Văn hóa nam bộtrong truyệncủa phi vân

Ở miền đất văn học Nam Bộ chúng tôi được biết đến những tác giả có tài sáng tác văn chương đặc sắc như: Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, Sơn Nam, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Ngọc Tư,… Với tình yêu

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

NGUYỄN THỊ THANH HẢI

VĂN HÓA NAM BỘ TRONG TRUYỆN

CỦA PHI VÂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

U N VĂN THẠC

BÌNH DƯƠNG – 2022

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

*************

NGUYỄN THỊ THANH HẢI

VĂN HÓA NAM BỘ TRONG

TRUYỆN CỦA PHI VÂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Võ Văn Nhơn Công trình là một sản phẩm mà tôi đã nỗ lực nghiên cứu trong quá trình học tập tại trường Đại học Thủ Dầu Một Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận văn là trung thực, chính xác và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào trước đây Nếu sai sót tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Bình Dương, ngày 15 tháng 12 năm 2021

Nguyễn Thị Thanh Hải

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô trong chương trình Ngữ văn trường Đại học Thủ Dầu Một đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Xin cảm ơn thư viện Đại học Thủ Dầu Một đã hết lòng phục vụ, cung cấp tài liệu quý báu để tôi hoàn thành luận văn này

Chân thành cảm ơn Phòng Giáo dục và Đào tạo Thành phố Thuận An, Ban Giám hiệu trường Tiểu học Bình Quới đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Xin cảm ơn cố nhà văn Phi Vân người đã tạo ra tác phẩm và mang đến cho tôi một tình yêu, một sự say mê đối với mảnh đất, con người và văn học Nam

Bộ

Luận văn “Văn hóa Nam Bộ trong truyện của Phi Vân” là ý tưởng mà

PGS.TS Võ Văn Nhơn đã bồi đắp cho tôi Tôi gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy Võ Văn Nhơn người đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn Do không được sinh trưởng ở vùng đất Nam Bộ, nên những am hiểu của tôi về văn hóa địa phương và con người Nam Bộ còn nhiều hạn chế nhưng tôi rất tâm huyết khi thực hiện đề tài này Có thể nói, việc thiếu sót trong quá trình thực hiện luận văn là điều không thể tránh khỏi, rất mong được sự góp ý chân tình của quý thầy cô bạn bè

để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3.Tổng quan tình hình nghiên cứu 3

4.Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

5.Phương pháp nghiên cứu 7

6.Đóng góp của đề tài 8

7.Cấu trúc của đề tài 9

CHƯƠNG 1 VĂN HÓA NAM BỘ VÀ NHÀ VĂN PHI VÂN 10

1.1 Văn hóa Nam Bộ trong dòng chảy lịch sử dân tộc 10

1.1.1 Lịch sử văn hóa Nam Bộ 10

1.1.2 Những nét đặc trưng về văn hóa Nam Bộ 1.2 Nhà văn Phi Vân với vùng đất Nam Bộ 18

1.2.1 Mảnh đất Nam Bộ trong linh hồn huyết quản của Phi Vân 18

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Phi Vân 21

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA NAM BỘ QUA CẢNH VÀ NGƯỜI TRONG TRUYỆN CỦA PHI VÂN 26

2.1 Cảnh sắc văn hóa Nam Bộ trong truyện của Phi Vân 26

2.1.1 Cảnh sắc sinh hoạt văn hóa trong đời sống lao động 26

2.1.2 Cảnh sắc sinh hoạt văn hóa trong đời sống tinh thần 30

2.2 Con người Nam Bộ trong truyện của Phi Vân 42

2.2.1 Con người Nam Bộ dưới áp lực của cường quyền và thần quyền 42

2.2.2 Tình yêu của người Nam Bộ trong truyện Phi Vân 49

CHƯƠNG 3 VĂN HÓA NAM BỘ QUA NGHỆ THU T SÁNG TÁC CỦA PHI VÂN 59

3.1 Nghệ thuật xây dựng truyện 59

3.1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 59

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng kết cấu 66

3.2 Giọng điệu trong truyện của Phi Vân 69

3.2.1 Giọng điệu châm biếm, hài hước 69

3.2.2 Giọng xót xa thương cảm 74

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 77

3.3.1 Phương ngữ Nam Bộ trong truyện của Phi Vân 77

3.3.2 Ngôn ngữ giàu sức gợi về cảnh và người Nam Bộ 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Có thể nói nông thôn và nông dân là đề tài chưa bao giờ bớt đi sức hấp dẫn trong sáng tác văn chương Khi quá trình đô thị hóa ngày càng phát triển mạnh mẽ thì những trang viết phản ánh phong tục và tập quán sau lũy tre làng càng trở thành một bảo tàng ký ức sáng lấp lánh Cùng với sự nở rộ nền văn học của các vùng miền trên khắp dải đất hình chữ S, văn học miền ngoài cùng với lịch sử của nó đã được chú ý từ rất sớm Sự hình thành và phát triển của văn học, văn hóa Nam Bộ nhìn từ văn học lại là một vấn đề khác Với khoảng thời gian hơn 300 năm văn học, văn hóa Nam Bộ có những đặc trưng và dáng dấp riêng biệt, không thể nhầm lẫn Văn học Nam Bộ có đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt Nam, là mảng văn học của một vùng miền với những nét đặc sắc riêng biệt Ở miền đất văn học Nam Bộ chúng tôi được biết đến những tác giả có tài sáng tác văn chương đặc sắc như: Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, Sơn Nam, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Ngọc Tư,… Với tình yêu thương dành cho văn học Nam Bộ và mảnh đất con người nơi đây, chúng tôi tìm đến sự nghiệp của nhà văn, nhà báo Phi Vân trong đó chú ý đến vấn đề văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của ông Ngoài ra, có thể nói văn hóa đang là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm Văn hóa được hiểu là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, tích lũy, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong hoạt động sản xuất, nếp suy nghĩ, cách sống và sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội Dù có ở đâu người ta cũng suy nghĩ đến văn hóa Hơn lúc nào hết, các quốc gia nào cũng muốn giữ được cái nét đẹp về bản sắc văn hóa dân tộc của mình Nó thấm sâu vào cội rễ dân tộc, là tinh hoa văn hóa ẩn hiện trong nếp sống đời thường và cả những phong tục tập quán, tâm linh sâu thẳm của con người Và văn học đã phản ánh được những giá trị văn hóa của một thời kỳ đấu tranh dựng nước và giữ nước

Nhà văn Phi Vân được biết đến như là một hiện tượng văn học vào thập niên

40 của thế kỷ trước, là cây bút thành danh, một trong những ngôi sao sáng trên văn đàn Nam Bộ khoảng 1945-1950 Bên cạnh đó “Ông già nông thôn Nam Bộ” còn là một trong những cây bút đầu tiên phản ánh trực diện đời sống nông thôn Nam Bộ Chính sự gắn bó máu thịt với miền quê nơi mình sinh ra, lớn lên đã ăn sâu thấm đẫm trong con người của ông Phi Vân thuộc số những nhà văn viết không nhiều, ông chủ yếu làm báo Nhưng tác phẩm của ông đã để lại ấn tượng sâu sắc bằng một

vẻ đẹp riêng Đó là vẻ đẹp của một người cầm bút âm thầm lặng lẽ viết rất cụ thể và chắt lọc Ông không sử dụng lối viết hoa mĩ, bóng bẩy, nhiều hình tượng, nhiều thủ pháp nghệ thuật để phân tích tỉ mỉ, chi li các diễn biến tính cách sự kiện mà bằng lối văn đời thường “thô ráp”, nặng về ngôn ngữ nói, có chất liệu từ ngữ Nam Bộ và sự chọn lọc một vài dữ kiện đời sống, qua đó vẽ lên một bức tranh nông thôn Nam Bộ trước Cách mạng Tháng Tám 1945

Là một cơ duyên khi được sinh ra và lớn lên ở mảnh đất Bạc Liêu, bản thân Phi Vân lại là một nhà báo lớn thời ấy Ông có điều kiện đi và tiếp xúc nhiều, bởi vì

đó mà ông có được 5 tác phẩm viết về miền quê Nam Bộ: Đồng quê, Dân quê, Tình

quê, Cô gái quê, Nhà quê trong khói lửa Những tác phẩm này đã cho chúng ta thấy

được những nét văn hóa đặc sắc của vùng Bạc Liêu- Cà Mau nghèo nàn lạc hậu, bức bối với những tập tục mê tín dị đoan, cảnh đời bị bóc lột các Hương chức lộng hành Tác phẩm của Phi Vân thực sự có giá trị với riêng cá nhân tôi Đặc biệt với sự yêu mến kính trọng sự nghiệp và con người nhà văn Phi Vân, chúng tôi nghiên cứu

ở góc độ văn hóa tác phẩm của ông để cho thấy được đóng góp đầy đủ của ông về mảnh đất và con người Nam Bộ, đồng thời cũng làm nổi bật lên giá trị ngòi bút của nhà văn phong tục Để thấy được những nét văn hóa đặc sắc trong tác phẩm của nhà

văn xứ Bạc Liêu này, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu là Văn hóa Nam Bộ trong truyện của Phi Vân

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn này nhằm hướng đến tìm hiểu các tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Phi Vân dưới góc nhìn văn hóa và chỉ ra những mối tương giao giữa văn hóa và văn

học Đặt tác phẩm Phi Vân trong quan hệ với văn hóa, trong cái nhìn văn hóa nhằm bước đầu lý giải quá trình hình thành sáng tạo những giá trị, những đóng góp của nhà văn trong tiến trình vận động của văn học Nam Bộ

Mục tiêu của luận văn là tìm hiểu văn hóa Nam Bộ và nhà văn Phi Vân, sự hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ, con người Nam Bộ, những nét đặc trưng về văn hóa Nam Bộ, về phong tục tập quán, nếp sống, lối ăn ở Bên cạnh đó luận văn nghiên cứu sâu về văn hóa Nam Bộ qua cảnh và người trong tác phẩm của Phi Vân với phương thức sinh hoạt trong đời sống lao động và phương thức sinh hoạt trong đời sống tinh thần Ngoài ra luận văn còn nghiên cứu về nghệ thuật trong tác phẩm của Phi Vân Chúng tôi hy vọng rằng những vấn đề được trình bày trong luận văn

có thể góp một phần nhỏ bé mang đến một cách hiểu, một cách nhìn nhận, hướng tiếp cận mới đối với sáng tác của Phi Vân

3 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nhà văn Phi Vân và sự nghiệp của ông được đánh giá là một hiện tượng của văn học Nam Bộ Chính vì vậy trong những năm gần đây đã có nhiều nhà nghiên cứu, nhà phê bình, độc giả yêu mến đến với những tác phẩm của ông Tuy nhiên có thể nói đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có nhiều công trình, nghiên cứu, đánh giá đầy đủ và có hệ thống toàn bộ sự nghiệp của nhà văn đất Bạc Liêu này Đa số là các bài báo, tạp chí, hoặc những bài viết ngắn đề cập đến một vài phương diện đặc sắc Nhìn chung những ý kiến đánh giá tuy khác nhau nhưng thống nhất trong việc khẳng định những đóng góp của Phi Vân ở đề tài viết về nông thôn và nông dân Nam Bộ Chúng tôi xin điểm qua những công trình, bài viết tiêu biểu nghiên cứu về tác giả Phi Vân như sau:

Trần Hữu Dũng trong bài Nhà văn đồng quê rặt ròng Nam Bộ (đăng trên

trang http://www.vanchuongviet.org, ngày 29/03/2006) đã khẳng định ở Việt Nam vào thập niên 1940 viết về nếp sống dân quê ruộng đồng họ nghĩ ngay tới Phi Vân

là nhà văn rặt ròng Nam Bộ Qua bài viết tác giả đã có sự đánh giá tương đối tỉ mỉ

và khái quát về bối cảnh làng quê Nam Bộ xa xôi hẻo lánh với những người nông dân chất phác, hiền lành sống với tập tục cổ hũ lạc hậu cùng cuộc sống cực nhọc tối

hoạt gọn gàng pha nhiều chất hóm hỉnh tinh quái khiến cho người đọc cảm thấy rung động Tóm lại Trần Hữu Dũng đã nhìn thấy được hình ảnh chủ điền keo kiệt bóc lột người nông dân đến kiệt cùng, cuộc đấu tranh chống áp bức, đốt giấy nợ,

chống đóng thuế thân cho Pháp báo hiệu cuộc cách mạng nổi lên thông qua Đồng

quê, Dân quê và Tình quê

Năm 2011, Đoàn Lê Giang khi nghiên cứu về Văn học Nam Bộ 1932- 1945

một cái nhìn toàn cảnh” (đăng trên http://www.hcmup.edu.vn , ngày 22/12/2011)

đã có những đóng góp đáng kể trong việc nhìn nhận lại và đánh giá một chặng đường văn học Nam Bộ Ông có nhắc đến nhà văn Phi Vân và cho rằng văn của ông gọn, tươi mới có tính chất hài hước nhẹ nhàng, vượt ra khỏi cái bóng “xã hội - đạo lý” Bài viết cũng chỉ rõ Phi Vân sẽ mở ra một giai đoạn mới của văn phong Nam

Bộ, hiện đại hơn với những nhà văn như: Thẩm Thệ Hà, Dương Tử Giang, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam…

Tác giả Huỳnh Công Tín, Đại học Cần Thơ có bài Đồng quê, Dân quê trong

sáng tác của Phi Vân (đăng trên https://sites.google.com /site/namkyluctinhorg /,

năm 2011) Trong bài viết, tác giả đã tóm tắt khá tỉ mỉ về nội dung của 3 tác phẩm:

Đồng quê, Dân quê và Tình quê Đặc biệt qua bài viết tác giả nhận xét: “Tác phẩm

của ông có thể được ví như một bức tranh nông thôn sống động với những nét chấm phá đơn giản nhưng đã phản ánh được tính chính xác của thực tại dưới cái nhìn của một nhà báo chuyên nghiệp hơn một nhà văn” Ngoài ra tác giả cũng chỉ rõ văn phong của ông đậm chất của một nhà báo hơn một nhà văn và cho rằng: “Ngôn ngữ

mà Phi Vân dùng trong ba tác phẩm: Đồng quê, Dân quê và Tình quê, tuy có đôi từ

ngữ làm cho người ở các vùng miền khác khó hiểu nhưng nhìn chung vốn từ ngữ Nam Bộ được ông sử dụng thích hợp đã làm cho bức tranh quê của ông đậm màu sắc Nam Bộ hơn” Có thể coi đây là một đánh giá chuẩn xác cho nỗ lực sáng tạo của Phi Vân trong những thể nghiệm mới ở cả nội dung và nghệ thuật trong các tác phẩm của mình để chuyển tải các vấn đề đời sống của người nông dân Nam Bộ trong buổi đầu khẩn hoang Năm 2012, Nguyễn Thị An, Đại học Sư phạm Vinh

trong luận văn cao học đã tìm hiểu Hình tượng người nông dân khẩn hoang trong

văn xuôi nghệ thuật của Phi Vân, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam Tác giả đã khai thác

hình tượng người nông dân khẩn hoang với tâm thế cao đẹp của những con người

“mở đường” sống cho mảnh đất Nam Bộ

Năm 2015, Nguyễn Văn Nở, Nguyễn Thị Hà Giang Đại học Cần Thơ trong

hội thảo khoa học đã tìm hiểu Từ địa phương trong sáng tác của Phi Vân Bài báo

đã khái quát được các lớp từ ngữ địa phương Nam Bộ mà Phi Vân đã sử dụng trong tác phẩm của mình, góp phần thể hiện bản sắc văn hóa Nam Bộ

Tác giả Kiều Anh có bài Phi Vân nhà báo nhà văn của đồng quê Nam Bộ

(đăng trên http://phatgiaobaclieu.com/ ngày 26/8/2016) Bài viết đã giới thiệu rõ nét

cụ thể sinh động về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Phi Vân với những đóng góp cho nền báo chí miền Nam và nền văn học Nam Bộ mà ông đã dồn hết tâm lực trong những trang viết của mình Tác giả cũng đã chỉ rõ phong cách viết về đồng quê Nam Bộ trước Cách mạng tháng tám 1945 đậm chất nghĩa tình mà kiên cường

giành độc lập Bên cạnh đó, bài viết cũng giới thiệu tác phẩm Đồng quê được nhà

văn Nguyễn Trọng Nghĩa viết kịch bản và do đạo diễn Lê Phương Nam dựng thành phim với 22 tập phát triển trên kênh truyền hình HTV 9 vào năm 2012 Đặc biệt tác giả còn đề cập đến khát vọng tự do, làm chủ của nhân dân

Tác giả Nguyễn Văn Sâm trong bài Phi Vân và sự trở mình của người dân

quê (đăng trên http://www.namkyluctinh.com, năm 2018) cho rằng tư tưởng chính

của Phi Vân là sự tiến hóa, sự trở mình của đồng quê được thể hiện qua ba mặt: Trở mình trong tình cảm, đặc biệt tình yêu với lớp trẻ ở đây ủy mị nhút nhát nhưng can đảm, cương quyết Trở mình của một cá nhân, từ một người với một hệ thống tình cảm khép kín trở thành một người tâm hồn rộng mở Trở mình của quần chúng, nông dân từ trạng thái ù lì chịu đựng sang căm hờn rồi vùng dậy Tuy nhiên tác giả cũng cho rằng quan niệm bao dung kết tội xã hội chỉ đúng phần nào trên lý thuyết, nhưng thực tế khó lòng có được Người bị áp bức dễ dàng phản ứng, đứng lên trả thù kẻ đã gây tang tóc, đổ vỡ cho gia đình mình, đó là chưa kể gây ra trở ngại cho mình, vì không ai cũng phải biết quay đầu như ông Hương Kiểm, ngược lại bọn cường quyền như ông Hội Đồng thì rất nhiều Đây có thể coi là một cách nhìn

Nguyễn Văn Sâm trong bài Giới thiệu ngắn gọn một nhà văn: Phi Vân (đăng

trên diễn đàn tuyển tập Nguyễn Văn Sâm (trang https://sites.google.com/) đã giới thiệu ngắn gọn về cuộc đời làm báo vất vả áp lực, cạnh tranh nhưng ông đã thành công và có chỗ đứng trong văn đàn không thể nào phủ nhận được Đặc biệt ông

được độc giả chú ý đến khi ông viết truyện ngắn: Đồng quê, Dân quê và Tình quê

Ông được yêu mến từ đó Qua bài viết, tác giả còn giới thiệu chân dung của Phi Vân như một người cao lớn, vạm vỡ nhưng thật hiền hòa, chưa từng làm ai giận hay giận

ai Và ông nêu lên triết lý sống của mình: “Trời cho mình làm người, do đó chuyện sống thì dễ rồi, nhưng sống ra sao đối với người chung quanh thiệt là khó Tôi cố

gắng sống cho ra con người”

Theo Văn Chương Phương Nam, bài viết Phi Vân kể chuyện nông thôn Nam

Bộ của Lê Thiếu Nhơn (đăng trên https://vanchuongphuongnam.vn, ngày

31/5/2018) đã đề cập đến số phận của những người nông dân thấp cổ bé họng, cực khổ trăm bề dưới ách phong kiến và chế độ cai trị thực dân Đồng thời, bài viết chỉ

rõ cách kể chuyện hỏm hỉnh, pha chút hài hước nhưng rất chân thành phơi bày mọi cái tốt và cái xấu giữa nhân gian Ông kể về nạn tự phong thần thánh để bói toán,

mê tín dị đoan Có thể coi đây là một trong những thành công của Phi Vân khi kể về chuyện nông thôn ở Nam Bộ

Hồ Trường An trong bài Phi Vân, nhà văn mở rộng dải Đất Tân Bồi qua tập

truyện phong tục Đồng quê (đăng trên diễn đàn namkyluctinh.org) đã khẳng định ở

truyện Đồng quê Phi Vân thực sự viết văn một cách nghiêm chỉnh, sử dụng bút

pháp đơn giản dí dỏm ngôn từ đơn giản đến chỗ thiếu chăm sóc, thiếu lựa chọn tỉ mẩn Diễn biến truyện không có chút sắp đặt công phu, mọi việc tuần tự xảy ra một cách hồn nhiên Đây là một tác phẩm văn chương được xếp vào truyện ngắn phong tục và tiểu thuyết phong tục Và cũng rất thẳng thắn ông cho rằng lớp địa chủ là loại giai cấp thống trị chuyên môn bóc lột giai cấp bị trị là thành phần tá điền đáng

thương Một điều đáng lưu ý, Đồng quê được coi là thành công nhất của Phi Vân

nhưng khía cạnh văn hóa vẫn chưa được nhắc đến trong bài viết này

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận văn là văn hóa Nam Bộ trong tác

phẩm Đồng quê, Dân quê và Tình quê của Phi Vân Cụ thể là văn hóa Nam Bộ qua

cảnh và người, qua hình tượng người nông dân, qua những phong tục tập quán trong đời sống của người dân Nam Bộ Ngoài ra, luận văn còn tập trung làm rõ nghệ thuật sáng tác của Phi Vân - một đóng góp quan trọng về phương diện văn hóa của nhà văn

Trong tất cả các sáng tác của Phi Vân, văn hóa Nam Bộ được thể hiện xuyên suốt Song, với phương châm chọn điểm lấy đích, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu một số tác phẩm mà trong đó nhà văn đã làm nổi bật những vấn đề về văn hóa

Nam Bộ, chúng tôi lựa chọn khảo sát một số tác phẩm sau: Đồng quê, Dân quê và

Tình quê Đây là các tác phẩm của Phi Vân mà chúng tôi tìm được và làm tư liệu để

nghiên cứu Trên cơ sở đó chúng tôi đi tìm văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của Phi Vân Đây chỉ là một phần trong đóng góp của Phi Vân trong việc xây dựng lên đời sống phong tục tập quán và con người Nam Bộ, nhưng đấy chính là nội dung chủ yếu trong các tác phẩm của ông Qua đó nhằm khẳng định giá trị các tác phẩm của ông từ góc độ văn hóa, khẳng định tên tuổi của nhà văn xứ Bạc Liêu này Đó là mong muốn của chúng tôi đặt ra cho luận văn

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn chúng tôi có sự kết hợp của nhiều phương pháp:

- Hướng tiếp cận văn học từ văn hóa

Vận dụng phương pháp này nhằm khảo sát để chỉ ra các đặc điểm nổi bật của yếu

tố văn hóa Nam Bộ trong ba tác phẩm Đồng quê, Dân quê và Tình quê của Phi Vân

- Phương pháp liên ngành

Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của đề tài có sự liên quan chặt chẽ đến vấn

đề văn hóa và lịch sử của vùng đất Nam Bộ Vì vậy sự kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành giữa các lĩnh vực văn hóa và văn hóa là một việc làm khoa học rất cần thiết

- Phương pháp phân tích tổng hợp

Đây là phương pháp chính để tiến hành khảo sát tìm hiểu vấn đề Dựa trên ba tác phẩm của Phi Vân trên cơ sở kiến thức lý luận về văn hóa nói chung và văn hóa Nam Bộ nói riêng Đó là điều cốt yếu để làm nổi bật vấn đề, sau đó tiếp tục công việc tổng hợp lại thành những nội dung mang tính chất tổng quát Từ hai công đoạn này, chúng tôi đi vào khẳng định văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của Phi Vân trong đặc trưng văn hóa Nam Bộ nói riêng và bản sắc văn hóa dân tộc nói chung

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

Đây là phương pháp được sử dụng để chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt trong sáng tác của Phi Vân với một số tác phẩm của các nhà văn cùng thời Từ đó thấy được đặc điểm sáng tạo riêng của Phi Vân trong văn học Nam Bộ nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

- Phương pháp phê bình tiểu sử

Chúng tôi vận dụng những hiểu biết của mình về cuộc đời của nhà văn để giải thích việc vì sao ông gắn bó với việc viết cho nông thôn, cho những người dân quê thấp cổ bé họng đến như thế

- Phương pháp thống kê - phân loại:

Chúng tôi vận dụng phương pháp này để sắp xếp các tác phẩm có cùng nội dung biểu hiện về văn hóa qua việc thể hiện thiên nhiên và con người Nam Bộ, phân loại và tập hợp các tác phẩm có cùng kiểu cốt truyện, kết cấu, đặc điểm nhân vật, đặc trưng ngôn ngữ

6 Đóng góp của đề tài

Luận văn đã cố gắng khái quát những đặc trưng văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của Phi Vân, đồng thời khẳng định vị thế và đóng góp nhà văn xứ Bạc Liêu vào sự phong phú cũng như sự vận động của truyện ngắn văn hóa phong tục về mảnh đất Nam Bộ này

Luận văn cũng sẽ là một tài liệu tham khảo về văn học Nam Bộ nói riêng và văn học Việt Nam nói chung qua việc tìm hiểu những thành công trong việc khai thác văn hóa Nam Bộ của nhà văn Phi Vân

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của Luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Những vấn đề về văn hóa, văn hóa Nam Bộ và nhà văn Phi Vân (Trang 16)

Chúng tôi khái lược lý thuyết văn hóa, bao gồm khái niệm về văn hóa, mối quan hệ giữa văn hóa và văn học, đặc điểm của văn hóa Nam Bộ Bên cạnh đó, chúng tôi cũng trình bày tóm lược cuộc đời, sự nghiệp và quan niệm nghệ thuật của Phi Vân Đây là cơ sở cho việc nghiên cứu những đặc trưng của văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Phi Vân ở các chương tiếp theo

Chương 2: Văn hóa Nam Bộ qua cảnh và người trong tác phẩm Đồng quê,

Dân quê và Tình quê của Phi Vân qua phương thức sinh hoạt văn hóa và người

nông dân Nam Bộ trong tác phẩm của Phi Vân

Luận văn hướng đến một số phương diện nổi bật của cảnh và người Nam Bộ

dưới góc nhìn văn hóa trong Đồng quê, Dân quê và Tình quê như văn hóa ứng xử,

văn hóa sinh hoạt và con người, thiên nhiên, phong tục tập quán lối sống, tình yêu của người nông dân Nam Bộ (Trang 30)

Chương 3: Văn hóa Nam Bộ qua nghệ thuật sáng tác của Phi Vân Chúng tôi hướng đến một số phương diện nổi bật của nghệ thuật sáng tác của Phi Vân như nghệ thuật xây dựng kết cấu, nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật xây dựng ngôn từ (Trang 64)

CHƯƠNG 1 VĂN HÓA NAM BỘ VÀ NHÀ VĂN PHI VÂN 1.1 Văn hóa Nam Bộ trong dòng chảy lịch sử dân tộc

1.1.1 Lịch sử văn hóa Nam Bộ

Trong đời sống tự nhiên và xã hội của con người, văn hóa tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau Vì thế, định nghĩa văn hóa là không dễ dàng mặc dù đã có rất nhiều định nghĩa về văn hóa Đó là vì khái niệm văn hóa được dùng trong nhiều lĩnh vực xã hội và được sử dụng với những nội hàm không giống nhau Ví dụ, văn hóa dùng dể chỉ trình độ học vấn; văn hóa để chỉ một lối sống, cách ứng xử trong giao tiếp giữa cá nhân với cộng đồng xã hội, giữa cá nhân với môi trường tự nhiên Có thể hiểu theo nghĩa chuyên biệt văn hóa để chỉ những thành tựu của con người về vật chất và tinh thần ví dụ “văn hóa Đông Sơn”, “văn hóa Sa Huỳnh”

Văn hóa là một lĩnh vực rất rộng lớn, vô cùng phong phú và đa dạng, có mặt thấm sâu trong toàn bộ đời sống xã hội và đời sống con người, vì thế có rất nhiều định nghĩa, cách hiểu cũng như cách khai thác khác nhau về văn hóa Trong quá trình đi tìm định nghĩa và nội hàm của văn hóa, đã có những tìm tòi khoa học có giá trị sâu sắc, tiếp sức nhau đạt tới những nhận thức ngày càng hoàn chỉnh hơn của con người về một lĩnh vực rất độc đáo do chính con người và chỉ có con người sáng tạo nên

Khi đặt văn hóa trong một giai đoạn cụ thể của đời sống xã hội và nhìn đời sống ấy trên nhiều lĩnh vực khác nhau, có quan hệ chặt chẽ với nhau thì văn hóa, hiểu theo nghĩa cụ thể và các quan hệ cụ thể, là một trong các lĩnh vực chính, giữ vị trí rất quan trọng, cùng với chính trị, kinh tế và xã hội tạo nên diện mạo, trình độ, chất lượng và đặc điểm xã hội trong một giai đoạn phát triển nhất định

Nghị quyết Trung ương V của Đại hội Đảng khóa VIII nhấn mạnh thêm văn hóa còn bao hàm cả giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật và

cả công tác tư tưởng cũng được xem là một bộ phận quan trọng của toàn bộ hoạt động văn hóa

Theo cách hiểu hạn hẹp hơn và được sử dụng thông thường và khá phổ biến, khi tách giáo dục, khoa học ra thành các lĩnh vực, các ngành có đặc trưng riêng, văn hóa còn được coi chủ yếu là các loại hình hoạt động cụ thể của ngành văn hóa như bảo tồn, bảo tàng, thư viện, xuất bản, báo chí, đời sống văn hóa cơ sở, lễ hội, phong tục, tập quán, tín ngưỡng,… “và các loại hình sáng tạo văn học, nghệ thuật – một lĩnh vực được coi là nhạy cảm nhất, mang tính sáng tạo đậm đặc và là bước phát triển cao của văn hóa” (Đinh Xuân Dũng, 2004)

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng hợp những thành tố về văn hóa như sau: “Vì

lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh

ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” (Hồ Chí Minh toàn tập, 2000)

Vị trí địa lý Nam Bộ hôm nay là địa bàn thuộc lãnh thổ của các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Bà Rịa - Vũng Tàu thuộc miền Đông Nam Bộ và các tỉnh Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Đồng Tháp, Cần Thơ, Sóc Trăng, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau thuộc miền Tây Nam Bộ và thành phố Hồ Chí Minh

Nói đến nền văn hóa Nam Bộ là nói đến văn hóa của các tộc người ở đây Ngoại trừ các tộc người sống ở vùng đồng bằng miền Đông, như đã nói ở trên, các tộc người Việt, Khơme, Chăm, Hoa đều không phải là cư dân bản địa ở đây Vì thế, văn hóa của họ là văn hóa ở vùng đất mới Gần như là một quy luật, văn hóa của lưu dân ở vùng đất mới dù là của tộc người nào, cũng đều là sự kết hợp giữa truyền thống văn hóa trong tiềm thức, trong dòng máu và điều kiện tự nhiên, lịch sử của vùng đất mới, nó phát triển trong điều kiện cách xa vùng đất cội nguồn cả về không gian và thời gian Bên cạnh đó, Nam Bộ là vùng văn hóa có nhiều tôn giáo tín ngưỡng cùng đan xen tồn tại Nói cách khác là diện mạo tôn giáo tín ngưỡng Nam

giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo, Nam Bộ còn là quê hương của tôn giáo tín ngưỡng địa phương như Cao Đài, Hòa Hảo, như các ông đạo, các tín ngưỡng dân gian như thờ Tổ tiên, Thổ thần, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, thờ Bà Chúa Xứ

Trong ứng xử với thiên nhiên, các tộc người ở Nam Bộ cũng có những nét khác biệt so với các vùng văn hóa khác Dù là người Việt hay người Khơme, người Chăm, người Hoa v.v khi tới vùng này sinh sống, họ đều đứng trước một thiên nhiên vừa có phần lạ lẫm, vừa có phần huyền bí Ứng xử với thiên nhiên của người Việt có thể coi là thái độ tiêu biểu nhất Khác với đồng bằng sông Hồng, Nam Bộ,

dù có tới 4900 km kênh rạch, dù có hai dòng sông lớn Dựa theo chế độ thủy triều,

hệ thống thủy lợi ở Nam Bộ đưa nước ngọt từ sông lớn vào sông nhỏ, vào kênh rạch rồi lên mương, lên vườn Nghĩa là một thái độ ứng xử hoàn toàn khác với ở Bắc Bộ Thái độ ứng xử với thiên nhiên còn được thể hiện- qua việc ăn và mặc Ngô Đức Thịnh từng nhận xét: "món ăn Nam Bộ là sản phẩm độc đáo của miền đất mới, là kết quả của sự giao tiếp với nhiều dân tộc, với các làng văn hóa Đông Tây” (Ngô Đức Thịnh, 2019) Trên hết chúng tôi nghĩ rằng, cội nguồn của vấn đề vẫn là một thái độ ứng xử với thiên nhiên Dân cư từ nhiều nguồn, nhiều phương trời tụ họp lại,

vì thế làng Việt Nam Nam Bộ sẽ không có chất kết dính chặt chẽ, quan hệ dòng họ

sẽ khác với chính nó ở đồng bằng Bắc Bộ Mặt khác, sự cư trú cúa cư dân Nam Bộ không thành một đơn vị biệt lập với rặng tre quanh làng như ở đồng bằng Bắc Bộ,

mà cư trú theo tuyến, theo kiểu sinh sống dọc hai bên bờ kinh rạch, trục lộ giao thông

Tóm lại, Nam Bộ có nhiều nét riêng so với các vùng khác Vùng đất vừa có

bề dày trong diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam, lại là vùng đất giàu sức trẻ của cả các tộc người ở đây Vị thế địa chính trị, địa văn hóa của Nam Bộ khiến nó trở thành trung tâm mà quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra nhanh chóng cả về bề mặt lẫn bề sâu, cả về lượng và chất, tạo cho vùng văn hóa Nam Bộ có những đặc thù riêng và trở thành một gương mặt riêng khó lẫn trong diện mạo các vùng văn hóa ở nước ta Như vậy, có thể nói văn hóa Việt Nam vốn là sự kết tinh những giá trị truyền thống tốt đẹp trong quan hệ giữa con người với con người, giữa con người

chứa đựng bên trong những giá trị đích thực về chính nền văn hóa của quê hương đất nước mình về phong tục và lối sống

1.1.2 Những nét đặc trưng về văn hóa Nam Bộ

Mỗi một vùng miền đều có những nét văn hóa, bản sắc rất riêng và ấn tượng,

đã góp phần tạo nên một bức tranh văn hóa Việt Nam vô cùng đa dạng, phong phú, mang những đặc trưng khác biệt mà không một quốc gia nào trên thế giới có được Một trong những yếu tố tạo nên bản sắc độc đáo đó chính là đặc trưng về văn hóa Nam Bộ Theo nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh việc phân vùng văn hóa được chia làm 7 vùng văn hóa trong đó văn hóa Nam Bộ là vùng thứ 7 Việc phân vùng văn hóa dựa trên dựa trên mối quan hệ giữa văn hóa lịch sử và địa lý của một vùng mà gọi tắt là vùng văn hóa Vậy “văn hóa lãnh thổ hay văn hóa vùng là một dạng thức văn hóa, mà ở đó trong một không gian địa lý xác định, các cộng đồng người do cùng sống trong một môi trường tự nhiên nhất định, trong những điều kiện phát triển xã hội tường đồng, và nhất là các mối quan hệ giao lưu văn hóa sống động, nên trong quá trình lịch sử lâu dài đã hình thành những đặc trưng văn hóa chung” (Ngô Đức Thịnh, 2019) Nói cách khác, văn hóa vùng là một dạng thức liên văn hóa

nó đòi hỏi phải phân bố trên một không gian địa lý lãnh thổ nhất định, thể hiện qua một tập hợp các đặc trưng văn hóa về cách thức hoạt động sản xuất, về ăn, mặc, ở đi lại vận chuyển, cách thức tổ chức xã hội cổ truyền và giao tiếp cộng đồng, về vui chơi giải trí…từ đó có thể phân biệt với đặc trưng của vùng văn hóa khác Những đặc trưng văn hóa đó hình thành và định hình trong quá trình lịch sử lâu dài của cư dân vùng đất thích ứng với điều kiện môi trường sống, có sự tương đồng về sự phát triển xã hội, đặc biệt là mối giao lưu với văn hóa mảnh đất mới này

Nói là đất mới là nói với những người Khơ Me, Việt, Chăm, Hoa,…hiện cùng đang chung sống, tiếp tục khai phá vùng đất Nam Bộ này chứ không có nghĩa đây là mảnh đất vô chủ, mãnh đất không có lịch sử Những gì ẩn chứa dưới lòng đất

mà mấy thập kỷ nay được các nhà khảo cố mách bảo ta rằng, cùng thời với nền văn hóa Đông Sơn ở Bắc Bộ và Sa Huỳnh ở Trung Bộ, tức cách chúng ta đến 2-3 nghìn năm, nơi đây đã có người sinh sống, đã xây dựng các nền văn hóa ở lưu vực sông

Long nét sinh hoạt xưa, Sơn Nam đã viết, đây là “… một vùng bị bỏ rơi, dân cư

thưa thớt, phần lớn là bùn lầy ẩm thấp, khí hậu khắc nghiệt, đất úng tạo phèn Muỗi mòng nhiều, tôm cá sinh sôi, cá lớn nuốt cá bé, chim chóc và rắn ăn cá Rắn bắt chim non và trứng chim, chim ăn rắn Cỏ dại, lau sậy làm thức ăn cho heo rừng nai,…Nai làm mồi cho cọp Khỉ tha hồ ăn trái cây giữa rừng, ven sông Rừng lâm

vồ, sộp, gừa rễ lòng thòng tạo hang động cho cọp sinh sản Tán lá là môi trường của nhiều loại chim Xác thú trôi sông nuôi dưỡng cá tôm Diều quạ và cá sấu sinh sản mau trên bãi bùn,…Khó phân biệt đâu là đất bưng, đâu là ao vũng Bờ biển mơ hồ, thay đổi hình dạng, cây mắm, cây đước, cây vẹt từ dưới nhô lên Sông Cửu Long đổ

ra biển bồi đắp mũi Tây Nam Mùa mưa nước chảy mạnh, thêm cơn lụt thường niên, cây mé sông trốc gốc, phù sa tuôn tràn, doi bồi, vịnh lở, có cù lao sụp xuống mất dạng nhưng ở nơi khác cồn nhỏ lại nhô lên” (Sơn Nam, 2004) Thiên nhiên Nam Bộ giờ đây trù phú, màu mỡ nhưng trong những buổi đầu khai phá vùng đất này còn đầy vẻ hoang sơ

Để làm được điều đó phải tìm đến những những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết các giai thoại ca dao dân ca Nam Bộ xưa truyền lại Quang cảnh thiên nhiên cũng là đề tài chính cho các sáng tác của văn học dân gian mang những nỗi niềm tâm sự, những quan hệ giữa con người với nhau Và ở những năm 40 của thế kỷ XX nhà văn Phi Vân đã tiếp tục khai thác mảng đề tài này một cách thành công bằng những truyện ngắn đậm chất đồng quê Nam Bộ, phản ảnh cuộc sống của địa chủ tá điền ở vùng đất Bạc Liêu- Cà Mau này Ở Nam Bộ, làng xóm cũng như cơ cấu xã hội nơi thôn dã cũng không lấy gì làm bền chắc và chặt chẽ, cột người nông dân với quê cha đất tổ Là vùng đất mới, tứ xứ lưu dân tới khai phá thì biến thành của riêng, người không có đất thì đi làm thuê, nay đây mai đó Bởi vậy, trong làng xóm quan

hệ cộng đồng không mạnh mẽ, mà còn là quan hệ cá nhân, họ hợp nhau nương tựa đùm bọc vào nhau mà sinh sống Và ở Nam Bộ nghề làm ruộng vẫn là nghề gốc,

dân Nam Bộ là dân ruộng Đất rộng người thưa, thiên nhiên trù phú, lắm cá nhiều

tôm, chim muông thú vật, đó là những nguồn lợi thiên nhiên to lớn Bởi thế, nơi đây

vẫn truyền tụng mãi câu “đất làm chơi ăn thật”

Người ta vẫn mệnh danh Nam Bộ là xứ sở của nền văn minh kênh rạch

Kênh rạch tạo thành hệ thống chằng chịt bám chặt vào mọi nẻo của cả vùng, họ đi đâu làm gì tùy thuộc vào con nước lên hay ròng Ở xứ sở kênh rạch con thuyền là

phương tiện đi lại duy nhất của họ Bởi vậy dân gian họ có câu: “sắm xuồng là để

làm chân” Đối với những người đi khai hoang vùng đất này thì phải mang theo ba

vật dụng bên mình, đó là chiếc xuống, chiếc phảng để phát cỏ vỡ hoang và chiếc nóp để đêm chống muỗi mòng Nói tới các món ăn Nam Bộ như một sản phẩm địa phương độc đáo, chúng ta không thể kể tên các món ăn mà khi nhắc đến ai cũng phải rùng mình, ghê sợ như các món ăn chế biến từ con đuông, dơi, chuột đồng, cóc, rùa, lươn, rắn…Đuông là loại ấu trùng ăn thơm ngon bổ dưỡng mà ca dao đã

từng nhắc đến như “con đuông béo ngọt thơm tho mĩ miều” Và cũng không thể

không nói tới vai trò của dừa, đây là một nguồn thực phẩm phong phú dồi dào đã tham gia vào các món ăn tạo nên hương vị độc đáo của so với các vùng khác của nước ta Bên cạnh đó, những tập quán, khẩu vị ăn uống mới của người Việt ở Nam

Bộ đã hình thành trong quá trình tiếp biến văn hóa Họ đã cải biên một số món ăn gốc Khơme cho hợp khẩu vị và trở thành món ăn khá đặc trưng của người Việt Nam

Bộ Thêm vào đó, lối sống hay cách ăn uống của người Nam Bộ không cầu kì, tỉ mỉ,

đi vào thưởng thức cái tinh tế của lối sống, cách ăn Ăn uống Nam Bộ thiên về dư dật, phong phú, ít chú ý tới cái tinh vi của cách nấu, cách bày món ăn trong bữa ăn của họ

Người Nam Bộ ít chịu những ràng buộc của những tư tưởng Nho giáo, những lề thói, khuôn phép phong kiến lỗi thời Vì ở đây là vùng đất mới, cư dân tứ

xứ đổ về nên những tín ngưỡng tôn giáo từ bản địa cũng có mà từ ngoài du nhập vào cũng có, tạo nên đa màu sắc và khá phức tạp của đời sống tâm linh Nhờ tính đa dạng của tôn giáo, tín ngưỡng ở Nam Bộ còn thể hiện ở sự kết hợp chặt chẽ và nhuần nhuyễn giữa chúng với các quá trình văn hóa và quá trình dân tộc

Nói tới sắc thái văn hóa Nam Bộ người ta không thể không nói tới tiếng Nam

Bộ Theo các nhà ngôn ngữ học, tiếng Nam Bộ là một phương ngữ của tiếng Việt phổ thông, hình thành cùng với quá trình người Việt tới đây khai thác vùng đất mới

là phương ngữ Nam Bộ hình thành cùng với quá trình chữ Quốc ngữ và mảnh đất Nam Bộ chính là nơi đầu tiên gieo mầm và phát triển chữ Quốc ngữ Chính môi trường đó đã làm cho phương ngữ Nam Bộ sớm có được sự thống nhất về không gian, khắc phục các khác biệt địa phương, vừa phát triển nhanh từ khẩu ngữ thành ngôn ngữ văn học Chúng ta có thể nhận thấy ngôn ngữ nói trong ngôn ngữ văn học

và ngược lại ngôn ngữ văn học cũng dường như dễ dàng hơn trong hòa nhập cuộc sống đời thường

Người Nam Bộ, dù người Việt hay Khơme, Chăm đều ưa thích âm nhạc và

ca hát Âm nhạc ở đây thật đa dạng và phức tạp, đa dạng bởi nó chứa đựng nhiều hình thức khác nhau, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ khác nhau của các dân tộc, các bộ phận dân cư nông thôn, đô thị, các tầng lớp xã hội khác nhau Nó thể hiện rất rõ nét trong dân ca Nam Bộ, qua làn điệu lý, như lý con sáo, lý ngựa ô, lý con cua, lý con lượn, lý con mèo, lý trăm hoa, lý cái kéo, lý vá áo, lý vọng phu…Qua các điệu ru hát, như hát đưa em, hát đưa tình Những làn điệu trên thống nhất cho cả vùng Nam

Bộ Bên cạnh đó còn có nhiều loại vè như vè đồng dao, vè chàng Lía rất phổ biến trong nhân dân Nói tới đời sống nghệ thuật dân gian Nam Bộ chúng ta không thể không nói tới sân khấu cải lương, hát bội, và chừng nào đó cả đàn ca tài tử, của người Việt, sân khấu Dù kê của người Khơme mang phong cách truyền thống như tuồng cổ Trong những năm đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ đã ra đời hình thức sân khấu cải lương Cải lương là sửa đổi, cách tân hình sân khấu cũ là hát bội, một hình thức

ca kịch dân tộc được mọi tầng lớp nhân dân ưa thích Trong giai đoạn tiếp xúc lịch

sử phương Tây này, nhất là chính sách đồng hóa văn hóa của bọn thực dân, thì sân khấu cải lương và hát tài tử coi như là sự phản kháng bằng âm nhạc, một sự trỗi dậy của âm nhạc dân tộc chống lại mưu đồ nô dịch văn hóa của kẻ thù (Thụy Loan, 1980) Nam Bộ là vùng đất mới, mở ra với muôn ngả giao lưu văn hóa qua sống động, bởi vậy, bên cạnh dòng văn học dân gian với những truyền thuyết, giai thoại mang tính ký- lịch sử- xã hội, thấm đượm màu sắc hoang đường, thì chúng ta còn thấy những ảnh hưởng văn học từ bên ngoài, nhất là tiểu thuyết Trung Quốc và Pháp đến các hình thức văn học và diễn xướng dân gian Sau tiểu thuyết Trung

cảnh, các hiệp sĩ tronng tiểu thuyết thời Hy Lạp, La Mã lên sân khấu cải lương Ngoài việc khai thác các truyện cũ, đã dần dần đi vào khuynh hướng các chủ đề về tình yêu, về cuộc sống xã hội, đáp ứng khẩu vị của thị dân và các tầng lớp trí thức, tiểu tư sản ở đô thị Tuy nhiên nói tới Nam Bộ, cả phương diện kinh tế, xã hội và văn hóa, người ta hay nhấn mạnh tới tính “cá nhân”, tới quan hệ giữa các cá nhân, tính nổi trội của nhân cách, cá tính Điều đó hoàn toàn đúng vì đó là khía cạnh mang sắc thái riêng biệt của Nam Bộ, đó là những buổi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, là các ngày lễ hội Và lễ hội lớn nhất ở Nam Bộ là lễ hội Bà Chúa Xứ ở Châu Đốc tỉnh

An Giang

Nói tới sắc thái riêng của Nam Bộ người ta thường không quên nhắc tới tính cách Nam Bộ Tính cách là một khía cạnh của văn hóa ứng xử và để lại dấu ấn rõ rệt trong mọi mặt của đời sống văn hóa “Tính cách của Nam Bộ được người xưa lưu ý Trịnh Hoài Đức cho rằng người Nam Bộ là những người “trọng nghĩa khinh tài”, Lê Quý Đôn thì coi dân Nam Bộ là “dân dám làm ăn lớn” Những lực lượng tiên phong khai phá vùng đất phương Nam chủ yếu là các điền chủ, lưu dân, điền nô nhưng đông nhất là điền nô và nô tì dám bỏ quê hương tới khai khẩn đất đai, sản xuất nông nghiệp Họ phải gặp bao nhiêu thách thức và nguy hiểm nhưng họ vẫn

“liều lĩnh” Họ đã tôi luyện cho mình được tính mạo hiểm, ưa phiêu bạt, nay đây mai đó, nhưng mặt khác trong tâm thức họ vẫn có nỗi khát khao hướng về cội nguồn, giữ gìn vẻ đẹp của nét cổ truyền dân tộc Bởi vậy, những nơi họ đặt chân tới

đã mọc lên các đền miếu thờ vọng về cố hương, làm sống lại những gì là nguồn cội thiêng liêng của nòi giống “Những người khai phá vùng đất mới là những người coi nghĩa khí làm đầu, kết bạn bè huynh đệ giữa những người có nghĩa khí đáng tin cậy Họ cư xử hào hiệp, trọng nghĩa khí, coi khinh tiền tài có thể vì nghĩa khí mà xả thân mình không nuối tiếc Họ còn là những người mến khách, thông cảm, quý trọng nhau, có thể nhường cơm, sẻ áo Trong ứng xử, họ cởi mở, chan hòa, dễ kết thân, dễ hòa vào với cộng đồng mới lạ, không sĩ diện kiểu kẻ sĩ, không coi trọng môn đăng hộ đối Người Nam Bộ xưa là những người ít có học và cũng không coi việc học hành là con đường tiến thân, đổi đời như người nông dân miền Bắc Bởi

người ưa hành động Trong ứng xử họ bộc trực, thẳng thắn, ít chữ nghĩa, văn chương rào đón” (Hội khoa học lịch sử TP.HCM, 2004) Tính cách người Nam Bộ

và văn hóa vùng Nam Bộ có thể nói được hình thành trong quá trình phát triển xã hội con người và sự tác động qua lại với thiên nhiên sông nước trên nền tảng tính cách của người Việt

Tóm lại, đặc trưng văn hóa Nam Bộ đuợc biểu hiện rất đa dạng và phong phú, thể hiện trên toàn bộ các mặt của đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của cư dân nơi đây Theo cách hiểu phổ biến nhất, đó có thể là nếp ăn mặc ở đi lại, giao tiếp, vui chơi, phong tục nghi lễ, tín ngưỡng, lễ hội, cũng có thể là các hoạt động văn hóa nghệ thuật, nhất là văn hóa nghệ thuật dân gian như văn học dân gian, âm nhạc, dân ca, kiến trúc, trang trí dân gian và chừng mực nào đó còn thấy ở phong cách và tâm lý của con người Những đặc trưng chủ đạo này cũng là những nét đặc thù của vùng văn hóa Nam Bộ Bởi vì mặc dù đặc trưng Đồng bằng sông nước cũng

có mặt trong các vùng văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ hay Trung Bộ, nhưng chỉ có ở Nam Bộ yếu tố sông nước mới nổi lên thành một đặc trưng chủ đạo, chi phối toàn diện cuộc sống cũng như các thành tố văn hóa của các cộng động cư dân

1.2 Nhà văn Phi Vân với vùng đất Nam Bộ

1.2 1 Mảnh đất Nam Bộ trong linh hồn huyết quản của Phi Vân

Phi Vân tên thật là Lâm Thế Nhơn sinh năm 1917 mất ngày 11/1/1977 tại Thành phố Hồ Chí Minh Quê ở xã Vĩnh Mỹ A, huyện Hòa Bình, tỉnh Bạc Liêu, gia đình trung lưu Ông đi học ở Cà Mau, chủ yếu sống và làm việc tại Sài Gòn Phi Vân là một nhà báo, nhà văn chuyên viết thể loại truyện vừa và tiểu thuyết mang đậm dấu ấn Nam Bộ trước năm 1954 Ông cũng chuyên viết phóng sự, truyện ngắn

cho những tờ báo, tạp chí ở miền Nam trước đây như: Tiếng Chuông, Dân Chúng,

Tiếng Dân và làm chủ tờ Thủ đô Thời báo

Cách viết của ông linh hoạt, gọn gàng không trau chuốt, xen lẫn khôi hài, làm cho độc giả khóc cười theo từng nhân vật mà ông xây dựng Hầu hết bối cảnh trong các tác phẩm của ông đều là cảnh làng quê Nam Bộ mộc mạc, xa xôi hẻo lánh với những người nông dân hiền lành, thật thà, chất phác, cuộc sống khổ cực, vất vả

Phi Vân viết truyện dài Trên bãi cát vàng, Chim trời bạt gió, Nhà quê trong

khói lửa được in nhiều kỳ trên báo nhưng chưa xuất bản thành sách Ông tập trung

viết về đề tài nông thôn Nam Bộ mà chắc hẳn nhiều độc giả được biết đến Đó là

toàn cảnh bức tranh quê: Dân quê, Đồng quê và Tình quê Phi Vân một nhà báo lớn

thời kỳ lúc bấy giờ nên ông có điều kiện đi và được tiếp xúc với cuộc sống của

người nông dân, bởi đó mà ông có 3 tác phẩm quý giá này Đồng quê được Lâm

Thế Nhơn cho xuất bản năm 1942, nơi mảnh đất đầy phù sa, nặng nghĩa tình và hào

hùng, kiên cường trong đấu tranh giành độc lập Dân quê và Tình quê cùng xuất bản năm 1949 Trong ba tác phẩm này thì Đồng quê được độc giả biết đến nhiều hơn

Tác phẩm được giải nhất cuộc thi văn chương của Hội Khuyến học Cần Thơ năm

1943 và được một nhà văn Trung Quốc dịch ra tiếng bạch thoại tựa là Dã Nguyên

vào năm 1950 Chính sự lặn lội với những số phận nơi miền sông nước đã khiến ký giả Phi Vân trở thành nhà văn Phi Vân như một cái duyên ngầm mà ông bộc bạch:

“Tôi bắt đầu thực sự theo đuổi sự nghiệp văn chương bằng một thời kỳ lãng mạn, thích phiêu lưu và sau một dạo ngao du nhiều nơi đã sáng tác được hai truyện dài

loại phiêu lưu tình cảm: Trên bãi cát vàng và Chim trời bạt gió (đăng ở báo phóng

sự hồi năm 1945) Sau thời kỳ lãng mạn, tôi chuyển hướng viết phóng sự và sáng

tác quyển Đồng quê năm 1942 Tiếp theo là những truyện Dân quê, Tình quê, Cô

gái quê Sau 1945, tôi viết cuốn Nhà quê trong khói lửa, nhưng đến nay vẫn còn

dang dở chưa xong, một phần cũng vì rất bận bịu với nghề làm báo”

Vào năm 2012, nhà văn Nguyễn Trọng Nghĩa đã viết thành công kịch bản

Đồng quê phỏng theo tác phẩm cùng tên của nhà văn Phi Vân Phim do đạo diễn Lê

Phương Nam dựng thành 22 tập, được phát sóng trên kênh HTV 9 Và trả lời với

báo Lao Động, đạo diễn Lê Phương Nam nói rằng: “Khi làm Đồng quê, tôi không

cố ý áp đặt điều gì Do Đồng quê là phim phóng tác theo tiểu thuyết nên cuối phim,

chúng tôi, chúng tôi có thêm một vài chi tiết để khẳng định một điều rằng: Lối thoát cho những người nông dân bị ức hiếp dưới thời thực dân phong kiến chỉ có thể được

mở ra khi nước nhà hoàn toàn độc lập (vào năm 1945)” Đọc những trang viết của ông ta thấy cả một bầu trời đời sống phong tục, văn hóa sinh động của người dân

đối đáp Nam Bộ, những câu nói thường gặp trong cuộc sống hằng ngày Chính vì vậy mà văn phong của ông mang đậm dấu ấn văn hóa Nam Bộ rõ hơn các nhà văn cùng thời

Với vầng trán cao rộng thông minh, khuôn mặt rắn rỏi, nước da bánh mật với

vẻ bình dị, ít nói khiến ai mới thoáng nhìn cũng có thể nghĩ Phi Vân là người của nông dân Với đôi mắt biết nhìn đời và nhìn người cộng với công việc làm báo đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người khác nhau trong đó ông đặc biệt quan tâm tới những người nông dân hiền lành, nghèo khổ cam chịu ấy Có thể nói ông là mẫu người hướng nội với tình cảm sâu lắng, không thường biểu lộ ra ngoài bằng ngôn ngữ và hành động cụ thể… Bởi ông rất suồng sã trong đời sống hằng ngày nên trong cách viết từng câu chữ cũng rất suồng sã không trau chuốt, tỉ mỉ Và đó cũng

là hình ảnh của ông mà người đọc tiếp nhận được qua tác phẩm Trong chừng mực nào đó, hình ảnh con người Phi Vân hiện lên qua tác phẩm là một con người rất giản dị nhưng lại là người luôn nhạy cảm với nỗi đau khổ của con người, làm say

mê lòng người nhưng lòng mình lại buồn chán Sự buồn chán ở đây thật ra là đồng nghĩa với sự lương thiện Sự buồn chán mà với Phi Vân chỉ có những người hết lòng với cuộc sống mới có thể cảm thấy hết ý nghĩa buồn chán của nó Dù sao thì con người Phi Vân cũng như tác phẩm, là con người yêu sự thẳng thắn, chống bất công và những chuyện bất bình, yêu sự thật, yêu những người nông dân chân thật

đó Ông viết không nhiều về số lượng, không viết cho thị hiếu, thời thượng, chỉ viết cho sự bất công trong xã hội, cho người nông dân bị áp bức, bị bóc lột, bị đè nén cuộc sống thường ngày của họ Đọc truyện của ông, ta thấy ngập tràn sự sống - một

sự sống đa dạng, phong phú Phải chăng đó là kết tinh từ những nỗi đau và hạnh phúc, từ nước mắt và nụ cười của bao con người Nam Bộ trước những biến động của cuộc sống mà chính bản thân nhà văn đã trải nghiệm Và đằng sau những mảnh đời bất hạnh ấy, những lát cắt của cuộc sống ấy thường toát lên những bài học nhân sinh, dù rất nhẹ nhàng nhưng có sức lay động sâu xa Những gì mà ông xây dựng, khám phá đều xuất phát từ trái tim của một con người Nam Bộ có tình yêu nồng nàn với quê hương xứ sở, và trên hết là tấm lòng của nhà văn đối với cuộc đời Cho nên

biệt, mà rất âm thầm, ý nhị và không biết tự bao giờ đã len vào trái tim của nhiều độc giả rồi neo lại ở một góc nhỏ

Có thể nói cả cuộc đời của Phi Vân đã dành hết cho nghề làm báo, viết văn tuy không nhiều nhưng văn chương của ông bình dị mà sâu lắng Lăng kính của ông

đã ghi lại những cảnh đời khó khăn bất hạnh, khổ đau của người nông dân trong cảnh nước mất nhà tan, nhưng điều nổi bật hơn là ông đã làm rõ được bản sắc văn hóa Nam Bộ qua vùng Bạc Liêu- Cà Mau, đồng thời qua những cảnh đời ấy ông muốn nói lên những khát vọng tự do, làm chủ của nhân dân

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Phi Vân

Quan niệm nghệ thuật được coi là cương lĩnh chi phối toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của người nghệ sĩ Mỗi tác phẩm ra đời được coi như là đứa con tinh thần của nhà văn và phản chiếu quan điểm sáng tác của nhà văn ấy Phi Vân - nhà văn đồng quê Nam Bộ đã bộc lộ sâu sắc quan điểm sáng tác của mình

Và trên đời này, ngoài con người ra, thì có hai điều rất khó hiểu và khó hiểu đúng về nó Đó là tình yêu và văn chương Có ai dám nói rằng mình hiểu tình yêu

và cũng không ai dám nói rằng mình định nghĩa được văn chưong, văn chương cũng như tình yêu vậy, có rất nhiều màu sắc Chính vì thế nó không phải là những vật thể bất dịch và cầm nắm được bằng tay, ngửi được bằng mũi hay nhìn bằng mắt thường được mà văn chương là để hiểu sâu hơn tâm hồn con người và đồng thời cũng là để học cách làm người Chính vì lẽ đó mà văn học phải là nhân học, chứ không thể nào khác được, có thể nói sự nghiệp văn chương của nhà báo, nhà văn Phi Vân là chiếc lăng kính phản chiếu sắc thái và nhân cách của ông, một nhà văn luôn luôn ý thức

về sứ mệnh và trách nhiệm của người cầm bút chân chính Những tác phẩm của ông phản ánh đời sống, phong tục tập quán, những bọn cường hào ác bá, đầu trộm đuôi cướp làm cho đời sống người dân quê phải chịu nhiều nỗi áp bức Nhưng người dân quê ấy vẫn sống với đồng ruộng, tình làng nghĩa xóm bên chung rượu chén trà, giải trí với những gánh hát bội, giọng hò câu hát trên sông trong những đêm trăng thanh gió mát hữu tình, hay những lúc ngày mùa nhộn nhịp Đó là những trăn trở suy tư của một nhà văn tâm huyết, mạnh dạn khám phá bức tranh đồng quê đầy rẫy những

chính cuộc sống của họ Ngoài ra chúng ta có thể hiểu quan niệm về con người còn được thể hiện qua tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm

Từ điển Văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về con người là

hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.” (Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá, 2005)

Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Chúng ta có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người một cách khái quát như sau: Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không

giống so với đối tượng

Đối với Phi Vân, ông trăn trở với nhiều vấn đề nhưng luôn có giá trị thời sự của lĩnh vực nghệ thuật cao quý như chính nhân cách của người cầm bút, khát vọng chân chính của người nghệ sĩ Có lẽ ông có duyên nợ với văn chương mặc dù ông là người làm báo rất thành công Ông tự nhận mình là viết cho vui, viết về một thời đã qua, những gì ông đã chứng kiến, đã nhìn thấy và muốn ghi lại điều đó như một cuốn nhật ký của đời mình Song những tác phẩm của ông người ta đọc đi đọc lại, vẫn có sự hấp dẫn, lôi cuốn y như mới đọc lần đầu Ông cho rằng văn chương không cần vòng vo hoa mĩ mà phải đi thẳng vào vấn đề phản ánh được sự kiện, thời cuộc

Bởi vì xuất phát điểm của ông là một nhà báo nên trong cách viết mang lối

nhật trình như đã bày tỏ trong lời tựa cuốn Đồng quê: “Đây là những bài báo Bởi

thế cách hành văn cũng như nội dung đều có tính cách nhật trình,

Lối văn gần như cẩu thả

Câu chuyện có vẻ nhất thời

Nhưng tôi cứ để nguyên cho nhà xuất bản nghĩ rằng: hồi ấy tôi đã để ngòi bút chạy theo dòng ý – tưởng, dầu khéo dầu vụng, cách thuật chuyện cũng được cái đặc điểm là ghi tâm trạng tôi lúc viết

Hình ảnh những nhân vật trong chuyện – những người đã cùng tôi sống chung- ngyà nay đã mờ trong ký- ức

Kể lại một quãng đời phải chăng là sống lại với ngày qua? Có lẽ thế Nhưng tôi muốn xa hơn Vẽ một bức tranh phong tuc và tập quán

Thật là quá cao vọng

Tự thấy còn thấp kém, nhưng tôi vẫn cố gắng đây là những bài đầu, tôi ước mong sẽ có thể viết thêm

Nếu chưa hiến được độc giả những bài đúng theo nguyên tắc tôi đã tự vạch,

thì xin hẹn lại ở những bài sau” (Phi Vân, 2000)

Ông quan niệm nghệ thuật là đơn giản nhưng phải sâu sắc, ai cũng có thể đọc

và hiểu được tác phẩm của mình Đó là hành trình viết văn để đứng về phía những người cùng khổ, bênh vực cho những số phận bất hạnh Phi Vân là người chăm chút

đi tìm những cái đẹp nhỏ nhoi, lẩn khuất bị bỏ quên hoặc bị vùi trong bùn đất của nghèo khó Ông cho rằng, số đông những con người bất hạnh là những con người thầm lặng, họ biết nói nhưng im lặng không nói Và bổn phận của người cầm bút là phải nghe cho được những điều mà họ không nói ra thành lời ấy

Phi Vân là một người nắm được ngòi bút mình, ông mô tả ít nhưng cặn kẽ, nhân vật ít hành động nhưng linh hoạt, ít suy tư nhưng diễn tả được tâm lý mình Văn gẫy gọn, sự kiện đi vào lòng người và có nhiều ảnh hưởng Mỗi sự kiện ông nêu ra đều có mục đích Phản ánh những nỗi cơ cực nơi đồng quê qua những hành động bất lương, bỉ ổi tàn bạo của bọn chủ đất, cường hào ác bá chuyên áp bức bóc

lột dân lành Khuynh hướng xã hội thấp thoáng trong tác phẩm Đồng quê, ở đây đã

hình thành rõ rệt trên chính vùng đất cuối cùng của Tổ quốc Vì thế, một trong những tiền đề quan trọng góp phần hình thành nên quan niệm nghệ thuật của Phi Vân có nguồn gốc và yếu tố cốt lõi văn hóa mang đặc trưng riêng của vùng đất và con người nơi đây Bởi vậy, độc giả dễ nhận ra tác phẩm của Phi Vân một mạch

nguồn văn hóa bản địa âm thầm chảy mãi, tạo nên sự gắn bó máu thịt giữa đất và người, nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc

Đọc truyện của ông, người đọc sẽ cảm nhận được chất Nam Bộ thể hiện khái quát trên nhiều phương diện của tác phẩm như: bối cảnh trong các truyện ngắn, những tên ấp, tên làng, tên kênh, mương, rạch Nhân vật trong tác phẩm của ông là những con người với tên gọi và tính cách hết sức bình dị, chân chất, rất Nam Bộ Đặc biệt, vùng đất và con người Nam Bộ trong truyện ngắn của Phi Vân được ghi lại nhiều “kỷ niệm sống” phong phú, đa dạng Từ đó, có thể nói văn hóa Nam Bộ là

một trong những nét chính làm nên sức hấp hẫn thẩm mỹ của ba tác phẩm: Đồng

quê, Dân quê và Tình quê

Tiểu kết

Chịu ảnh hưởng của văn hóa Nam Bộ, sáng tác của Phi Vân thể hiện ở điểm nhìn tiếp cận hiện thực đời sống của người dân nghèo Nam Bộ xưa Đó là là sự trăn trở, suy tư chiêm nghiệm về cõi nhân sinh đi tìm vẻ đẹp giữa dòng chảy cuộc sống ông không chủ trương miêu tả thế giới nghệ thuật của tác phẩm như một vũ trụ khép kín mà đặt văn học bên cạnh văn hóa để đối chiếu, so sánh để tìm nguồn gốc của các dạng thức quan niệm về con người, không gian thời gian trong tác phẩm Một tác phẩm có sức thuyết phục người đọc là tác phẩm đó chia sẻ được, đồng cảm được của những người cùng một nền văn hóa Quan niệm trên của Phi Vân thật chân thành, giản dị mà không kém phần sâu sắc Với ý thức như vậy, cả cuộc đời ông đã dành trọn cho vùng đất Nam Bộ thân yêu và ảnh hưởng tác động của văn hóa Nam

Bộ với Phi Vân không chỉ diễn ra một chiều giữa văn hóa Nam Bộ và bản thân ông

mà ngược lại chính những tác phẩm của ông đã giúp chúng tôi rất nhiều trong việc tiếp cận với những nét văn hóa đặc sắc của khu vực này Đó là điều đáng được ngợi

ca và trân trọng Những giá trị văn hóa đã ăn sâu vào tiềm thức qua bao thế hệ của người dân thôn quê, ông nhìn họ với thái độ yêu thương, trân trọng

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA NAM BỘ QUA CẢNH VÀ NGƯỜI

TRONG TÁC PHẨM PHI VÂN 2.1 Cảnh sắc văn hóa Nam Bộ trong truyện của Phi Vân

2.1.1 Cảnh sắc sinh hoạt văn hóa trong đời sống lao động

Khoảng đầu thế kỷ XIX, miền đất nơi đây còn rất hoang vu, khí hậu lại khắc nghiệt, giao thông chưa phát triển… nên đất đai mênh mông không có chủ Nếu ai chịu khó siêng năng cần cù khai thác thì có đất để canh tác Và nếu thiên nhiên trong truyện của Trang Thế Hy là những hình ảnh đẹp đẽ nên thơ kỳ thú mà thiên nhiên ban tặng và những cuộc chiến thương tâm; thì với truyện ngắn của Sơn Nam, thiên nhiên hoang dã có những điều kỳ thú trải dài theo mỗi bước khẩn hoang của những cư dân đất mới phương Nam; còn với Phi Vân thiên nhiên trong truyện của ông là những sông rạch ở vùng Bạc Liêu- Cà Mau với những cảnh sắc êm đềm trên

bờ sông Trẹm hoặc xuôi theo rạch Bần…

Vào mùa nắng hạn khi người dân quê đã thu hoạch xong mùa màng, đìa bọng, họ sẽ đốt đồng dọn dẹp cho sạch sẽ đồng thời khi đốt đồng sẽ có tro tạo ra

một thứ phân bón rất tốt Phi Vân đã miêu tả quang cảnh đốt đồng trong truyện Dân

quê nhân vật chính là Tâm, anh mới nghỉ học ở trường tỉnh về nhà phụ cha làm

ruộng Anh rất thích đốt đồng vì trong đám có cháy kia là những chú chuột đồng và rùa béo mỡ chạy ra từ đám cỏ cháy: “Tâm thích đốt đồng lắm Châm một ngọn lửa phía trên gió cho cỏ khô cháy lan ra rồi đứng nhìn từng bựng khói bốc lên cuồn cuộn, chàng đã thấy là một thú vui rồi Huống hồ chi trên tay chàng đã hờm sẵn một khúc cây to để chờ mấy con chuột đồng béo mỡ với sắc lông vàng hực bị cháy ổ chạy ra là chàng đón đầu đập chết Rồi chàng buộc chum lại xách về nhà xào nấu Nhưng điều mà anh thích hơn hết là chận bắt mấy con rùa vàng Mỗi khi châm xong ngọn lửa, chàng chạy lên phía trên gió im lặng ngồi chờ Chàng biết thế nào giống rùa đang vùi ẩn đâu đó bị lửa cháy nóng cũng phải bò ra phía trên gió mát mà thoát nguy để rồi…lọt vào tay chàng Trong các món ăn ở đồng, chàng chỉ thấy món rùa

um là khoái khẩu nhất” (Phi Vân, 2002) Trong truyện ngắn của ông, hình ảnh người nông dân xứ Bạc Liêu- Cà Mau cũng là hình ảnh chung của nông dân Nam

Bộ Sống ở nơi có thiên nhiên khá thuận lợi nhưng cuộc sống của họ cũng không phải là dễ dàng Nguyên nhân là bởi họ đa phần không có ruộng riêng để canh tác

Họ phải mướn đất và phải trả một món tiền thuê “cắt cổ” cho những ông chủ điền

Vì vậy người nông dân luôn phải làm việc cật lực Bức tranh lao động đó được tác

giả miêu tả qua khá nhiều đoạn truyện, như:“Các anh nông phu đã sẵn sàng

cày trục Không mấy ngày, cánh đồng được nhộn nhịp, hoạt động thêm lên Chỗ

nào đất phân, người ta lom khom hươi những đường phản nhẹ nhàng, đúng điệu, để

diệt bớt một loài và gây giống cho một loài.” (Phi Vân, 2000)

Cuộc sống của họ luôn gắn liền với cái “trục” để xới đất, cái “phản” để phát

cỏ Công việc không chỉ là làm cỏ, cuốc đất, cấy mạ,… mà đến khi gặt được thì phải đạp cho rời hạt lúa, “Đạp xong, còn phải giê lúa hột cho sạch rồi mới bắt đầu đong cho chủ điền.” (Phi Vân, 2000) Không những vậy, để công việc được thuận lợi, họ còn phải đi vần công (đổi công, làm cho người khác không lấy tiền mà để lấy

công trả lại khi làm cho mình) như anh chàng Sáu Đờn Kìm trong Đồng quê: “Ngày

sau, tôi khởi đầu gặt vần công với con Tám Én.” (Phi Vân, 2000) Chăn trâu cũng là một công việc vất vả không kém Khi đưa trâu về, phải tủ chuồng trâu (phủ chuồng), un khói (hun, đốt cho cháy không có ngọn lửa mà chỉ có khói…) để giữ

ấm cho trâu: “Anh ra vườn cuốc đất trồng khoai, anh dẫn trâu đi ăn cỏ, anh sửa chuồng trâu cho hết dột mưa, anh ôm rơm tủ chuồng cho khô ráo và chiều tối anh ra sức quạt xào xào… un muỗi cho trâu!” (Phi Vân, 2000)

Vùng đất nhiều sông rạch cũng là môi trường tạo ra những công việc lao động rất riêng như “rổi” cá, đi câu cá đồng “Rổi” cá nghĩa là đánh bắt cá bằng hình thức đặt xuống dưới nước hai tấm que cọng dừa cặp hai bên mạn xuồng, để cho cá nhảy vào xuồng Đó là công việc để kiếm sống của anh nông dân bị bắt oan trong vụ xử

án của thầy Hương Quản Năm ở đầu câu chuyện Dân quê Bên cạnh công việc làm

ruộng, đối với vùng đất Nam Bộ, khi lúa đã bắt đầu trổ cũng là lúc cá đồng sinh sản rất nhiều và người nông dân rảnh rỗi việc ruộng đồng nên đi câu cá: “Hai tháng rồi, ruộng cấy xong, lúa đang đứng cái và gần có đòng đòng Nhà nông rảnh việc Mùa câu kéo bắt đầu, sau những đám mưa dầm” (Phi Vân, 2000) Vì vậy, trong những

xuồng bộng để đi câu Để câu được nhiều cá, người câu phải đi lúc đêm khuya, hơn nữa phải nhảy xuống nước để dọn “luồng” (một khoảng trống dưới nước để thả câu): “Có những đêm trời lạnh tái môi mà phải cởi trần truồng nhảy xuống ruộng, tay đập muỗi, tay vét rong, gặp môn, nghể không từ, đụng rắn, đỉa chẳng sợ… để dọn “luồng”, nghĩa là dẹp một khoảng trống trước khi cắm câu!” (Phi Vân, 2000) Ngoài ra, người nông dân phải chuẩn bị “mồi cắt” (mồi câu cá trê được cắt ra từng miếng từ thân cá sặt), “mồi chạy” (mồi được lấy từ những sinh vật còn sống) để câu được nhiều cá trê, cá lóc vốn sẵn có ở ruộng đồng: “Phải năm cơm bảy cháo mới rõ

cá lóc có tật ăn “mồi chạy” bằng nhái sống, cá trê ăn bãm bằng mồi cắt và hơi

ngầm.” (Phi Vân, 2000) Hình ảnh những người nông dân trong tác phẩm của Phi

Vân đều hiện lên với sự siêng năng, chăm chỉ cần mẫn Họ làm việc hết sức để hoàn thành các công việc của mình Có thể thấy rõ điều đó qua những nhân vật Sáu Đờn

Kìm, Tư Bồ, cô Tám Én làm việc “dàng trời đổ lửa” trong Đồng quê hay Giác trong Tình quê Những tá điền của ông hội đồng Thế trong Dân quê cũng làm

việc “rần rần rộ rộ” một cách hăng say: “Ông đi dài ra phía sau lẫm, chắp tay coi đám đàn bà xúm xít lại lựa cá, lớp chặt đầu, lớp đánh vảy làm mắm, rần rần rộ rộ.”

(Phi Vân, 2002)

Nhìn chung người Nam Bộ mang những đặc điểm chung của người Việt Nam bởi tất cả đều thuộc một cộng đồng dân tộc, cùng cội nguồn lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, sinh hoạt giống nhau Nhưng người Nam Bộ lại có những tính cách riêng

do hoàn cảnh sống khác biệt tạo nên một vùng văn hóa khác Vì điều kiện và môi trường sống con người phải đối diện và thích nghi, đã tạo nên nét văn hóa đa dạng

và phong phú về các mặt tập quán, phong tục, tín ngưỡng, tình cảm…tạo nên tính cách người Nam Bộ Mảnh đất Nam Bộ là nơi hội tụ của những con người từ nơi khác đến sinh sống làm ăn Vào lúc bấy giờ, thiên nhiên Nam Bộ thì hùng vĩ, hoang

sơ, con người lại bé nhỏ trước thiên nhiên bao la rộng lớn Vì vậy mà họ phải “bán anh em xa mua láng giềng gần”, cùng nhau đoàn kết, cùng nhau “chung lưng đấu cật” để tạo nên sức mạnh chống lại sự hoang vu của thiên nhiên nơi miền đất mới

Họ đoàn kết một cách tự nhiên, keo sơn gắn bó Đó chính là truyền thống tốt đẹp

Khi mới đến mảnh đất Nam Bộ mang hành trang của những người tứ xứ đến sống, nơi đây còn là mảnh đất hoang vu, thưa thớt ít người Họ bỏ lại quê hương để đến khai phá một vùng đất mới, con người chọn cách sống nhân ái biết yêu thương đùm bọc lẫn nhau Vì họ hiểu rằng họ đều là người tha hương đến đây làm ăn sinh sống có thể cho đến hết cuộc đời, không thể quay về quê hương nữa Nam Bộ có thể nói là nơi “đất lành chim đậu”, dân Nam Bộ luôn sẵn sàng đón nhận miễn đừng làm trái đạo lý hay lừa lọc, gian xảo Vì lẽ đó khi mới đến điền mới mướn của ông chủ Háo Nghĩa mà Sáu Đờn Kìm đã làm quen khắp điền và được mọi người yêu mến cùng biệt tài chơi đờn ca rất hay: “tôi đến đâu cũng được người ta niềm nở, ân cần… Tiếng ca giọng đờn làm trung gian gây ra biết bao nhiêu tình thân ái đậm đà”

(Phi Vân, 2000) Vì đây là vùng đất mới, ai cũng mới đến khai phá, dân tứ chiến dễ

xem như anh em, “tứ hải giai huynh đệ” Nói chung không nặng nghi thức xã giao, quy tắc ứng xử Cốt lõi là ở sự chân tình, trọng lẽ phải, còn thì bình đẳng trong ứng

xử, trong quan hệ, trên bàn tiệc, mâm rượu như trong truyện ngắn Đạo: “thằng Phó

Xã mày lầm rồi, mày há chẳng biết hồi tao còn “đương bị hành chánh” mà còn không bao giờ “ỷ chúng hiếp cô” hay sao? Huống chi ngày nay đã “cáo lão hồi gia”, tao càng trọng lẽ phải hơn nữa Mà hễ vào đám tiệc rồi, ai cũng có tự do đàm luận, làm người quân tử không câu nệ gì ráo Mày không nghe “quân tử bất oán thiên hề

bất vưu nhân” à? (Phi Vân, 2000) Hay ở cuối truyện Tình quê trong cảnh hỗn loạn

đấu tranh chống lại bọn điền chủ dân chúng họ đã biết: “lo lắng cho nhau, săn sóc nhau như người trong một gia đình” Vì họ biết rằng khi đùm bọc giúp đỡ lẫn nhau trong hoạn nạn sẽ tạo thành một khối đoàn kết để đi thấy ánh sáng của cuộc đời mình Nhưng bên cạnh những con người chân chất thật thà hiền hậu cũng có lắm kẻ lợi dụng lòng tin sự thật thà đó để làm điều sai trái, lừa lọc để đạt được mục đích của mình Đó là nhân vật Năm Quấy làm thầy pháp trị bệnh con nít lẫn người lớn vì theo y ta các bệnh nhân bị “con sát” hoặc “con trùng” quấy phá Hắn bảo rằng nhờ

có “ông tướng thầy ba” mà y có thể chữa cho các nạn nhân lành bệnh Nhưng khi chữa trị cho một bệnh nhân nữ, Năm Quấy động lòng trổ thói dê đực ôm chặt lấy cô gái rồi bị cô ta phang guốc lên đầu Thế rồi, Năm Quấy cùng nhân vật tôi nhục nhã

Mét Văn Quang hành nghề thầy bói, hắn dùng cái miệng lanh lợi tráo trở ấy để đi đoán quá khứ của người mê tín dị đoan Có lẽ công việc của hắn sẽ êm chèo mát mái Nào ai ngờ hắn đoán vận mệnh cho một tên địa chủ dữ tợn ấy bảo rằng ông là người thất tín lừa bạn lấy bạc tiền và khẳng định hai ngày sau ông sẽ bị nắm chóp Nhưng hắn lại không thể đoán được số mệnh của mình rơi vào tay ông, cũng là hai ngày sau nhưng hai ngày sau là hắn đã trút hơi thở cuối cùng tại xứ Năm Căn này

Những nét đẹp trong phương thức sinh hoạt trong đời sống lao động của người nông dân Nam Bộ mà Phi Vân sử dụng đã phản ánh được những nét đẹp ấy một cách chân thành mà sâu sắc Đó là cuộc sống lao động, hào hiệp của con người vùng đất mới của con người Nam Bộ thời kì khẩn hoang lập ấp, khẳng định tâm sự khắc khoải của lưu dân về gốc gác, cội nguồn vừa tái hiện được những sinh hoạt hoạt động lao động quen thuộc của nông dân Nam Bộ lại vừa khắc hoạ được sự chăm chỉ của người dân ở thôn quê Nhờ thế, hình ảnh con người Nam Bộ mà nhà

văn phác họa đã đạt được “thông số thẩm mĩ phù hợp”, góp phần khẳng định sức

sống của tác phẩm trong lòng độc giả và vị trí của nhà văn trong nền văn học dân tộc

2.1.2 Cảnh sắc sinh hoạt văn hóa trong đời sống tinh thần

Đời sống văn hóa tinh thần của người dân Nam Bộ rất phong phú, đa dạng

Có thể nói không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày của họ như một món ăn tinh thần cần phải có vậy Những nghi thức sinh hoạt tinh thần hằng ngày như: đờn ca tài tử, thờ bà chúa xứ, cưới hỏi, hát tuồng, điệu hò, vọng cổ, hò, vè… có thể thấy một phần trong truyện ngắn của Phi Vân Tác giả đã phản ánh cuộc sống cơ cực lầm than chịu nhiều áp bức và căm hờn của những người nông dân Nam Bộ Tuy nhiên đằng sau nỗi cơ cực đó là sức sống mãnh liệt, tiềm tàng, tài tử phóng khoáng của người dân lao động là những điệu hò, câu hát ngân nga Đặc biệt, người dân Nam

Bộ rất thích những câu hò, những bài vọng cổ

Những câu hát ấy có thể được tự nhiên ngân nga lên một cách tự nhiên giản

dị khi lao động ở trên đồng hay trên sông nước Anh chàng Sáu Đờn Kìm trong

Đồng quê đi câu lén bên điền ông chủ Háo Nghĩa Thế nhưng giữa đêm thanh tĩnh

mình, anh đã quên mất công việc của mình là đi câu trộm rất nguy hiểm mà vẫn ca lên một bản giữa đêm khuya thanh vắng: “thả câu xong, tôi nằm trên sạp, chờ tới giác đi thăm cá Đêm ấy không trăng Muôn vàn con mắt trên nền trời đen thẫm Cánh đồng lặng ngủ trong ánh sáng mờ mờ gió thoảng từng hồi, từng hồi, ngọn lúa cựa mình xào xạc Tiếng giạt sành vang lên trong im lặng xa xa Tôi bồi hồi tưởng nhớ đâu, rồi nhẹ nhàng, rồi khoan khoái, tôi rung đùi ca…”( Phi Vân, 2000)

Những câu ca trữ tình ấy ngân lên làm vơi đi nỗi nhọc nhằn của cuộc sống của con người nên những khúc ca ấy được vang lên như một thói quen vậy Nhân

vật Giác trong Tình quê có lẽ không có được giọng ngọt ngào như Sáu Đờn Kìm trong Đồng quê nhưng mỗi khi rỗi việc nông nhàn anh lại cất giọng lên như gửi

gắm vào đấy những bầu tâm sự: “Quả nhiên Giác đang nằm câu cẳng trên chảng ba,

an nhàn trong bóng mát Mắt lim dim như quên cả sự đời, anh đang khe khẽ ca bài vọng cổ “Nhớ bạn chung tình…” (Phi Vân, 2002) Có lẽ do sông nước Nam Bộ chính là cái nôi để sinh ra những bộ môn nghệ thuật này nên người lao động thường cất tiếng hò tiếng hát trên sông Và dường như vọng cổ chỉ mang đậm màu sắc Nam

Bộ khi nó diễn ra trên sống nước hữu tình Có thể thấy điều đó qua câu chuyện miêu

tả chuyến đi mà ông Xã tổ chức gả con gái về nhà chồng: “Bên ngoài, các anh chèo vừa dịp mái ăn rập vừa hò khoan vang dậy Bên trong, ngồi đối diện với mấy cô áo màu xanh đỏ, thằng Năm cảm hứng lên dây Tố Lan đờn một bản Vọng cổ rặt mùi” (Phi Vân, 2000) Âm hưởng sinh hoạt tinh thần không chỉ có ở những người biết đàn hát mà ở trong huyết quản của tất cả người dân Nam Bộ Thằng Năm có năng khiếu văn nghệ đã lên đàn một bản “vọng cổ” thật “mùi”, thật điệu nghệ Ngoài ra các chàng trai khác không có tài đàn hát cũng cất tiếng hò và đệm “ăn rập” bằng những mái chèo đưa nhịp trên sông Không khí thật vui tươi bởi tiếng đàn giọng hát! Không chỉ có Tám Én yêu mến giọng ca của anh mà cô Yến cũng thương thầm ,trộm nhớ anh và cả thằng út con ông thầy Pháp Mạnh cũng thích nghe anh ca Những người nông dân Nam Bộ còn rất mê xem hát bội, hát tuồng Với điều kiện sống dân cư thưa thớt, xa xôi cách trở những lúc ghe hát đến hay những lúc làng tổ chức xây chầu là những ngày hội đối với họ Tâm trạng háo hức, thèm được coi hát

chờ đến buổi chiều Trẻ con rộn rực đòi áo quần, xin xu ăn bánh; các anh trai tráng nôn nao bỏ giấc ngủ trưa ở luôn ngoài ruộng đợi chiều về sớm một chút; các cô gái, mặt trời chưa chếnh bóng là đã lo làm cá nấu cơm Khi tiếng trống thùng thùng nổi lên trên xóm đình, thì dọc theo bờ ruộng đã thấy lũ lượt kẻ năm người bu kéo nhau

đi xem hát Sân đình trước là một đám cỏ cú cao nghều nghệu, chỉ sơ sơ trong nửa buổi là bị dấu chân người giẫm lên sát rạt.” (Phi Vân, 2000) Hoặc là “Đi lẹ đi, hát rồi kia kìa! Người nào vốn sẵn có con sâu mê hát bội trong bụng, nghe trống đã ra tuồng, liền hối hả bước lia.” (Phi Vân, 2000) Khi đêm hát được diễn, họ “bu” lại, nghĩa là tụ tập rất đông đúc và họ hối hả bước “lia” Hay tác giả miêu tả những người mẹ bồng con đi xem hát: “Có vài chị đàn bà bồng con, tay vạch áo đưa vú cho con bú mà mắt chăm ngay lên sân khấu, hồn gửi trọn cho Điêu Thuyền Đứa con ngậm vú không được vùng ré lên Chị ta không kể đến, cứ đứng sững giơ tay đánh chan chát vào đít đứa con Đứa bé khóc ngất.” (Phi Vân, 2000) Họ có thể đứng xem dưới trời mưa và chen lấn nhau đến nỗi sập giàn Chỉ bằng vài hành động đơn giản thôi nhưng tác giả đã diễn tả thật sinh động sự háo hức say mê một cách hồn nhiên của những người nông dân đối với loại hình nghệ thuật này Tình yêu hát bội của con người vùng sông nước được thể hiện không bằng những kiểu cách sang trọng như ở các thành phố lớn nhưng không vì thế mà kém phần nồng nhiệt Nỗi khát khao và tình yêu của người nông dân Nam Bộ đối với món ăn tinh thần này là điều hết sức chân thực trong cuộc sống của người Nam Bộ trước kia Bức tranh sinh hoạt của đồng quê Nam Bộ còn được tác giả tái hiện qua việc miêu tả những tập tục, tín ngưỡng Vì thế, có nhiều người đã gọi Phi Vân là một Ngô Tất Tố phương Nam

Ở trong Dân quê miêu tả gánh hát đơn sơ chỉ giới thiệu tên vở tuồng đó thôi

chứ không miêu tả chi tiết tỉ mỉ tâm trạng người biểu diễn cũng như người xem như

ở trong Đồng quê mà tập trung miêu tả diễn biến câu chuyện hơn Tuy nhiên niềm

vui sở thích của người dân lao động họ vẫn rất thích những gánh hát bội, hát tuồng như một món ăn tinh thần của họ vậy, đại đa số gánh hát chỉ biểu diễn vào buổi tối

vì chủ yếu phục vụ cho tầng lớp người dân lao động thưởng thức Bên cạnh đó

trong truyện ngắn Tiếng hò trong đêm vắng, tác giả đã tái hiện lại hết sức chân thực

để bọn cướp dụ con mồi trong một cảnh cướp trộm trên ghe của nhân vật tôi trong truyện

Dưới ngòi bút của Phi Vân ngoài vẻ đẹp bình dị, hiền lành, chất phác, người nông dân trong tác phẩm của ông còn mê tín, cả tin, lạc hậu Con người Nam Bộ với bản chất hiền lành, chăm chỉ, chịu thương, chịu khó Họ sống chan hòa với thiên nhiên, nghĩa tình với xóm giềng Thế nhưng có một thực trạng đau lòng ở vùng quê nông thôn Nam Bộ, đó là tình trạng thiếu học, mù chữ, thiếu hiểu biết của cư dân nơi đây Vùng đất hoang sơ ấy trong buổi đầu con người mới đặt chân đến khai phá lại là mảnh đất màu mỡ cho bọn ông đồng bà cốt, thầy bói, lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người nông dân, cộng thêm vẻ huyền bí của tự nhiên buổi đầu khai phá nơi mảnh đất phương Nam mà bọn chúng tha hồ “vẽ rồng, vẽ rắn” Sự thất học này đã gây ra nhiều bất cập và thực trạng đau lòng ở vùng quê nghèo nơi đây Đó là nạn

mê tín dị đoan tin vào bọn ông đồng, bà cốt Bọn này, một thời cũng là một thế lực chèn ép người dân, ăn bám của dân Bên cạnh bọn địa chủ, bọn hương hội hội làng

xã thì nạn mê tín dị đoan cũng là nguyên nhân làm cho cuộc sống của người nông dân Nam Bộ phải lao đao, thậm chí còn phải đánh đổi cả mạng sống con người

Đầu tiên là chuyện chữa bệnh Trái gió, trở trời cảm cúm hay bất cứ bệnh gì

là đều được coi là do con tà hành Thậm chí nhiều nơi, con sanh ra trùng tuổi mẹ hoặc cha cũng là điềm không tốt Phải mời thầy pháp tới cúng, rồi giả bộ mang đứa

bé bỏ ra gốc cây, bụi cỏ nào đó, rồi một người trong gia đình giả vờ nhặt được đứa

bé đem về nuôi Do đó, Cà Mau nói riêng được coi là đất dụng võ của các loại thầy

mà chỉ riêng ở xóm Rạch Cóc: “Cóc đâu chẳng thấy chỉ thấy toàn là Thầy Rùa, Thầy Pháp, Ông Đồng, Bà Cốt, Cô Tư Cô Hai, Cô Bảy….Ở đây có Xác Ông- tức Quan Công- là được nhiều người rước nhất Nhưng muốn cầu đức quan thánh về thì phải tốn một một con heo: con heo ấy, sau khi lễ đàn rồi, lễ cố nhiên là phải về tay

ông xác” (Phi Vân, 2000) Các “thầy” ở đây trị được tất cả các thứ bệnh: “Ban đầu

trị bịnh con nít, mắc con “sát”, con “trùng” gì ấy, lần lần nó bắt qua chữa bệnh người lớn Ai đau gì nó cũng trị được, ai mắc gì nó cũng chữa được đó mới là cái… biệt tài” Hay có đi “qua rạch Bà Già Sốc thì phải dè chừng thần rừng qui bụi đất

Một khi chưa có “ánh sáng văn minh” rọi tới thì người dân quê còn sống trong những tập tục mê tín, đồng cốt, thầy pháp, thầy bùa, ếm ma trừ quỷ… Lợi dụng sự u mê đó, thằng Năm đã “ra tay” bắt “con tinh” nhập vào con vào con ông Phối sư Tác giả đã giấu nụ cười hóm hỉnh trước những trò quỷ quái của thằng Năm:

“Cốt ý thằng Năm là bắt cho được con “tinh”, nhốt vô hũ “tăn xại” rồi dán bùa lại, tống đi Nó đã báo trước với ông Phối sư:

Để tôi bắt được rồi, ông coi, nó kêu rên trong hũ, xin tha thứ đủ điều!

Đến đây tôi mới hiểu được tại sao ngày đó thằng Năm rủ tôi đi kiếm bắt con

“ong bầu” gần ứ hơi”

Bất ngờ thằng Năm bị tổ trác: Bỗng nhiên, trong buồng con gái ông Phối sư

la lên bài hãi:

Ái ái, thằng cha thầy chó này, sao mày dám ôm tao? Buông ra không? Buông! Guốc nè! …

Rồi… bốp… bốp… tiếng guốc tiếp theo, và sau cùng là tiếng thằng Năm:

- Chết tui rồi trời ơi!”

Vì bị bể mánh nên hai người đành phải âm thầm rút lui không một lời từ giã

Có lẽ trong cái cảnh túng quẫn bí bách bị dồn nén đến chân tường, cũng có hạng người lang bạt sống hôm nay biết hôm nay, khi thân phận đã đưa đẩy họ đến tận cùng trời cuối đất Họ quan niệm: “Ván bài hễ không chín thì bù, đánh “mẹ” nó một

tụ, cho nó ra sao thì ra! ở đời không làm được Phật, thì làm ăn cướp chớ lo gì mậy! ” (Phi Vân, 2000)

Phi Vân đã thuật lại cả một quá trình con người dấn thân vào con đường bùa phép và chuốc lấy hậu quả đau đớn ra sao Đó là nhân vật anh Sáu Đờn Kìm trong

Đồng quê Chỉ vì một chút hiểu lầm và nhận thức còn non nớt đã đưa Sáu đến chỗ

phải ân hận suốt đời Sáu có niềm tin tuyết đối vào bùa chú “Tôi tin chắc có sự linh nghiệm của đạo bùa cũng như người ta tin có sự thưởng phạt của đất trời” Và có bùa rồi thì: “…nó dùng được đủ cách: Trừ tà ếm quỷ, trị các nọc độc, giải phá bùa khác, làm mờ mắt kẻ thù, làm thương hóa ghét, làm ghét hóa thương, thù ai có thể