Các khái niệm
1.1.1 Khái niệm “ảnh báo chí”
Vào năm 1839, ước mơ ghi lại hình ảnh thiên nhiên đã trở thành hiện thực nhờ những phát minh về máy ảnh và các lĩnh vực khoa học như hóa học, vật lý J.M.Daguerre, N.Niépce (Pháp) và F.Talbot (Anh) là những người đầu tiên phát minh ra máy ảnh Tuy nhiên, khi mới ra đời, nhiếp ảnh chưa được kết nối chặt chẽ với báo chí, do các tờ báo và nhà xuất bản thời đó vẫn ưa chuộng hình thức minh họa truyền thống như tranh vẽ và in khắc Mặc dù vậy, nhiều nhà nghiên cứu đã nhận thấy giá trị độc đáo của nhiếp ảnh và mong muốn nó được sử dụng rộng rãi trong báo chí.
Vào năm 1826, Joseph Nicéphone Niépce đã phát minh ra phương pháp chụp cơ quang, ghi lại hình ảnh trên bản kẽm, cùng với sự ra đời của phương pháp in ảnh Autotyp của Fox Talbot Nhờ những phát minh này, các tòa soạn báo bắt đầu chú trọng đến việc sử dụng và in ảnh, nhận ra rằng hình ảnh cần có sự hỗ trợ từ chú thích viết để phân tích và diễn giải Điều này đã mở ra kỷ nguyên mới cho việc đặt chú thích ảnh trên báo chí Ngày nay, ảnh báo chí đóng vai trò quan trọng, giúp độc giả tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả.
Năm 1869, Phan Huy Chú đã giới thiệu nhiếp ảnh vào Việt Nam bằng cách mở hiệu ảnh “Cảm Hiếu Đường” tại Hà Nội Đến thế kỷ XX, ông “Khánh Ký” cũng mở một hiệu chụp ảnh và sau đó dạy cho dân làng Lai Xá (Hà Đông cũ), giúp cả làng đều biết chụp ảnh.
Từ năm 1930 đến 1945, báo chí Việt Nam đã bắt đầu sử dụng ảnh báo chí Tuy nhiên, trong giai đoạn 1945 - 1954, do hoàn cảnh lịch sử và điều kiện in ấn, ảnh báo chí gần như không xuất hiện Dù vậy, đây là thời kỳ khởi đầu cho sự hình thành của phóng viên ảnh.
Năm 1947, hội thảo về nhiếp ảnh đã diễn ra, đánh dấu sự hình thành của các nhà nhiếp ảnh và là thời kỳ quan trọng giúp họ rèn luyện phương pháp chụp ảnh báo chí.
Vào năm 1951, báo Nhân dân được thành lập với hầu như không có hình ảnh trên trang báo Từ năm 1953 đến 1955, ảnh báo chí bắt đầu được sử dụng, nhưng chỉ ở mức độ hạn chế, chủ yếu là những bức ảnh chụp các lễ kỷ niệm và nhân vật, và thường được lặp lại qua các năm.
Từ năm 1954 đến 1975, các tạp chí không sử dụng ảnh, trong khi một số báo khác và báo tỉnh có xuất hiện ảnh báo chí nhưng không nhiều Kể từ năm 1975, mặc dù điều kiện kinh tế - xã hội đã phát triển, chất lượng ảnh báo chí lại giảm sút do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan.
Trong quá trình đổi mới đất nước hiện nay, báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng khác đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải và tuyên truyền các đường lối, chính sách, phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, Nhà nước và nhân dân.
Nhiếp ảnh ra đời với sứ mạng ghi lại những khoảnh khắc, cảm xúc và văn hóa của con người trên toàn thế giới Nó tồn tại bên cạnh các nghệ thuật thị giác khác nhờ tính chính xác và nhanh chóng Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, ảnh ngày càng chính xác và được sử dụng như bằng chứng trong các ngành khoa học Hiện nay, hình ảnh chủ yếu được lưu trữ dưới dạng bản in và kỹ thuật số Đối với nhiều người, nhiếp ảnh chỉ đơn giản là cầm máy ảnh và chụp, nhưng thực tế, nó là cách giao tiếp với thế giới và kể lại những câu chuyện Dưới đây là một số định nghĩa về nhiếp ảnh từ các nhiếp ảnh gia nổi tiếng.
(1) Berenice Abbott (1898 – 1991): "Nhiếp ảnh là giúp mọi người nhìn nhận thế giới xung quanh.";
(2) Burk Uzzle (1938): "Nhiếp ảnh là chuyện tình giữa nhiếp ảnh gia và cuộc sống.";
(3) David DuChemin: "Đôi khi nhiếp ảnh là sự giao thoa giữa hiện tại và quá khứ.";
Nhiếp ảnh đối với Don McCullin không chỉ đơn thuần là quan sát mà còn là cảm nhận sâu sắc Ông nhấn mạnh rằng nếu bạn không cảm nhận được những gì mình đang nhìn thấy, thì bạn sẽ không thể truyền đạt cảm xúc cho người khác qua những bức ảnh của mình.
(5) Elliott Erwitt (1928): "Với tôi, nhiếp ảnh là nghệ thuật quan sát Bạn phải tìm kiếm sự đặc biệt trong những điều bình thường nhất.";
Trong cuốn Ảnh báo chí của Đỗ Phan Ái và Nguyễn Tiến Mão, nhiếp ảnh được định nghĩa là sự kết hợp các yếu tố hình họa tự nhiên như ánh sáng, màu sắc, đường nét, nhịp điệu, góc độ, bố cục và độ nét Mục tiêu là ghi lại đối tượng một cách nhanh nhạy, chân thực và bản chất nhất thông qua cảm thụ trực tiếp của tác giả Quá trình này được thực hiện bằng các thiết bị như máy ảnh, máy chụp hình, sử dụng công nghệ cơ học, hóa học hoặc kỹ thuật số.
Nhiếp ảnh được hiểu là một bộ môn nghệ thuật, trong đó nghệ sĩ sử dụng máy ảnh để ghi lại một cách nhanh chóng và chân thực những khoảnh khắc của sự vật, hiện tượng và đối tượng cần phản ánh.
Năm 1891 đánh dấu sự ra đời của nhiếp ảnh báo chí, mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành này Trong hơn một thế kỷ qua, nhiếp ảnh báo chí đã không ngừng phát triển và hoàn thiện, ghi lại hình ảnh chân thực và sinh động Với khả năng truyền tải thông tin nhanh chóng, nhiếp ảnh đã trở thành một phần quan trọng trong báo chí, làm phong phú thêm các hình thức truyền thông và góp phần vào sự đa dạng của đời sống xã hội.
Tại Việt Nam và trên toàn thế giới, đặc biệt trong lĩnh vực nhiếp ảnh và sáng tạo tác phẩm ảnh báo chí, vẫn tồn tại sự không thống nhất về khái niệm của loại hình báo chí này.
Ảnh báo chí được định nghĩa qua nhiều quan điểm khác nhau Một số người cho rằng ảnh báo chí chủ yếu là những bức ảnh thời sự được sử dụng trên các phương tiện truyền thông, trong khi những loại ảnh khác, dù có được đăng tải, nhưng không mang tính chất thời sự, thì không được xem là ảnh báo chí.
Vai trò và đặc điểm của quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí trên báo in
1.2.1 Vai trò của quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí
Vai trò quy chuẩn sử dụng ảnh bao chí được thể hiện trên các bình diện, cụ thể:
- Quy chuẩn sử dụng ảnh sẽ cho những bức ảnh trên báo có nội dung tốt
Ảnh báo chí khác với ảnh nghệ thuật ở chỗ nó tập trung vào nội dung, coi đây là tiêu chí hàng đầu Tác phẩm cần phản ánh sự kiện quan trọng, thu hút sự quan tâm của dư luận và có tác động xã hội rõ rệt Chỉ sau khi đảm bảo các yếu tố này, người ta mới xem xét đến cách thể hiện của tác giả, bao gồm góc độ, bố cục và ánh sáng, nhằm mang lại giá trị thẩm mỹ cho người xem.
Nội dung ảnh báo chí được phân loại theo các chuyên mục như thời sự, kinh tế, chính trị, văn hóa và pháp luật, phản ánh các vấn đề trong đời sống xã hội Việc sử dụng ảnh báo chí trong các chuyên mục này cần tuân thủ các quy chuẩn nhất định.
Quy chuẩn nội dung ảnh báo chí yêu cầu hình ảnh trên chuyên trang thời sự phải phản ánh thông tin cập nhật và liên quan trực tiếp đến sự kiện Đối với sự kiện thời sự A, hình ảnh cần thể hiện đúng sự thật về A một cách nhanh chóng để đạt hiệu quả cao nhất trong việc truyền tải thông tin.
Đối với sự kiện chính trị B, nội dung hình ảnh được sử dụng cần phải đáp ứng các yêu cầu và tiêu chí, bao gồm việc chụp ảnh B và phản ánh một cách chân thực, khách quan về sự kiện này.
Trong việc phân loại ảnh theo nội dung tác nghiệp, có các loại như ảnh tin, ảnh chân dung, ảnh minh họa và ảnh tài liệu Mỗi loại ảnh cần tuân thủ quy chuẩn sử dụng phù hợp với nội dung tác nghiệp của nó Đối với ảnh chân dung, nội dung chỉ nên phản ánh chân dung của đối tượng được chụp Tương tự, ảnh tư liệu cũng phải đảm bảo phù hợp và chính xác với nội dung của bài viết mà nó đi kèm.
Cần tránh các trường hợp nói về nội dung A nhưng lại chụp ảnh sự kiện có nội dung B, chụp ảnh chân dung thì lại đăng tải ảnh toàn cảnh
Tóm lại, dù phân chia nội dung theo khía cạnh “nội dung đề cập” hay
“nội dung tác nghiệp” thì việc quy chuẩn sử dụng ảnh sẽ cho ra những bức ảnh trên báo có nội dung tốt
Quy chuẩn sử dụng ảnh trên báo giúp đảm bảo hình thức tốt cho các loại ảnh như ảnh tin, ảnh phóng sự, ảnh minh họa, ảnh tài liệu và ảnh chân dung Việc lựa chọn hình thức ảnh cần tuân thủ các tiêu chí về bố cục, đường nét và ánh sáng, phù hợp với tiêu chuẩn ảnh báo chí.
Việc quy chuẩn sử dụng ảnh là rất quan trọng cho một trang báo, vì ảnh chất lượng kém chỉ mang tính trang trí và không có giá trị thực sự Ngược lại, nếu ảnh được thực hiện theo quy chuẩn với hình thức, ánh sáng và bố cục tốt, chúng sẽ nâng cao giá trị nội dung bài viết Do đó, quy chuẩn sử dụng ảnh sẽ đảm bảo những bức ảnh có hình thức tốt và góp phần làm nổi bật thông tin truyền tải.
- Quy chuẩn sử dụng ảnh sẽ cho những bức ảnh trên báo có chất lượng kỹ thuật đảm bảo
Chụp ảnh báo chí có vẻ đơn giản, nhưng thực tế lại rất khó khăn do nhiều vấn đề như hình ảnh thiếu tính liên kết, chất lượng kém, sự trùng lặp và các lỗi kỹ thuật khác.
Mặc dù nhiều phóng viên hiện nay có kỹ năng chụp ảnh tốt, nhưng do áp lực công việc và xu hướng báo chí đa phương tiện, không ít phóng viên với ít kinh nghiệm vẫn sử dụng máy ảnh để chụp và đăng bài Hệ quả là độc giả thường phải xem những bức ảnh kém chất lượng từ những nhà báo có kinh nghiệm viết lách nhưng lại là những người chụp ảnh nghiệp dư.
Việc quy chuẩn sử dụng ảnh trong báo chí là rất quan trọng Để đảm bảo chất lượng ảnh trên báo in, cần nắm vững các kỹ thuật căn bản, nguyên tắc chụp ảnh báo chí, độ nét sâu của trường ảnh, tốc độ chụp ảnh, chế độ đo sáng và các hiệu chỉnh khác.
Việc quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí với các bước kỹ thuật đúng cách sẽ đảm bảo chất lượng kỹ thuật của những bức ảnh trên báo.
- Quy chuẩn sử dụng ảnh sẽ cho những bức ảnh trên báo giúp cho độc giả có được những món ăn tinh thần tốt
Việc quy chuẩn sử dụng ảnh là rất quan trọng đối với một trang báo, vì ảnh chất lượng kém sẽ không có giá trị với độc giả Ngược lại, ảnh báo chí đạt tiêu chuẩn sẽ tạo ra giá trị cho công chúng Báo chí được xem như “món ăn tinh thần” tức thời, và một bài báo hoàn chỉnh cần có cả nội dung chữ và hình ảnh hỗ trợ Để người đọc dễ tiếp nhận và hiểu đúng mục đích, bài báo cần có văn phong trong sáng, cách viết dễ hiểu, từ ngữ đơn giản, và nội dung ngắn gọn.
"Vòng vo tam quốc" phản ánh đúng trình độ dân trí chung, đồng thời báo chí cần ghi lại sự thật khách quan về các hiện tượng Điều này thể hiện năng lực và trình độ của nhà báo, đồng thời phản ánh văn hóa báo chí, mang đến cho độc giả những món ăn tinh thần phong phú và chân thực.
Trong bối cảnh phát triển và hội nhập sâu rộng, báo chí và hoạt động của nhà báo đang đối mặt với những yêu cầu cao và phức tạp hơn Điều này đòi hỏi nhà báo phải nỗ lực lớn để thực hiện trách nhiệm của mình trước xã hội và công chúng Cần thiết phải quy chuẩn hóa việc sử dụng ảnh báo chí nhằm tạo ra nhiều tác phẩm chất lượng, mang lại giá trị tinh thần phong phú cho công chúng.
Quy chuẩn sử dụng ảnh trên báo sẽ giúp tòa soạn có được những tác giả ảnh và biên tập viên hình ảnh hoạt động một cách chuyên nghiệp.
Cơ sở pháp lý và nguyên tắc quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí trên báo in
1.3.1 Cơ sở pháp lý quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí trên báo in
Việc xây dựng quy chuẩn cần phải dựa trên các quy định liên quan đến Hiến pháp, các luật định, bao gồm cả Luật báo chí, cùng với các văn bản pháp luật khác.
- Thực hiện đúng điểm k Khoản 1 Điều 25 của Nghị định 73/2010/NĐ-
Nghị định CP của Chính Phủ ban hành ngày 12/07/2010 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự và an toàn xã hội, nhấn mạnh rằng việc quay phim và chụp ảnh ở những khu vực cấm mà không có thẻ nhà báo là không được phép.
Điều 21 của Hiến Pháp Việt Nam năm 2013 quy định rằng mọi người có quyền bất khả xâm phạm đời sống riêng tư và bí mật cá nhân gia đình Do đó, việc tuân thủ nguyên tắc này là rất quan trọng Nếu có hành vi xâm phạm quyền riêng tư, các đối tượng sẽ bị xử lý theo Bộ Luật Hình sự năm 2015, bao gồm các chủ thể, thủ tục và việc sử dụng kết quả từ việc ghi âm, chụp hình bí mật.
Tuân thủ Điều 32 của Bộ Luật Dân sự 2015 là rất quan trọng khi sử dụng hình ảnh cá nhân của người khác Chỉ được phép đăng tải hình ảnh trong các trường hợp vì lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng, hoặc trong các hoạt động cộng đồng như hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao mà không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh Vi phạm quy định này sẽ bị xử phạt theo khoản 1 Điều 10 trong Nghị định 56/2006/NĐ-CP của Chính phủ về hoạt động văn hóa – thông tin.
Căn cứ vào điểm e Khoản 2 Điều 8 của Nghị định 59/2013/NĐ-CP, Chính phủ đã quy định rõ về việc xử phạt hành chính trong lĩnh vực báo chí và xuất bản.
- Luật báo chí số 103/2016/QH13 ngày 05/04/2016 của Quốc hội Việt Nam
- Chú ý về việc sử dụng bản quyền về hình ảnh để phòng tránh vi phạm bản quyền tác giả
1.3.2 Nguyên tắc quy chuẩn sử dụng ảnh báo chí trên báo in
Phân tích dựa trên các nguyên tắc sau:
Quy chuẩn sử dụng ảnh cần đảm bảo đáp ứng các yêu cầu về nội dung hình ảnh, bao gồm đề tài, chủ đề, sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, nhân vật và các chi tiết liên quan.
Đề tài ảnh báo chí đề cập đến các sự kiện tạo nên chất liệu cho tác phẩm ảnh báo chí Nó thể hiện phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm, phản ánh những khía cạnh quan trọng của đời sống.
Phạm vi các sự kiện trong tác phẩm ảnh báo chí rất đa dạng, bao gồm con người, động vật, đồ vật, và các hiện tượng trong quá khứ, hiện tại và tương lai Đề tài được giới hạn ở cả bình diện rộng và hẹp, từ các vấn đề như loài vật, sản xuất, cải cách, đến môi trường và biến đổi khí hậu Những giới hạn này giúp làm nổi bật tầm quan trọng của các phạm trù xã hội và lịch sử, đồng thời khái quát hóa những khía cạnh thực tế của đời sống.
Đề tài của tác phẩm ảnh báo chí phản ánh chiều sâu của cuộc sống và con người, bao gồm các giá trị hiện thực, sự kiện và hiện tượng Nó không chỉ gắn liền với hiện thực khách quan mà còn bị ảnh hưởng bởi lập trường tư tưởng và kinh nghiệm sống của nhà báo Mỗi loại hiện tượng trong đời sống sẽ tương ứng với một đề tài ảnh báo chí, và việc nhận diện bản chất của đề tài giúp xác định tính xã hội của hiện tượng Các thuộc tính chung của đề tài là cơ sở để phân loại và nhóm các tác phẩm ảnh báo chí lại với nhau, đồng thời liên kết với khái niệm chủ đề của tác phẩm.
+ Chủ đề ảnh báo chí
Trong xã hội hiện nay, nội dung mà nhà báo và phóng viên phản ánh rất đa dạng, bao gồm chính trị, văn hóa, pháp luật, kinh tế, giáo dục, y tế và thể thao Sự phong phú này đòi hỏi phóng viên và nhà báo phải có cái nhìn sâu sắc để lựa chọn thông tin cần thiết và tái hiện một cách nổi bật chủ đề của tác phẩm.
Chủ đề trong tiếng Anh được gọi là "theme" và trong tiếng Pháp là "sujet" Đây là vấn đề cơ bản và trung tâm mà tác giả muốn nêu lên, thể hiện qua nội dung cụ thể của tác phẩm ảnh báo chí.
Tác phẩm ảnh báo chí thể hiện chiều sâu tư tưởng và khả năng nhạy bén của phóng viên, nhà báo trong việc nắm bắt các vấn đề xã hội Những bức ảnh không chỉ ghi lại khoảnh khắc mà còn phản ánh những câu chuyện, cảm xúc và thực trạng của cuộc sống Qua đó, chúng giúp người xem hiểu rõ hơn về những thách thức và niềm vui trong xã hội, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng.
Chủ đề của tác phẩm văn học nghệ thuật thường phản ánh những vấn đề chủ yếu theo một khuynh hướng nhất định, như được định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt ngôn ngữ học Qua đó, tác giả khẳng định tính tư tưởng mà phóng viên muốn truyền tải từ đề tài Từ những đề tài cụ thể và bình thường, tác giả có khả năng nêu lên những chủ đề có tính khái quát sâu sắc, góp phần tạo nên tầm vóc cho tác phẩm ảnh báo chí.
Chủ đề là vấn đề cốt lõi và trung tâm trong tác phẩm của tác giả, được hình thành và thể hiện dựa trên đề tài Mặc dù cùng một đề tài, nhưng mỗi tác phẩm có thể mang đến những chủ đề khác nhau.
Một tác phẩm ảnh báo chí thường bao gồm một chủ đề chính và nhiều chủ đề phụ Chủ đề chính là vấn đề quan trọng nhất, trong khi các chủ đề phụ liên quan đến và hỗ trợ cho chủ đề chính của tác phẩm.
+ Sự kiện trong ảnh báo chí
