tích và đưa ra kết quả dựa trên các phương pháp thống kê.Trong nghiên cứu tôn giáo, phương pháp nghiên cứu định lượng được sử dụng

để đánh giá các quan điểm, hành vi, cảm nhận và trải nghiệm tôn giáo từ con sốhoặc số liệu định lượng Một số phương pháp nghiên cứu định lượng trongnghiên cứu tôn giáo bao gồm:

2.1 Khảo sát:

Người nghiên cứu thực hiện khảo sát để thu thập thông tin về niềm tin tôngiáo, thực hành tôn giáo, thái độ tôn giáo, ảnh hưởng của tôn giáo với đờisống, Khảo sát được thực hiện với bảng hỏi, bao gồm các câu hỏi đi cùng cácphương án trả lời thiết kế sẵn Kết quả thu được nhập vào phần mềm chuyêndụng (SPSS, Epidata ) từ đó xử lý và chỉ ra các mối quan hệ Phương pháp nàycho phép việc thu thập thông tin với nhiều người cùng một lúc Người được hỏitrả lời ý kiến bằng cách đánh dấu vào các ô tương ứng theo một quy ước nào đó

Về hình thức, điều tra bằng bảng hỏi được thực hiện qua phỏng vấn trực tiếp,qua điện thoại, qua thư tín và qua internet

Trong nghiên cứu tôn giáo, có nhiều phương pháp khảo sát khác nhau, tùythuộc vào mục đích và phạm vi của nghiên cứu Tuy nhiên, một số phương phápkhảo sát thông thường trong nghiên cứu tôn giáo bao gồm:

 Khảo sát trực tiếp: Đây là phương pháp thu thập thông tin bằng cách trựctiếp quan sát, phỏng vấn hoặc tham gia vào các hoạt động tôn giáo củangười tham gia nghiên cứu Phương pháp này có thể cung cấp thông tin chitiết và chính xác về quan điểm tôn giáo của người tham gia

 Khảo sát gián tiếp: Đây là phương pháp thu thập thông tin từ các nguồnphóng viên hoặc tài liệu văn bản Phương pháp này thường được sử dụng đểthu thập thông tin về lịch sử tôn giáo, các văn bản tôn giáo và các lễ hội tôngiáo

 Phân tích nội dung: Đây là phương pháp phân tích các tài liệu văn bản đểđánh giá và rút ra những kết luận về tôn giáo Phương pháp này thường