ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT VŨ THI ̣LÀ DẤU ẤN VĂN HÓA NAM BỘ TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ 8220121 LUÂṆ VĂN THAC̣ SĨ[.]
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
VŨ THI ̣ LÀ
DẤU ẤN VĂN HÓA NAM BỘ TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 8220121
BÌNH DƯƠNG – 2021
Trang 2UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
VŨ THI ̣ LÀ
DẤU ẤN VĂN HÓA NAM BỘ TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 8220121
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS VÕ VĂN NHƠN
BÌNH DƯƠNG – 2021
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Luận văn thạc sĩ Dấu ấn văn hóa Nam Bộ trong một số tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của
PGS TS Võ Văn Nhơn Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong luận văn là trung thực và có xuất xứ rõ ràng
Bình Dương, ngày 18 tháng 05 năm 2021
Tác giả luận văn
Vũ Thị Là
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của quý thầy cô, anh chị, bạn bè cùng gia đình Với lòng kính trọng sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn:
PGS TS Võ Văn Nhơn, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tôi hoàn thành luận văn
Ban giám hiệu, Phòng sau Đại học Trường Đại học Thủ Dầu Một đã tạo các điều kiện thuận lợi nhất cho chúng tôi được học tập và hoàn chỉnh luận văn
Ban Giám hiệu Trường THCS Bình Thắng B, thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dương - nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi về mo ̣i mặt trong quá trình tôi làm việc, học tập và thực hiện luận văn
Gia đình và bạn bè đã động viên tôi học tập và hoàn thành luận văn
Xin chân thành cảm ơn!
Bình Dương, ngày 18 tháng 05 năm 2021
Tác giả luận văn
Vũ Thị Là
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2
2.1 Như ̃ng công trình nghiên cứu về dấu ấn văn hóa Nam Bộ 2
2.2 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến dấu ấn văn hóa Nam Bộ qua các ta ́ c phẩm của Nguyễn Quang Sáng 3
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
3.1 Đối tượng nghiên cứu 5
3.2 Phạm vi nghiên cứu 5
4 Phương pháp nghiên cứu 6
4.1 Phương pháp phân tích tác phẩm 6
4.2 Phương pháp thống kê 6
4.3 Phương pháp hệ thống 6
4.4 Phương pháp tổng hợp 6
4.5 Các phương pháp khác 6
5 Đóng góp của đề tài 7
6 Cấu trúc luận văn 7
Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ VĂN HÓA, VĂN HÓA NAM BỘ VÀ TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG 8
1.1 Khái niê ̣m về văn hóa và văn hóa Nam Bô ̣ 8
1.1.1 Khái niê ̣m về văn hóa 8
1.1.2 Khái niê ̣m về văn hóa Nam Bô ̣ 9
1.1.3 Mối quan hê ̣ giữa văn hóa và văn ho ̣c 10
1.2 Nguyễn Quang Sáng – nhà văn của vùng quê Nam Bô ̣ 11
1.2.1 Va ̀i nét về tiểu sử Nguyễn Quang Sáng 11
1.2.2 Sư ̣ nghiê ̣p sáng tác văn học 13
1.3 Quan niê ̣m nghê ̣ thuâ ̣t về con người của Nguyễn Quang Sáng 14
1.3.1 Con người tâ ̣p thể 15
Trang 61.3.2 Con người cá thể 16
1.3.3 Con người tình nghĩa 17
Chương 2 CẢNH SẮC LÀNG QUÊ VÀ CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG TÁC PHẨM NGUYỄN QUANG SÁNG 19
2.1 Thiên nhiên Nam Bô ̣ 19
2.1.1 Vi ̣ trí đi ̣a lý, đi ̣a hình và khí hâ ̣u 19
2.1.2 Thiên nhiên gắn vơ ́ i sông nước 20
2.2 Lao đô ̣ng sản xuất và đời sống tinh thần 27
2.2.1 Lao đô ̣ng sản xuất 27
2.2.2 Đời sống văn hóa tinh thần 32
2.2.2.1 Nha ̀ cửa 32
2.2.2.2 Đời sống tâm linh 36
2.2.2.3 Văn hóa ẩm thực 41
2.3 Con người Nam Bô ̣ 51
2.3.1 Hình thức bên ngoài 51
2.3.1.1 Trang phu ̣c 51
2.3.1.2 Ngôn ngư ̃ 55
2.3.2 Phẩm chất con ngươ ̀ i Nam Bô ̣ 57
2.3.2.1 Lối sống pho ́ ng khoáng, bô ̣c trực, chân thành 57
2.3.2.2 Gia ̀u đức hy sinh, tro ̣ng đa ̣o nghi ̃a, đoàn kết 61
2.3.2.3 Du ̃ng cảm, yêu nước 62
Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG TRUYỆN MANG ĐẬM DẤU ẤN VĂN HÓA NAM BỘ 64
4.1 Nghê ̣ thuâ ̣t trần thuật 64
4.2 Nghê ̣ thuâ ̣t xây dựng tình huống 71
4.3 Nghê ̣ thuâ ̣t xây dựng hình ảnh tương phản 72
KẾT LUẬN 81
Trang 7PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Vớ i hơn năm mươi năm gắn với sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Quang Sáng đã để la ̣i cho văn học Viê ̣t Nam nói chung và văn ho ̣c Nam Bô ̣ nói riêng những
tác phẩm mang dấu ấn đậm nét của riêng mình Là người được sinh ra và lớn lên ở vùng đất Nam Bô ̣, ông gắn bó, trân tro ̣ng, yêu mến thiên nhiên và con người nơi đây Chính vì vâ ̣y, trong các sáng tác, ông hầu như dành tro ̣n tình yêu cho mảnh đất thân thương ấy Trong những năm tháng chiến đấu chống giă ̣c ngoa ̣i xâm, ông thể hiện tình yêu mãnh liê ̣t với vùng đất Nam Bô ̣ qua các tác phẩm của
mình
Nguyễn Quang Sáng là mô ̣t cây bút lao đô ̣ng bền bỉ và hết sức nghiêm túc, cộng với tài năng văn chương, mớ i hơn hai mươi tuổi, ông đã có được phong
cách riêng của mô ̣t nhà văn có tài năng Những sáng tác của ông ngay từ những ngày đầu đã được giới văn chương đánh giá cao, nhâ ̣n được sự quan tâm của đông đảo độc giả và quần chúng Đă ̣c biê ̣t với phong cách viết rất mô ̣c ma ̣c, chân thành và gio ̣ng văn đậm chất Nam Bộ, Nguyễn Quang Sáng đã nhâ ̣n được nhiều giải thưởng: Giải thưởng báo Thống Nhất 1959, Giải thưởng tạp chí Văn nghệ Quân Đội 1959, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1985 và năm 1993, Giải thưởng Bông sen vàng liên hoan phim toàn quốc năm 1980, Huy chương vàng liên hoan phim Mát-xcơ-va năm 1981 cho bộ phim Cánh đồng hoang, Trong đó phải kể đến giải thưởng danh giá: Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghê ̣ thuật đợt II năm 2000
Với thành công rực rỡ ấy, ông đã khẳng đi ̣nh được vị thế và tầm ảnh hưởng của mình trong nền văn ho ̣c Viê ̣t Nam, đặc biê ̣t là trong nền văn xuôi Nam
Bộ Ông cũng là người từ ng giữ nhiều chức vu ̣ quan tro ̣ng của Hô ̣i Nhà văn Viê ̣t Nam, góp phần không nhỏ vào viê ̣c phát triển văn hóa Nam Bô ̣
Những nghiên cứu về các tác phẩm của nhà văn, đă ̣c biê ̣t là các tài liê ̣u,
sách báo, luâ ̣n văn viết về dấu ấn văn hóa Nam Bô ̣ - đóng góp của ông cho văn xuôi Nam Bộ cũng khá nhiều nhưng chưa thành hê ̣ thống Chính vì vâ ̣y, chúng
tôi đã ma ̣nh da ̣n cho ̣n đề tài Dấu ấn văn hóa Nam bộ trong một số tác phẩm của
Trang 8Nguyễn Quang Sáng nhằm làm rõ hơn thành công và những cống hiến của ông cho văn xuôi Nam Bô ̣ nói riêng và nền văn ho ̣c Viê ̣t Nam nói chung
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Đầu tiên phải kể đến luận văn của tác giả Nguyễn Thi ̣ Điê ̣p với đề tài Dấu
ấn văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn Sơn Nam ta ̣i Đa ̣i ho ̣c Cần Thơ năm 2009
Luận văn đã tìm hiểu được những đặc trưng cơ bản về văn hóa Nam Bô ̣ Đồng thời, luận văn cũng lý giải về sự ảnh hưởng và tác đô ̣ng của văn hóa Nam Bộ đến
tư tưởng nghê ̣ thuật của nhà văn Sơn Nam
Tiếp theo là luâ ̣n văn thạc sĩ của tác giả Pha ̣m Thi ̣ Minh Hà về Dấu ấn văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn Hồ Biểu Chánh tại Đa ̣i ho ̣c Đà Nẵng năm 2014
Công trình góp phần ghi nhận cuộc sống Nam Bô ̣ qua quang cảnh miền quê, hình ảnh người nông dân, những phong tục, tâ ̣p quán trong đời sống của người dân Nam Bộ Luận văn cũng giúp chúng tôi có thêm những ý tưởng quý giá khi thực hiện đề tài
Bên cạnh đó bài báo của tác giả Nguyễn Thi ̣ Kim Tiến được in trên Tạp
chí Văn ho ̣c Nghê ̣ thuâ ̣t số 392, tháng 2-2017 với nhan đề Đồng bằng sông Cửu Long - nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn cũng đưa ra những nhâ ̣n đi ̣nh về đất đai, con người, lịch sử khẩn hoang cũng như quá trình phát triển của Nam Bộ qua các tác phẩm của nhà văn Sơn Nam Bằng một bút pháp giản dị, Sơn Nam đã dựng nên một bức tranh sống động về những sinh hoạt văn hóa Nam bộ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Ở bài báo này, người đọc sẽ được hiểu về quá trình khẩn hoang ở Đồng bằng Sông Cửu Long với sông rạch, rừng chồi, đầm lầy, là môi trường của sốt rét mãn tính; đến việc hình thành nên nết ăn, nếp ở, tập quán, sinh hoạt của con người vùng Nam Bộ Sức sống của vùng đất từ thời kỳ khai hoang qua nhiều thế hệ đã tạo nên chân dung diện mạo một vùng văn hóa trong đó định hình nên dân tộc tính, để rồi tinh thần đó bám rễ vào sáng tác văn chương của những người đã từng gắn bó sâu sắc với mảnh đất này
Theo Sơn Nam, ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long, môi trường tự nhiên
là một trong những điều kiện chi phối sự chuyển đổi phương thức sống của người
Trang 9dân nơi đây như dễ thay đổi nơi cư trú, đi tìm mảnh đất dễ làm ăn Do đó, họ dễ dàng chấp nhận sống lưu động, thay đổi nghề nhanh chóng Mặt khác, do nguồn lợi thiên nhiên sẵn có, thời tiết ổn đi ̣nh, cá tôm dồi dào nên họ thích “làm cật lực cho rồi việc, chớ không làm rề rề như lục bình trôi Xong rồi nghỉ, lo việc khác, bằng không thì vui chơi thoải mái” Đồng bằng là kiểu “văn minh sông rạch”, mối quan hệ giữa người với người cũng nhờ chiếc ghe là phương tiện giao thông Trong các mối quan hệ, họ đối đãi bình đẳng, không câu nệ, không cần trả ơn Và
họ quan niệm, vốn liếng, nhà cửa, sức khỏe, sinh mạng hiện còn được là nhờ bạn
bè, người dưng Vì vậy, người nơi đây thích làm quen với người nghèo, giúp đỡ
kẻ sa cơ thất thế, ghét kẻ thay lòng đổi dạ, không chấp nhận những kẻ “năng
thuyết bất năng hành, cách nói vòng vo tam quốc, rào trước đón sau” mà họ là
những con người tính khí nóng nảy, bộc trực, lắm khi đến mức thô bạo Nét tính cách truyền thống đó, đến nay vẫn được di dưỡng, dù cho vùng đất lục tỉnh đã trải qua những giai đoa ̣n thăng trầm của cuộc sống
Bài báo nghiên cứu của tác giả Lê Thị Ngân Trang với Cảm quan văn hóa trong sáng tác của Sơn Nam trên Tạp chí Văn hóa Nghê ̣ thuâ ̣t số 377, tháng 11
năm 2015, cho chúng ta thấy một số nét đặc trưng của văn hóa vùng đất và con người Nam Bộ qua văn hóa ứng xử, qua cách sinh hoạt và qua mối quan hê ̣ giữa con người với thiên nhiên Từ đó, tác giả làm nổi bâ ̣t cuô ̣c sống gắn bó với thiên nhiên và chan hòa với thiên nhiên để có cuộc sống an yên, tình cảm
2.2 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến dấu ấn văn hóa Nam Bộ
Trong Truyện ngắn Việt Nam: Lịch sử - Thi Pháp - Chân dung cu ̉ a Lý
Hoài Thu (2007) đã dành nhiều trang viết về truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, trong đó có cung cấp một số đặc điểm phong cách truyện ngắn và đặc biệt đã làm nổi bật chất Nam Bộ trong ngôn ngữ, văn phong của nhà văn Nguyễn Quang Sáng
Trong luận văn tha ̣c sĩ văn ho ̣c của Nguyễn Thi ̣ Mỹ Châu (2011), tác giả nhận thấy “Nguyễn Quang Sáng đã trút hết tâm huyết của mình vào việc xây dựng hình ảnh những người nông dân chất phác của Nam Bộ trở thành những
Trang 10nhân vật văn học đầy cá tính với lòng yêu nước và căm thù giặc sâu sắc Họ là những con người sống bộc trực, hồn nhiên và giàu tình nghĩa, thủy chung Đó cũng chính là những phẩm chất cao quý của người dân miền quê sông nước này.” Cũng viết về đề tài chiến tranh, nhưng các tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng không tập trung vào việc xây dựng hình ảnh những anh hùng của thời đại mà nhà văn chỉ viết về những điều rất nhỏ, rất bình dị trong cuộc sống
Luận án tiến sĩ văn ho ̣c của Lê Thi ̣ Phương (2017) đã tìm hiểu những vấn
đề lí luận về phong cách, đặc biệt là phong cách nghệ thuật nhà văn Nguyễn Quang Sáng Nguyễn Quang Sáng được xem như một trong những gương mặt độc đáo của văn học Việt Nam hiện đại, một nhà văn đã đóng góp cho văn học và cho cả điện ảnh Việt Nam những tác phẩm có giá trị Nghiên cứu về các
tác phẩm của ông, chúng ta tìm thấy những nét độc đáo, mới mẻ trong phong cách nghệ thuật Trên cơ sở đó, luận án khẳng định vai trò, dấu ấn phong cách nghệ thuật riêng của Nguyễn Quang Sáng đối với sự phát triển văn ho ̣c dân tộc
Bài nghiên cứu “Đất và người trong tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng” đăng trên báo Online Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh của tác giả Nguyễn Ngọc Phú (2019) đã nhận xét về người Nam Bộ “họ mang tầm vóc của một anh hùng, kết tinh sức mạnh của cộng đồng như: cô giao liên Thu (Chiếc lược ngà); chị xã đội trưởng Dung (Chị xã đội trưởng); chị Nhung (Chị Nhung) với mưu trí dày dặn kinh nghiệm, tự tin đối phó với kẻ thù; Sa Rết (Nàng Sa Rết) kiên cường bảo vệ bí mật cách mạng; em gái nhỏ (Quán rượu người câm); hay những bác nông dân can trường, nghĩa khí, gác bỏ tình riêng.”
Trong bài Một khế ước văn hóa Nam Bộ của tác giả Đỗ Ngo ̣c Yên đăng
trên báo Điê ̣n tử của Bô ̣ Văn hóa, Thể thao và Du li ̣ch thì “phần lớn những người
đã từng tiếp xúc hay đọc các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Quang Sáng ở hầu hết mọi lứa tuổi, giới tính, ngành nghề, học vấn, địa vị xã hội đều cho rằng ông
là người mang đậm chất Nam Bộ như là một khế ước văn hóa, kể cả trong cuộc sống đời thường cũng như trong tác phẩm văn chương” Nguyễn Quang Sáng thể hiện chất Nam Bô ̣ ấy ngay trong mối quan hê ̣ giao tiếp với ba ̣n bè: cách nói chuyện mô ̣c ma ̣c, khôi hài, vui vẻ Còn trong văn chương, ông phản ánh tính
Trang 11cách người dân Nam Bô ̣ với vài nét: tính trung thực, ngay thẳng, không ưa dối trá Chỉ vài điểm đó tính cách người dân Nam Bô ̣ đã hiển hiê ̣n rõ ràng
Còn với nhà thơ Trần Đăng Khoa, ông nhâ ̣n xét về các tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng: “Đọc Nguyễn Quang Sáng, không hiểu sao, tôi cứ hình dung nhà văn có nét gì đó của một người nông dân Nam Bộ ngang tàng, coi những chuyện nguy hiểm chết người cũng bông phèng như trò chơi con trẻ, có thể chống xuồng lao ve vé giữa lúc bom đạn đang vây bủa mù mịt, cũng có thể ngồi thì lì trong một cái quán rượu tạm bợ, dựng tồng tềnh bên vệ cỏ, ngoảnh ra phía sông nước mà nhậu lai rai, nhậu tối ngày Con người ấy hình như vừa đơn giản, lại vừa phức tạp đến bí hiểm Hình như đó là một phần của thiên nhiên Nam
Bộ, do thiên nhiên chắt ra, bởi thế có lúc hồn nhiên như cỏ dại, có lúc ương ngạnh như vách đá.”
Ngoài ra, cũng có một số bài viết, nhận định khác bàn về tác phẩm Nguyễn Quang Sáng cũng như những yếu tố văn hóa Nam Bộ trong sáng tác của ông được đăng trên các báo, ta ̣p chí, các trang website uy tín Tất cả đều
là những tài liê ̣u vô cùng quý giá, cần thiết, mang tính chất gợi ý cho chúng tôi trong quá trình thực hiê ̣n đề tài
Như vậy, từ khi ra đời, các tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng đã được đông đảo giới chuyên môn và độc giả quan tâm Từ đó, chúng ta có những đánh giá xác đáng, ghi nhận thành công và những đóng góp của ông cho văn ho ̣c
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng mà luận văn đề cập tới là: Những biểu hiện văn hóa Nam Bô ̣ được biểu hiện trong tác phẩm Nguyễn Quang Sáng
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Với đối tượng nghiên cứu như trên, phạm vi khảo sát giới hạn cho luận văn là 9 truyện ngắn, 1 truyện vừa và 1 tiểu thuyết của Nguyễn Quang Sáng Cụ thể, chúng tôi đã khảo sát và nghiên cứu từ các tác phẩm sau:
- Ông Năm Ha ̣ng (Truyện ngắn, 1959)
- Đâ ́t lửa (Tiểu thuyết, 1963)