Cảnh sắc văn hóa nam bộ trong các phim truyện cánh đồng hoang, mùa len trâu và cô ba sài gòn

Sinh ra và lớn lên tại vùng đất Nam Bộ nên tôi đặc biệt ấn tượng với ba bộ phim Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn vì bối cảnh đặc trưng miền Nam và những nét sinh hoạt văn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH BÌNH

CẢNH SẮC VĂN HÓA NAM BỘ TRONG CÁC

PHIM TRUYỆN CÁNH ĐỒNG HOANG, MÙA

LEN TRÂU VÀ CÔ BA SÀI GÒN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận, Lịch sử và Phê bình Điện ảnh – Truyền hình

Hà Nội-2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH BÌNH

CẢNH SẮC VĂN HÓA NAM BỘ TRONG CÁC

PHIM TRUYỆN CÁNH ĐỒNG HOANG, MÙA

LEN TRÂU VÀ CÔ BA SÀI GÒN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận, Lịch sử và Phê bình Điện ảnh –

Truyền hình

Mã số: 60210231

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ MINH THÁI

Hà Nội-2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của bản thân dưới

sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, có kế thừa một

số kết quả nghiên cứu liên quan đã được công bố Những tài liệu sử dụng trong luận văn có xuất xứ cụ thể, rõ ràng

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng Khoa học về luận văn của mình

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Học viên

Nguyễn Thanh Bình

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, giảng viên trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này Cô luôn khuyến khích, động viên, truyền cảm hứng, cung cấp hỗ trợ tài liệu, kiên nhẫn hướng dẫn giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn quý thầy cô khoa Văn học, cùng nhiều thầy cô các phòng chức năng của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, trường Đại học Sân Khấu Điện Ảnh TP.HCM đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành chương trình học Xin được cám ơn gia đình

đã là điểm tựa để tôi vượt lên những khó khăn, hoàn thành tâm nguyện của mình

Kính chúc thầy cô sức khoẻ, luôn thành công trong sự nghiệp giáo dục cao quý

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Học viên

Nguyễn Thanh Bình

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT …3

DANH MỤC HÌNH ẢNH 4

MỞ ĐẦU ……… 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1 VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ ĐÃ THÀNH BỐI CẢNH ĐẶC SẮC CỦA PHIM TRUYỆN VỀ NAM BỘ 9

1.1 Nam Bộ là một trong sáu vùng văn hóa Việt Nam 10

1.2 Sự thành công của các phim truyện về các vùng văn hóa Việt Nam 21

1.3 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ là bối cảnh đặc sắc của ba phim truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn 32

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ CẢNH SẮC VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ TRONG BA PHIM TRUYỆN: CÁNH ĐỒNG HOANG, MÙA LEN TRÂU VÀ CÔ BA SÀI GÒN 36

2.1 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ trong kịch bản phim 36

2.2 Nghệ thuật đạo diễn trong ba phim truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn 49

2.3 Nghệ thuật diễn viên sắm vai nhân vật trong ba phim truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn 65

CHƯƠNG 3 BÀI HỌC VỀ NGHỆ THUẬT TÁI HIỆN CẢNH SẮC VĂN HÓA TRONG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH 81

3.1 Bài học cho tác giả kịch bản phim truyện 81

3.2 Bài học cho đạo diễn phim truyện 86

3.3 Bài học cho diễn viên phim truyện 91

KẾT LUẬN 97

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

PHỤ LỤC 1 110

PHỤ LỤC 2 114

PHỤ LỤC 3 119

- VAA: Công ty TNHH Vietnam Artist Agency (Công ty giải trí

do Ngô Thanh Vân thành lập)

DANH MỤC HÌNH ẢNH

1

2

Sơ đồ phân vùng văn hóa Việt Nam của GS Trần Quốc Vượng

Poster phim truyện “Vợ chồng A Phủ”

Một cảnh trong phim “Bao giờ cho đến tháng Mười”

Hồng Ánh, Lan Hà, Mai Hoa trong phim “Đời cát”

Poster phim “Thạch Thảo”

Poster phim truyện “Cánh đồng bất tận”

Poster phim truyện “Mùa len trâu”

10 Diễn viên Thúy An trong “Cánh đồng hoang” 75

11 Diễn viên Lâm Tới vai Ba Đô trong “Cánh đồng hoang” 78

12 Diễn viên Lê Thế Lữ vai Kìm trong “Mùa len trâu” 81

13 Ninh Dương Lan Ngọc vai Như Ý trong “Cô Ba Sài Gòn” 85

14 NSND Hồng Vân và diễn viên Diễm My trong “Cô Ba Sài

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Điện ảnh Việt Nam có nhiều phim truyện thành công trong việc khai thác cảnh đẹp thiên nhiên và con người Việt bằng ngôn ngữ điện ảnh đặc thù của thể loại phim truyện và để lại dấu ấn rất đậm nét trong lòng bạn bè quốc

tế, trong đó có nhiều tác phẩm đã đạt những giải thưởng lớn ở các kỳ Liên hoan phim trong và ngoài nước

Sinh ra và lớn lên tại vùng đất Nam Bộ nên tôi đặc biệt ấn tượng với ba

bộ phim Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn vì bối cảnh đặc

trưng miền Nam và những nét sinh hoạt văn hóa của con người Nam Bộ hiện lên rõ nét và chân thực, chính điều này đã dẫn đến sự thành công của 03 bộ phim nghiên cứu đều đạt những thành công và đánh giá cao của giới chuyên môn và người thưởng thức Chính vì vậy, tôi thực hiện đề tài nghiên cứu

“Cảnh sắc văn hóa Nam Bộ trong các phim truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn” với mục đích phân tích, đánh giá và khẳng định giá

trị cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ trong các phim được thực hiện rực rỡ bằng ngôn ngữ điện ảnh

Kết quả nghiên cứu đề tài có thể góp phần lý thuyết hóa công tác thực hiện phim truyện phải phản ánh hiện thực một cách chân thật nhất, mô tả các hiện tượng tự nhiên và xã hội đúng như bản chất của nó Những bài học kinh nghiệm được đúc kết thông qua công trình nghiên cứu, có thể làm nền tảng cho việc thực hiện các bộ phim điện ảnh về những vùng văn hóa khác hoặc chính vùng văn hóa Nam Bộ, hoặc phục vụ công tác chuyển thể phim truyện

từ các tác phẩm văn học viết về các vùng, tiểu vùng văn hóa trong đất nước Việt Nam Công trình nghiên cứu còn có ý nghĩa nhắc nhở mỗi chủ thể sáng tạo và thực hành ngành nghệ thuật thứ bảy phải luôn ý thức việc tiếp cận những giá trị truyền thống của người Việt cùng với việc nắm bắt tâm lý con

người hiện đại để tạo ra những thước phim vừa có giá trị kinh tế, vừa có giá trị nghệ thuật nhằm tôn vinh những tinh hoa của văn hóa và phát triển điện ảnh Việt Nam đến tầm cao mới

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đã có nhiều bài báo, công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề mô tả

bối cảnh thiên nhiên trong các tác phẩm điện ảnh của từng vùng văn hóa, đặc

biệt là bối cảnh đặc thù của vùng văn hóa Nam Bộ

Xét về lĩnh vực nghệ thuật, đáng chú ý là các công trình nghiên cứu như trong Luận văn “Không gian nông thôn qua một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể Mùa len trâu, Thương nhớ đồng quê và Cánh đồng bất tận” do học viên Hoàng Thị Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lý Hoài Thu, khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học

Quốc gia Hà Nội Bài viết: Mùa len trâu và đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh trên website (www.rfa.org), bài viết này nêu ra những điểm nổi bật trong Mùa len trâu và lý do bộ phim hết sức gần gũi với người Việt Nam đã

phần nào khái quát được đặc điểm của điều kiện tự nhiên và con người vùng sông nước Nam Bộ Luận văn “Nghệ thuật đạo diễn phim truyện của 3 đạo diễn Việt kiều: Trần Anh Hùng, Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Victor Vũ” do học viên Trần Lê Bảo Long thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS

Nguyễn Thị Minh Thái, bài báo tác giả Bùi Thanh Thảo in trong Tạp chí Khoa học trường Đại học Cần Thơ với tựa đề: “Dấu ấn văn hóa vùng Đồng bằng sông Cửu Long qua Mùa len trâu (Sơn Nam) và Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư)” và nhiều bài báo phân tích ba bộ phim Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn Các tài liệu tham khảo đã cung cấp nhiều ý

kiến quý báu và là cơ sở gợi ý ban đầu cho tôi thực hiện luận văn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là cảnh sắc thiên nhiên trong các phim

truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào việc phân tích sự thành

công của các phim truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

về việc đưa cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ vào bối cảnh trên phim

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi tiến hành nghiên cứu trên cơ sở là những lý thuyết về nghệ thuật chọn, xử lý bối cảnh trong phim truyện và văn hóa vùng Nam Bộ

Phương pháp nghiên cứu trong luận văn là: Nghiên cứu liên ngành Văn hóa – Nghệ thuật

- Phân tích trên bản viết kịch bản phim, bản dựng của phim: Dựa trên

kịch bản, bản dựng các bộ phim được chọn nghiên cứu để chỉ rõ bối cảnh thiên nhiên, tính cách con người Nam Bộ qua nghệ thuật xử lý của tác giả, đạo diễn, diễn viên, quay phim…

- Phương pháp thống kê – đánh giá kết quả khi tác phẩm đưa ra công chúng: Nhằm tăng việc nhận định vấn đề một cách khách quan về vấn đề

nghiên cứu, kết hợp với lấy ý kiến từ các nhà phê bình điện ảnh, sân khấu và văn hóa về tính nghệ thuật của tác phẩm

5 Cấu trúc luận văn

CHƯƠNG 1 VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ ĐÃ THÀNH BỐI CẢNH ĐẶC SẮC CỦA PHIM TRUYỆN VỀ NAM BỘ

1.1 Nam Bộ là một trong sáu vùng văn hóa Việt Nam

1.2 Sự thành công của các phim truyện về các vùng văn hóa Việt Nam 1.3 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ là bối cảnh đặc sắc của ba phim

truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ CẢNH SẮC VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ TRONG

BA PHIM TRUYỆN: CÁNH ĐỒNG HOANG, MÙA LEN TRÂU VÀ CÔ BA SÀI GÒN

2.1 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ trong kịch bản phim

2.2 Nghệ thuật đạo diễn trong ba phim truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

2.3 Nghệ thuật diễn viên sắm vai nhân vật trong ba phim truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

CHƯƠNG 3 BÀI HỌC VỀ NGHỆ THUẬT TÁI HIỆN CẢNH SẮC VĂN HÓA TRONG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH

3.1 Bài học cho tác giả kịch bản phim truyện

3.2 Bài học cho đạo diễn phim truyện

3.3 Bài học cho diễn viên phim truyện

KẾT LUẬN

CHƯƠNG 1:

VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ ĐÃ THÀNH BỐI CẢNH ĐẶC SẮC CỦA

PHIM TRUYỆN VỀ NAM BỘ

Chân thật là yếu tố đầu tiên, cơ bản mà mỗi nhà sáng tạo nghệ thuật rất quan tâm và chú trọng bởi nó sẽ định hướng cho tất cả các hoạt động thực hiện nên tác phẩm

Điện ảnh là loại hình nghệ thuật phải thể hiện sự chân thật đến tận cùng Khác với loại hình nghệ thuật sân khấu bị giới hạn về mặt thời gian và không gian, trong điện ảnh yếu tố tả thực được thể hiện một cách nghiêm túc ngay từ khâu chọn bối cảnh để phục dựng nên câu chuyện, bối cảnh không chỉ đẹp về mặt thẩm mĩ mà còn phải thật đến từng chi tiết để tạo một môi trường sinh động cho diễn viên thực hiện công tác diễn xuất và sáng tạo nhân vật, tạo

sự hòa cảm tốt nhất đến người xem

Chưa dừng lại ở đó, tình người trong những câu chuyện hư cấu của tác phẩm điện ảnh còn phải tắm mình trong sự chân thật đặt trong những hoàn cảnh nhất định Các sự kiện, tình huống, hành động của nhân vật trên phim phải tương đồng, phù hợp với tính cách của con người sống trong hoàn cảnh

cụ thể, hay nói khác hơn những nhà sáng tạo nghệ thuật phải có vốn kiến thức

về Văn hóa học, văn hóa Việt và đặc trưng văn hóa vùng miền mà tác phẩm đang khai thác và tái hiện làm nền tảng

Từ các yếu tố đã nêu trên, cảnh sắc văn hóa không chỉ đơn thuần là khung cảnh thiên nhiên được tái hiện lên phim thông qua bối cảnh mà trong đó còn chứa cả tình đất, tình người Nam Bộ, vì cảnh sắc có hay không là do con người nhìn nó, sống trong nó và cảm nhận nó như thế nào Đại thi hào Nguyễn Du từng nói “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” đã nêu lên sự tương quan của cảnh và người, đặc biệt là trong mắt của người nghệ sĩ Cảnh

sắc miền Nam đẹp và đặc sắc như thế nào, đời sống văn hóa của những con người cần lao, chân chất, đặc trưng ra sao đã được nhiều nhà làm phim say đắm và tái hiện trong nhiều tác phẩm điện ảnh, trong đó có các phim truyện

Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

1.1 Nam Bộ là một trong sáu vùng văn hóa Việt Nam

1.1.1 Khái niệm “Vùng văn hóa”

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu vùng văn hóa đã có từ thời Trần, Lê với

truyền thống làm sách địa chí ghi chép những đặc điểm địa hình khí hậu, chính trị, văn hóa của một nước, một vùng, một tỉnh Có thể kể đến các sách

địa chí như An Nam chí lược (1335) của Lê Tắc, Đại Nam nhất thống chí (1822) của Quốc sử quán triều Nguyễn, Gia Định thành thông chí (khoảng

1820-1830) của Trịnh Hoài Đức…Đến thời cận đại có các công trình nghiên

cứu có tính hệ thống về văn hóa Việt Nam như Việt Nam văn hóa sử cương

(1938) của Đào Duy Anh Trong hai thập niên từ 1990 đến 2010, một số sách

về văn hóa Việt Nam (Cơ sở văn hóa Việt Nam) cũng có đề cập đến việc phân

vùng văn hóa

Đến nay, có nhiều cách phân vùng văn hóa Việt Nam Tiêu biểu có thể

kể đến là phân thành 07 vùng của Ngô Đức Thịnh (1993), 08 vùng của Huỳnh Khái Vinh và Nguyễn Thanh Tuấn (1995), 09 vùng của Đinh Gia Khánh và

Cù Huy Cận (1995) và sau khi thống nhất đất nước, người ta chọn cách phân thành 06 vùng của Trần Quốc Vượng (1997) để làm cơ sở phân vùng văn hóa Việt Nam bao gồm: Vùng văn hóa Tây Bắc, vùng văn hóa Việt Bắc, vùng văn hóa Bắc Bộ, vùng văn hóa Trung Bộ, vùng văn hóa Tây Nguyên và vùng văn hóa Nam Bộ

Hình 1 Sơ đồ phân vùng văn hóa Việt Nam của GS Trần Quốc Vƣợng

(https://fudozon.com/tin-tuc/6-vung-van-hoa-o-viet-nam 3113.html)

Trong sách Văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ của Trần Ngọc Thêm

chủ biên (2018), ông định nghĩa rất đầy đủ và chi tiết về vùng văn hóa như sau:

“Vùng văn hóa là một không gian lãnh thổ liên tục với hoàn cảnh tự nhiên tương đối đồng nhất ở bên trong và khu biệt với các không gian lãnh thổ liền kề bên ngoài, trong đó tồn tại một cộng đồng người thống nhất tương đối (gồm một hay nhiều tộc/nhóm người), đã cùng cư trú và tiếp xúc giao lưu đồng hướng với nhau trong một thời gian đủ dài để tạo nên một hệ thống giá trị chung đặc thù cho phép khu biệt nó với các hệ thống giá trị của những

quá trình giao lưu hội nhập với văn hóa phương Tây…” [43, tr.63]

Trong đó, “Không gian văn hóa (K), chủ thể văn hóa (C) và thời gian văn hóa (T) tạo thành một hệ tọa độ ba chiều cho phép định vị một nền văn

hóa và mọi vùng văn hóa” [45, tr.45] Do vậy, trong phạm vi đề tài nghiên

cứu các phim truyện lấy bối cảnh là vùng văn hóa Nam Bộ, tôi căn cứ trên lý thuyết về các đặc điểm ba hằng số (K), (C) và (T) của vùng văn hóa Nam Bộ

để làm cơ sở phân tích trong 03 phim truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu

và Cô Ba Sài Gòn

1.1.2 Chủ thể vùng văn hóa Nam Bộ

“Chủ thể văn hóa” theo GS.TSKH Trần Ngọc Thêm được định nghĩa

như sau: “Chủ thể văn hóa (C) là một cộng đồng gồm một hay nhiều tộc người (hoặc nhóm người theo nghề nghiệp, sở thích, tuổi tác, v.v.) có sự thống nhất tương đối trên những phương diện cơ bản, tạo ra được một hệ

thống giá trị vật chất và tinh thần chung mang tính đặc thù” [45, tr 46]

Về lịch sử khẩn hoang vùng đất phía Nam, những thế kỷ đầu công nguyên vùng đất phía Nam đã tồn tại một nền văn hóa Óc Eo rực rỡ do người dân vương quốc Phù Nam tạo dựng nên Sau khi bị Chân Lạp là một nước chư hầu của Phù Nam xâm chiếm thì nền văn hóa Óc Eo cũng suy thoái Ở đây tồn tại 02 vùng riêng biệt với tên gọi đó là Lục Chân Lạp (miền Đông Nam

Bộ ngày nay) với địa thế cao hơn và Thủy Chân Lạp (vùng đất thấp hơn ở phía Tây) Do thói quen chỉ khai thác những vùng cao nên tuy chiếm được Phù Nam nhưng triều đình Chân Lạp (Khmer) chỉ đủ sức cai quản và chăm sóc cho vùng Lục Chân Lạp, còn vùng Thủy Chân Lạp thì được giao phó bởi những quý tộc bản xứ thuộc dòng dõi Phù Nam đã quy phục vương triều Chân Lạp Vùng Thủy Chân Lạp dần trở thành vùng đất hoang vu khi nằm trong tình thế là vùng đất bị bỏ rơi và là nơi xảy ra những cuộc chiến tranh chấp của các đế quốc

Sang thế kỷ XIV, nền văn minh Ăngkor của đế quốc Khmer sụp đổ, nhiều thành phần người dân ngoài tộc người Khmer đã bỏ Lục Chân Lạp đi về phía Thủy Chân Lạp để lánh sự đàn áp của quân Xiêm, do vậy người Khmer là tộc người đã chiếm lĩnh đầu tiên vùng đất phía Tây Nam Bộ

Dưới triều Lê, mâu thuẫn hai họ phong kiến Trịnh Nguyễn rất gay gắt dẫn đến nội chiến kéo dài gây tai họa khôn cùng cho nhân dân cả Đàng trong và Đàng ngoài Nhân dân Đàng Trong sống trong vùng đất đai chật hẹp giữa dãy Trường Sơn và biển Đông, đất đai, đồng ruộng ít lại kém màu mỡ, còn phải phục dịch chiến tranh kéo dài về tiền lẫn người, vì sinh kế, để lánh nạn đi phu

đi lính nên dân Đàng Trong quyết định trèo đèo lội suối thậm chí vượt biển đi vào vùng đất Thủy Chân Lạp làm ăn vì ở đây đất rộng, người thưa, đất hoang nhiều và phì nhiêu, màu mỡ, thấy điều kiện sinh sống thuận lợi nên tiếng đồn

xa người dân di cư vào Nam ngày càng đông đúc Sự di cư của người Việt vào vùng đất này cũng đánh dấu sự xuất hiện thêm một tộc người bên cạnh tộc người Khmer đã định cư ở vùng đất phía Nam Có thể nói rằng, mãi đến gần cuối thế kỷ XVII quan quân chúa Nguyễn đặt chân vào khai phá vùng đất mới và đặt dinh, trấn ở vùng Biên Hòa, Gia Định ngày nay

Yếu tố khác, trong lịch sử vùng đất Nam Bộ đáng chú ý đó là Hoa kiều ở miền Đông và miền Tây đất Thủy Chân Lạp Ở miền Đông, năm 1679 một nhóm quan binh ở Quảng Tây sau một thời gian chống lại không kết quả với triều đình Mãn Thanh nhất quyết không thần phục nhà Thanh và chạy sang Quảng Nam xin thần phục chúa Nguyễn, chúa Hiền thấy một lực lượng trong nội bộ của mình không có lợi và đang giữa lúc chủ trương khai phá vùng đất Thủy Chân Lạp nên giới thiệu với nhà vua Chân Lạp đưa đoàn người Hoa kiều này vào Nam Đây là khởi nguồn cho tộc người Hoa định cư ở vùng đất Nam Bộ

Như vậy, có thể khẳng định rằng vùng đất Nam Bộ hiện nay là vùng đất

đa tộc người, là nơi cư trú của người Việt và các tộc người thiểu số là cư dân

bản địa, như trong sách Cơ sở văn hóa Việt Nam của GS.Trần Quốc Vượng:

“Đồng bằng Nam Bộ về mặt dân cư có các tộc người Việt, Khmer, Hoa, Chăm, Stiêng, Chrau, Mạ, Mnong Nhìn diện mạo tộc người nơi đây, chúng ta

dễ dàng nhận ra được ít nhất cũng là các khía cạnh sau: Các tộc người khai phá Nam Bộ như Chăm, Hoa, Khmer, Việt đều là lưu dân đến khai phá vùng đất mới, họ đã xa vùng đất cội nguồn cả không gian lẫn thời gian Sống cùng một địa bàn cư trú, nhưng trên nét lớn, các tộc người nơi đây sống hòa hợp, thân ái, không có chiến tranh giữa các sắc tộc trong lịch sử Tộc người chủ thể

có vai trò quyết định sự phát triển vùng đất là người Việt” [59, tr 268-269] Riêng ở tiểu vùng Tây Nam Bộ, chủ thể văn hoá chính bên cạnh người Việt còn có người Khmer và người Hoa “Tuy chủ thể văn hóa mang tính đa tộc người nhưng xét về phương diện dân số, văn hóa, trình độ phát triển thì người Việt chiếm ưu thế tuyệt đối Yếu tố thứ 2 đó là: Mặc dù chiếm số đông về dân

số nhưng tộc người Việt lại sống rất hòa đồng, luôn tôn trọng sự khác biệt và linh hoạt học hỏi, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa của các dân tộc anh em cùng sống chung Do đó văn hóa vùng Nam Bộ nói chung và Tây

Nam Bộ nói riêng vẫn mang tính thống nhất cao” [45, tr.84]

Văn hóa làng xã Việt Nam có truyền thống định cư khép kín, không chấp nhận việc đi khỏi làng cũng không chấp nhận có người khác đến làng mình để cư ngụ do vậy những người di tán là những người đặc biệt và cũng

có tính cách đặc biệt Tính cách đặc biệt đó thể hiện trong sự mạnh mẽ, cần

cù, dương tính hòa vào tính cách âm tính của văn hóa truyền thống gốc nông nghiệp Thế cho nên đặc điểm của người dân ở vùng đất Nam Bộ chứa cả hai tính cách trên, tùy vào hoàn cảnh cụ thể mà nó bộc phát khi thì dữ dội, quyết liệt lúc lại êm ả, nhẹ nhàng

Vấn đề tôn giáo – tín ngưỡng dân gian cũng rất phong phú và phức tạp trong miền Nam Nhiều tín ngưỡng, tôn giáo tồn tại đan xen như Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Hồi giáo, các tín ngưỡng như thờ cúng tổ tiên, thành hoàng, thờ Mẫu, tục thờ Thủy thần… là những nét văn hóa đặc trưng của của vùng đất Nam Bộ do điều kiện tự nhiên quy định, người dân sinh sống làm ăn

thường ở ven sông và mùa nước nổi là một yếu tố mà thiên nhiên ban tặng cho con người vùng đất phía Nam tổ quốc

Ứng xử với môi trường tự nhiên là một nét văn hóa đặc trưng không thể không đề cập trong văn hóa miền Nam Khác hẳn hoàn toàn với Bắc Bộ người dân miền Nam sống hòa nhập với thiên nhiên được hiển thị bằng những hành động rất cụ thể ví như người dân đã lợi dụng con nước để tìm những kế sinh nhai và lấy phù sa của nước để bồi đắp thêm cho vùng đất này Họ đưa nước ngọt vào các hệ thống sông ngòi, kênh rạch dẫn nước đến để trồng trọt, sinh hoạt, thu lợi nhuận từ con nước mang lại là một nét văn hóa độc đáo thể hiện

sự hòa hợp với thiên nhiên của con người Nam Bộ

Tính cách con người được hình thành, ảnh hưởng và bị chi phối nhiều nhất từ điều kiện tự nhiên và xã hội mà con người sống trong đó Từ những điều kiện tác động đã nêu thì tính cách con người Nam Bộ được khái quát bằng những đặc trưng sau: Con người sống trong vùng đất có mạng lưới sông ngòi dày đặc, việc khai thác tối đa những ưu đãi của thiên nhiên ban tặng là một tính cách nổi bật của người dân đất phương Nam Tính âm – dương trong tính cách đã tạo cho người dân biết thích ứng với mọi hoàn cảnh như sống hòa hợp với tự nhiên và có cả chống chọi, đối phó với thiên nhiên khắc nghiệt Nhưng nhìn chung thì tính hòa hợp với thiên nhiên sông nước là đặc điểm điển hình nhất của người dân trong sinh hoạt đời sống

Về nơi cư trú thì gắn liền với sông nước, nhà cửa gần bờ sông, vật liệu xây dựng nhà cửa cũng lấy từ nhiều vật liệu có sẵn ở miền sông nước như lá dừa Việc giao thông của dân Tây Nam Bộ cũng mang đặc điểm sông nước thể hiện bằng các phương tiện giao thông như xuồng, ghe rất phổ biến, hình ảnh con đò, mái chèo vẫn mang dấu ấn khó phai trong đời sống người dân Nam Bộ Nghề nghiệp đại đa số người dân nơi đây thường gắn với sông nước,

nhờ sông nước mà tồn tại Đầu tiên phải nói đến nghề trồng lúa nước, quá trình chinh phục tự nhiên của người dân Tây Nam Bộ trùng với quá trình người Việt phát huy nghề trồng lúa nước

Đặc biệt, có một nghề vừa gần gũi với người dân Nam Bộ vùng trũng vừa in sâu vào tâm trí và những đôi mắt nghệ thuật đó là nghề len trâu Những vùng thấp khi tới mùa nước nổi, để bảo vệ những con trâu cày bừa canh tác thì những gia đình giao trâu cho những người chuyên làm nghề len trâu đến các vùng đất cao thường là vùng Bảy núi An Giang để lưu trú Qua mùa nước lại dẫn trâu về tiếp tục cấy cày Và hình ảnh của nhóm người chuyên làm nghề len trâu và số phận của họ đã được khắc họa rất rõ nét trong hai truyện ngắn “Mùa len trâu” và “Một cuộc biển dâu” của nhà văn Sơn Nam được đạo

diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh dựng thành phim Mùa len trâu Đây cũng một

trong ba bộ phim được nghiên cứu trong luận văn này

Nghệ thuật vùng Nam Bộ mang dấu ấn miền sông nước: Nhiều loại hình nghệ thuật được xây dựng phù hợp với đặc trưng miền sông nước như các câu hò, điệu lý được ca, ngâm trên những đồng nước mênh mông trong các buổi lao động Và bên cạnh những thuận lợi cũng không thiếu những khó

khăn trong vùng sông nước ví như trong câu chuyện phim Mùa len trâu khi

người chết ngay mùa nước nổi thì lại không có chổ để chôn mà phải chịu cảnh thủy táng

Vì đặc trưng tính trọng âm theo văn hóa lúa nước, văn hóa trọng tình được hình thành từ môi trường làng xã khép kín với những con người sống ổn định, quen biết nhau và hỗ trợ tương giúp nhau đã phát triển thêm một bước là văn hóa trọng nghĩa Từ điều kiện khắc nghiệt, hoang sơ của vùng đất còn hoang dã đã tạo nên nhu cầu giúp đỡ, liên kết với nhau giữa những con người

xa lạ đến sống và đối phó với sự khắc nghiệt của thiên nhiên, hoàn cảnh

Bộc trực là một trong nét tính cách con người miền Nam, bộc trực là những phản ứng tức thời, trực tiếp và có khi quyết liệt với những vấn đề của cuộc sống và không chịu ảnh hưởng của người khác Những biểu hiện thường thấy của tính bộc trực đó là thẳng thắn, quyết liệt và tức thời Hệ quả của tính bộc trực là các biểu hiện như thật thà, chất phát, dân dã, độc lập cá nhân, rạch ròi, cả tin, thiếu thận trọng, kém tế nhị, nóng nảy và cực đoan Bao dung là phẩm chất quý giá của con người Nam Bộ biết dung nạp những thứ khác mình, những cái mình không có, bỏ qua, châm chước những lỗi lầm người khác, nhìn thông thoáng và cởi mở trong các quan hệ con người với con người hay con người với tự nhiên và xã hội Những tính cách này đã được Hồng Sến khai thác đến chi tiết trong tác phẩm điện ảnh “Cánh đồng hoang”

Có thể nói, Nam Bộ là vùng đất rất thuận lợi về mặt địa lý, giao thương, giao lưu văn hóa các khu vực diễn biến rất sôi nổi, được thiên nhiên

ưu đãi ban tặng, vừa kế thừa những nét văn hóa các thế hệ qua các giai đoạn lịch sử, vừa là mảnh đất mới của những con người đi tìm cuộc sống mới nên sức trẻ lẫn bề dày truyền thống đã hòa quyện nhau tạo ra nhiều nét văn hóa đặc trưng và độc đáo, tạo nên những tính cách rất đặc biệt trong mỗi con người ứng với môi trường, cảnh sắc thiên nhiên đặc trưng vùng đất phương Nam Chính điều này đã tác động vào tâm tưởng, vào những con mắt nghệ sĩ của nhiều nhà làm phim, dẫn đến sự ra đời nhiều tác phẩm điện ảnh đặc sắc

mà người viết sẽ nghiên cứu và phân tích vào chương sau

1.1.3 Không gian vùng văn hóa Nam Bộ

Văn hóa Việt Nam do chủ thể là người Việt tạo nên trong suốt quá trình hàng nghìn năm lịch sử đầy biến động, trong suốt quá trình hình thành và phát triển của dân tộc, trong một không gian văn hóa có những thay đổi về mặt địa

lý thông qua quá trình mở mang khai phá trong suốt thời gian lịch sử Dựa vào không gian lãnh thổ mà ranh giới của không gian văn hóa được xác định

Về vị trí địa lí, theo GS.Trần Quốc Vượng trong Cơ sở văn hóa Việt

Nam: “Nam Bộ là vùng đất nằm cuối cùng đất nước về phía Nam, trọn vẹn

trong lưu vực của hai sông: sông Đồng Nai và sông Cửu Long, mà lại là phần

hạ lưu của hai dòng sông Trong khi đó, Nam Bộ lại gần Biển Đông Nói khác

đi, đây là vùng đất cửa sông giáp biển” [59, tr.266] Trong quyển sách Văn

hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm có định

nghĩa về Không gian văn hóa: “Không gian văn hóa (K) là một không gian

lãnh thổ liên tục (liền khoảnh) với hoàn cảnh tự nhiên tương đối đồng nhất ở bên trong và khu biệt với các không gian lãnh thổ liền kề bên ngoài, trong đó hình thành một hệ thống giá trị đặc thù Không gian văn hóa hình thành trên không gian lãnh thổ nhưng không đồng nhất với không gian lãnh thổ và luôn

có ranh giới mở” [45, tr 45] Từ những định nghĩa nêu trên, ta có thể xác định không gian văn hóa vùng Nam Bộ gồm các tỉnh: Ở miền Đông gồm có Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Bà Rịa – Vũng Tàu, Tây Ninh gồm đồi núi thấp và phần thềm phù sa đỏ thuộc khu vực sông Đồng Nai Ở miền Tây là các tỉnh như Long An, Tiền Giang, Trà Vinh, Bến Tre, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Hậu Giang, Bạc Liêu, Cà Mau và Thành phố Hồ Chí Minh làm trung tâm khu vực

Một vùng vùng văn hóa hình thành qua thời gian một thế kỷ không phải là dài và khi người Việt đến vùng đất mới mang theo hành trang với vốn văn hóa đúc kết hàng ngàn năm của dân tộc Việt đã góp phần tạo nên nền tảng của

hệ giá trị văn hóa Nam Bộ Những giá trị trải qua quá trình tương tác với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội trong lịch sử, dần tạo nên những giá trị bản sắc của vùng văn hoá Nam Bộ như hiện nay

Nam Bộ vừa có bề dày tiến trình lịch sử lại vừa là vùng đất giàu sức trẻ do các tộc người bản địa đang dày công gây dựng nên Từ vị thế địa lý, văn hóa đang giúp Nam Bộ trở thành trung tâm của quá trình tiếp biến văn hóa, phần nào tạo nên những nét đặc thù, diện mạo mới khác biệt các vùng văn hóa khác

ở Việt Nam Hệ giá trị văn hóa Nam Bộ là truyền thống văn hóa dân tộc và những giá trị cốt lõi hình thành phong cách văn hóa riêng Tính mở của một vùng đất mới làm nên tính năng động, nhạy bén, dám nghĩ, dám làm của người dân Nam Bộ Tính mở là cơ sở cho việc tiếp nhận và tiếp biến thành công nhiều giá trị văn hóa trong quá trình hòa nhập với các vùng văn hóa khác ở Việt Nam và toàn cầu

1.1.4 Thời gian vùng văn hóa Nam Bộ

Vùng đất Nam Bộ được hình thành khoảng thế kỷ XVII – XVIII, được định hình rõ nét vào cuối thế kỷ XVIII, trong đó vùng Đông Nam Bộ và Gia Định hình thành sớm hơn bắt đầu từ cột mốc quan trọng là khi Nguyễn Hữu Cảnh nhận lệnh vua triều Nguyễn vào lập dinh, trấn, bổ nhiệm quan lại

“Trong thời kỳ Trịnh Nguyễn phân tranh (1774 – 1775) đất nước Việt

Nam (Đại Việt) chia thành Đàng Trong và Đàng Ngoài, lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới Đến năm 1808 vua Gia Long chia đất nước làm

03 khu vực hành chính lớn: Bắc thành, Kinh đô Huế và Gia Định thành Thời

Pháp thuộc lại chia đất nước ra làm 03 kỳ: Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ” [45,

tr.57], chính sách của người Pháp là chia để trị Đến năm 1954, theo hiệp định Genève đất nước lại bị chia cắt ra làm 02 miền: Miền Bắc và miền Nam lấy vĩ tuyến 17 – sông Bến Hải (Quảng Trị) làm ranh giới Và sau 1975 để thống nhất các cách chia thì lấy cách chia của Trần Quốc Vượng để phân chia làm

06 vùng có đặc trưng văn hóa riêng biệt đó là: Tây Bắc, Việt Bắc, Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ

Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu sai Thống suất Chưởng cơ Nguyễn Hữu Kính vào kinh lý miền Nam Trên cơ sở những lưu dân Việt đã tới khu vực Đồng Nai - Gia Định (Đông Nam Bộ), gồm khoảng 40.000 hộ với 200.000 khẩu, Nguyễn Hữu Kính cho lập phủ Gia Định, gồm hai dinh Trấn Biên, Phiên Trấn, với hai huyện Phước Long, Tân Bình Đến năm 1779 thì cương vực của phủ Gia Định đã bao trùm toàn vùng Nam Bộ hiện nay Chỉ riêng Trà Vinh và Sóc Trăng có giao lại cho vua Chân Lạp cai quản một thời gian, nhưng đến năm 1835 cũng được sát nhập vĩnh viễn vào lãnh thổ Việt Nam Kể từ đó đến nay, vùng đất này đã trải qua 8 lần thay đổi tên gọi cũng như vị trí của nó trong hệ thống hành chính: Gia Định Phủ (1698-1802), Gia Định Trấn (1802-1808), Gia Định Thành (1808-1832), Nam Kỳ (1832-1867), Cochinchine tức Nam Kỳ thuộc Pháp (1867-1945), Nam Phần (1945-1975), Nam Bộ (1945 đến nay)

Tóm lại, vào đầu thế kỷ XVI, ngoại trừ vùng cư trú của các tộc người bản địa Stiêng, Chrau, Mạ ở Đông Nam Bộ, hầu hết đất đai Nam Bộ đều là hoang hoá Kể từ thời điểm đó, các cộng đồng lưu dân người Khmer, người Việt, người Hoa, người Chăm mới nối tiếp nhau tiến vào Nam Bộ, chia nhau khai khẩn, đào kinh, canh tác, định cư, buôn bán, dần dần biến một vùng đất hoang vu rộng lớn thành những vùng nông nghiệp trù phú và những đô thị sầm uất Nền văn hoá đặc thù Nam Bộ cũng từ đó đã hình thành như một kết quả dung hợp giữa cái nền chung là văn hoá Việt với những yếu tố tiếp biến

từ văn hoá Chăm, Khmer, Hoa và cả phương Tây sau này

1.2 Sự thành công của các phim truyện về các vùng văn hóa Việt Nam

Vùng văn hóa Nam Bộ đã hiện lên vô cùng rực rỡ và đạt tới giá trị thẩm mĩ về cảnh sắc Điện ảnh Việt Nam cho đến nay đã đạt được những thành tựu đáng kể, trong đó có những bộ phim đã để lại dấu ấn rất sâu sắc trong lòng công chúng không chỉ bởi những bài học nhân sinh mà còn là nơi

thể hiện cảnh sắc thiên nhiên thông qua bối cảnh trên từng bộ phim Đã từng rất thành công về việc khai thác những nét đặc sắc của vùng văn hóa Tây Bắc

như trong phim Vợ chồng A Phủ, hình ảnh thiên nhiên và con người vùng văn hóa Tây Bắc đã hiện lên rất chân thực và sinh động, Vợ chồng A phủ được

chính tay nhà văn Tô Hoài chuyển thể thành kịch bản và được dựng thành phim bởi đạo diễn Mai Lộc Với cốt truyện hấp dẫn, cảm động, bộ phim lôi cuốn người xem bằng hình ảnh đẹp của miền Tây Bắc, những nỗi đau của những tộc người vùng cao khi hứng chịu sự hà khắc, khổ đau, bị ràng buộc bởi hủ tục và sự áp bức của chế độ thực dân phong kiến, cùng khát vọng tự do thoát ra khỏi bóng tối vây phủ cuộc đời

Hình 2 Poster phim truyện Vợ chồng A Phủ

(https://zingnews.vn/vo-chong-a-phu-bo-phim-tu-tac-pham-de-doi-cua-to-hoai-post434021.html)

Vùng văn hóa Bắc Bộ thì có những phim như Một ngày đầu thu, Bao

giờ cho đến tháng Mười, Ngày lễ thánh

Bao giờ cho đến tháng Mười (1984) là một trong những bộ phim kinh

điển của nền điện ảnh Việt Nam và được đánh giá là một trong 18 bộ phim châu Á xuất sắc mọi thời đại, bộ phim của đạo diễn Đặng Nhật Minh giành

giải Bông sen vàng tại LHP Việt Nam lần thứ 7 năm 1985 Bao giờ cho đến

tháng mười là một bộ phim mang nhiều bản sắc dân tộc khi lấy nhân vật

chính là người phụ nữ, đạo diễn Đặng Nhật Minh đã góp phần làm tăng vẻ đẹp thầm kín cao cả trong tâm hồn người phụ nữ Việt Nam Như đánh giá của

tác giả Lê Hồng Lâm trong bài viết Bao giờ cho đến tháng Mười: Kinh điển

từ những điều giản dị có nhận xét: “Nhẹ nhàng và đầy xúc cảm, bộ phim là

nỗi lòng của Duyên trước sự trớ trêu của số phận cũng như vẻ đẹp nhuần nhị, vừa đầy chất thơ vừa mang màu sắc truyền thống, tâm linh của làng quê Bắc

Bộ Việt Nam Bao giờ cho đến tháng Mười có đầy đủ yếu tố để trở thành một

bộ phim kinh điển của điện ảnh Việt Nam và dường như nó cũng được làm ra

để trở thành kinh điển” [69], có thể thấy rằng Bao giờ cho đến tháng Mười đã

phản ánh được những tập tục, những văn hóa ứng xử trong xã hội của đồng bằng Bắc Bộ rất chi tiết và chân thực

Hình 3 Một cảnh trong phim Bao giờ cho đến tháng Mười ( https://zingnews.vn/bao-gio-cho-den-thang-muoi-kinh-dien-tu-nhung-dieu-gian-di-

post773753.html )

Vùng văn hóa Trung Bộ thì được phản ánh qua các phim Trăng nơi đáy

giếng, Đời cát…

Từng gặp rất nhiều thử thách từ quá trình hình thành kịch bản phim đến

quá trình xét duyệt nội dung, nhưng đến cuối cùng thì phim điện ảnh Đời cát

– Đạo diễn Nguyễn Thanh Vân cũng được được xét duyệt và đưa vào sản

xuất Trong quá trình làm phim, để tái dựng được một ngôi làng trên đồi cát,

để tìm được những diễn viên phù hợp yêu cầu đạo diễn và tác giả kịch bản

phim thì những người làm phim Đời cát đã phải trãi qua vô vàn khó khăn gian khổ, trong bài viết Đời cát - câu chuyện Việt Nam mang tính quốc tế được

tổng hợp từ báo Thanh Niên, Văn hóa - Thể thao, Tuổi trẻ, Lao Động viết về phim truyện Đời cát đã nhìn nhận: “Nhưng cửa ải duyệt kịch bản chưa phải là

một khó khăn lớn nhất Để đi đến một giải pháp nghệ thuật tốt nhất, những

người làm phim Đời cát đã phải vượt qua vượt qua hàng trăm cây số miền

Trung nắng gió để tìm cho ra cái làng Cát mơ tưởng trong kịch bản Và để lập một không gian cho cái làng ven biển nhỏ nhoi ấy, họ đã phải nối ba, bốn địa điểm Thừa Thiên - Huế - Quảng Trị - Quảng Bình cách xa nhau hàng trăm cây số Để tìm được diễn viên cho nhân vật trong phim, họ đã phải vào tận TP

Hồ Chí Minh để phát hiện một Mai Hoa còn bọc kín trong vòng bí ẩn tài hoa; vào Huế để tìm ra một bé gái lần đầu tiên đứng trước ống kính quay phim và đặc biệt là đi tìm người đàn bà cụt cả 2 chân khắp cả vùng Quảng Trị - Đông

Hà để đóng một vai phụ Bản thân đạo diễn cũng đã phải đi xe hàng đến bối cảnh để khám phá và xác định những ý tưởng sáng tạo trong dàn dựng…” [81] Bên cạnh việc phục dựng bối cảnh trên phim thì thành công đáng chú ý

của bộ phim Đời cát chính là ở chỗ tác giả đã tìm ra được những ý tưởng

nghệ thụât, mang đầy tính nhân văn, cách nhìn chiến tranh bằng tấm lòng nhân ái nhất, chuyện phim không lên án, không làm tấy lên vết thương chiến tranh mà tìm cách cứu chữa, băng bó cho vết thương, mà cố gắng tạo một cuộc sống mới yên lành, hướng về tương lai Và chính những cách xây dựng

và xử lý câu chuyện phim chứa đầy tính nhân đạo và nhân văn này đã đưa

Đời cát vượt qua biên giới của một đất nước để đến với cộng đồng thế giới

Hình 4 Hồng Ánh, Lan Hà, Mai Hoa trong phim Đời cát ( https://thegioidienanh.vn/doi-cat-nhung-noi-dau-nhan-ai-589.html)

Vùng văn hóa Tây Nguyên thì có phim truyện Thạch thảo

Phim điện ảnh Thạch Thảo được bấm máy tại tỉnh Kon Tum, phim do Mai Thế Hiệp làm đạo diễn, Thạch Thảo là một bộ phim điện ảnh dành cho

giới trẻ, phim đề cao những giá trị nhân văn trong cuộc sống như: tình cảm gia đình, tình cảm bạn bè, tình thầy trò, và cả tình yêu đôi lứa Bên cạnh đó,

Thạch Thảo còn giới thiệu đầy đủ những danh lam, thắng cảnh, địa danh nổi

tiếng của tỉnh Kon Tum, như: Cầu treo Kon Klor - nối liền hai bờ của dòng sông Đăk Bla huyền thoại; ngôi nhà thờ gỗ với tuổi đời hàng thế kỷ, mang nhiều nét cổ kính của người đồng bào Ba Na; rừng nguyên sinh Măng Đen được bao phủ bởi những đồi thông xanh ngút ngàn; hay ngọn thác Pa Sỹ nguyên sơ và bình dị đã từng được ví như là “nàng tiên cổ tích” giữa núi rừng Tây Nguyên xanh thẳm Khi được hỏi lý do vì sao chọn bối cảnh Kon Tum để

viết nên câu chuyện phim Thạch Thảo, đạo diễn Mai Thế Hiệp đã thẳng thắn,

chia sẻ: “Kon Tum mang nhiều màu sắc của một thành phố năng động, hiện đại nhưng vẫn còn lưu giữ nhiều nét đặc trưng của vùng núi Tây Nguyên, bối cảnh nơi đây giúp tôi có thể khai thác được nhiều góc máy đẹp, điều đó cũng giúp cho khán giả có thêm cảm xúc khi xem phim” [84]

Hình 5 Poster phim Thạch Thảo

(

https://thegioidienanh.vn/phim-thach-thao-tung-teaser-poster-dau-tien-dep-den-nao-long-24788.html )

Và cảnh sắc thiên nhiên bình dị, mênh mông sông nước cùng những thân phận con người là đặc điểm để miền Tây Nam Bộ là nguồn cảm hứng

của các nhà làm phim ví như Cánh đồng bất tận là bộ phim điện ảnh của đạo

diễn Nguyễn Phan Quang Bình, chuyển thể từ tác phẩm văn học cùng tên của

nhà văn Nguyễn Ngọc Tư Bộ phim Cánh đồng bất tận gây ra nhiều tranh cãi

trong dư luận vì khắc họa quá trần trụi cuộc sống của những người nông dân miền Tây phía Nam tổ quốc Từng khuôn hình đẹp lung linh, tràn ngập sức sống của vùng sông nước miền Tây Nam Bộ tiếp tục dẫn dắt khán giả bước vào những hành trình bất tận của các nhân vật, sự hoang vắng, đìu hiu của những cánh đồng bạt ngàn mà cha con Út Võ đi qua đã rất phù hợp với tâm trạng và hoàn cảnh mà nhân vật trong phim đang nếm trải Như nhận định

trong bài viết Hành trình mênh mang của Cánh đồng bất tận tác giả Nguyên

Minh có phân tích “Trong suốt chiều dài phim, khán giả được chiêm ngưỡng những góc quay đẹp đến bất ngờ Ngay cả những người chưa từng đặt chân tới miền Tây cũng có thể cảm nhận thấy mùi mặn chát của đất, mùi nồng của nước, tiếng kêu xao xác của những đàn vịt tranh nhau tìm kiếm thức ăn Nhưng đặc biệt hơn cả chính là vẻ đẹp nên thơ, buồn man mác của những cánh đồng không tên mà hai chị em Điền, Nương gọi tên bằng những kỷ

niệm Cánh đồng bất tận được quay tại ba địa điểm của vùng miền Tây Nam

Bộ là Long An, Đồng Tháp và Cần Thơ trong suốt ba tháng trời Ánh sáng, màu sắc được xử lý tốt khiến từng khuôn hình trở nên có hồn và thay đổi theo từng cung bậc cảm xúc của các nhân vật cũng như khán giả” [72] Ta thấy rằng, cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ hiện lên trong bối cảnh những tác phẩm điện ảnh khai thác về đề tài Nam Bộ là hết sức quan trọng, tạo sự gần gũi và chân thật cho các bộ phim

Hình 6 Poster phim truyện “Cánh đồng bất tận”

https://vcdn1-giaitri.vnecdn.net/2010/11/22/canh-dong-bat-tan-2-1345738288.jpg?w=480&h=0&q=100&dpr=1&fit=crop&s=s8iG4t5lidOvDbWPAjR7bw

Đặc biệt trong phim điện ảnh “Mùa len trâu” là bộ phim đầu tay của đạo diễn người Việt kiều Nguyễn Võ Nghiêm Minh Thông qua những bối cảnh trong phim, khán giả sẽ cảm nhận được chất Nam bộ đặc sệt của cảnh vật thiên nhiên đến con người Nam Bộ

Hình 7 Poster phim “Mùa len trâu”

( 1345557892.jpg?w=480&h=0&q=100&dpr=1&fit=crop&s=FT_-2exF 5hOtyKupPcsA)

https://vcdn1-giaitri.vnecdn.net/2005/02/23/lentrau-Hình 8 Poster phim “Cánh đồng hoang”

( https://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/b/b6/C%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%93ng

_hoang.PNG )

Cánh đồng hoang là tác phẩm duy nhất của điện ảnh Việt Nam giành

giải thưởng cao nhất ở một LHP quốc tế, sau gần 40 năm tác phẩm vẫn là một trong những bộ phim kinh điển nhất

Và bộ phim gần đây nhất lấy bối cảnh của Sài Gòn ở thập niên 60 và

hiện đại đó là Cô Ba Sài Gòn

Hình 9 Poster phim “Cô Ba Sài Gòn”

(

https://kenh14cdn.com/2017/17309615-1261579093878856-6187475227365873381-n-1489658740069-1509939493043.jpg)

Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn là ba bộ phim trở thành

đối tượng nghiên cứu của tác giả luận văn về vùng văn hóa Nam Bộ

1.3 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ là bối cảnh đặc sắc của ba phim

truyện: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

Nghệ thuật Điện ảnh là loại hình nghệ thuật phản ánh cuộc sống một cách chân thực bằng loại ngôn ngữ rất đặc biệt đó là hình ảnh Hình ảnh trong điện ảnh phải miêu tả một cách rất thực đến từng chi tiết để mỗi khán giả khi cảm nhận từng khuôn hình phải tin đó là đời sống đang được tái tạo lại trên màn ảnh và “cảnh sắc” là một giá trị đặc biệt của ngôn ngữ điện ảnh

“Cảnh sắc” là thuật ngữ để chỉ cảnh thiên nhiên của một không gian nhất định Nét đẹp của cảnh tự nhiên trong một khu vực địa lý hiện lên với những đặc điểm riêng biệt, đặc sắc đã được GS Đình Quang mô tả bằng thuật ngữ “cảnh sắc” mà tôi đã từng nghe trong những buổi truyền giảng của PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái tại trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP

Hồ Chí Minh Người nghiên cứu đề tài xin được sử dụng thuật ngữ “cảnh sắc” của GS.TS Đình Quang làm cơ sở lý luận để phân tích trong các tác phẩm

điện ảnh Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn vì sự phù hợp để

nói về bối cảnh thiên nhiên vùng văn hóa Nam Bộ

Vùng đất Nam Bộ là một trong sáu vùng văn hóa được xác lập bởi cách phân vùng văn hóa của GS Trần Quốc Vượng, bên cạnh các vùng văn hóa như Tây Bắc, Việt Bắc, Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên Khi nghiên cứu về

vùng văn hóa thì ba hằng số Chủ thể văn hóa, Không gian văn hóa và Thời gian văn hóa chính là các yếu tố để soi chiếu vào các tác phẩm điện ảnh được

chọn phân tích Do vậy, trong phạm vi đề tài, người thực hiện nghiên cứu sẽ phân tích, đánh giá cách xử lý “cảnh sắc” vùng văn hóa Nam Bộ thể hiện qua

bối cảnh thiên nhiên và con người Nam Bộ qua các phim truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

Bối cảnh có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với một tác phẩm điện ảnh,

là một thành tố căn bản biểu thị không gian mỹ thuật điện ảnh Không gian

mỹ thuật của điện ảnh hoàn toàn không giống như lối trang trí vốn mang phong cách ước lệ, tượng trưng của loại hình sân khấu mà ngược lại, thiết kế bối cảnh trong phim vốn là một phần quan trọng cấu thành điện ảnh cần được tái dựng lại phải thực sự hiện thực và sẽ tạo ra tính chân thực cho hành động Không gian điện ảnh tốt sẽ giúp cho quá trình thực hiện hành động diễn xuất, tạo được tâm lý thoải mái và tự nhiên để hóa thân vào nhân vật

Bất cứ sự kiện nào cũng diễn ra trong một không gian nhất định Do vậy, một bối cảnh thành công sẽ tạo cảm xúc cho diễn viên, làm cho diễn viên sống lại trong bối cảnh của câu chuyện “Điện ảnh là nghệ thuật của không gian vì vậy tạo không gian trong điện ảnh là giả nhưng phải thật, thậm chí trên mức hiện thực Trong quy trình sản xuất thực tế thì mỗi cảnh quay không nhất thiết phải quay ở hiện trường thật nhưng phải đưa người xem đến cảm giác thật” [24, tr.50] Để đạt được sự hòa cảm cao trong tâm trí của khán giả đòi hỏi khán giả phải được chiêm ngưỡng lại những hình ảnh đi cùng với những câu chuyện mà họ đã từng chứng kiến, từng trãi nghiệm thì sức hút của mỗi khung hình trong tác phẩm điện ảnh mới có giá trị thuyết phục Chân thực trong điện ảnh tức là mô tả tự nhiên theo đúng hình thái của nó, làm rõ nét những đặc điểm cần tập trung khai thác liên quan đến câu chuyện phim

Thế nên, bối cảnh tự nhiên vùng văn hóa Nam Bộ đã trở thành “cảnh sắc” tác động vào mắt nghệ thuật của những nhà làm phim, họ bị say đắm bởi những cảnh tượng đặc sắc, đặc trưng của vùng đất phía Nam để tái dựng lên phim khi khai thác về một vùng văn hóa Tính cách, số phận mỗi con người

được hình thành từ những mối quan hệ xã hội được đặt trong một hoàn cảnh nhất định, tức là không thể bỏ qua những đặc điểm của điều kiện tự nhiên, xã hội mà mỗi người sống trong nó Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ đã được các

nhà làm phim tái hiện nổi bật lên ba phim: Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và

Cô Ba Sài Gòn như thế nào, tác giả luận văn sẽ phân tích kỹ trong chương 2

Tiểu kết chương 1

Ở chương 1, tác giả luận văn đã nêu những nội dung dùng làm cơ sở lý luận để thực hiện đề tài nghiên cứu: “Cảnh sắc văn hóa Nam Bộ trong các

phim truyện Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn

Thuật ngữ “Cảnh sắc văn hóa” được sử dụng để chỉ bối cảnh thiên nhiên của một vùng văn hóa, cụ thể trong luận văn là bối cảnh thiên nhiên của vùng văn hóa Nam Bộ Bối cảnh có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với một tác phẩm điện ảnh, là một thành tố trong không gian mỹ thuật điện ảnh Do

vậy, “cảnh sắc” vùng văn hóa Nam Bộ được hiển thị trong ba phim Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn là từ khóa được phân tích, giải

mã trong toàn bộ chương 2 luận văn

Khi nghiên cứu về vùng văn hóa Nam Bộ, tác giả luận văn đã tổng hợp những đặc điểm về chủ thể, không gian, thời gian văn hóa vùng đất phương Nam làm cơ sở phân tích trong cách xử lý của tác giả, đạo diễn, diễn viên, quay phim khi thực hiện công tác biên kịch, dàn cảnh, diễn xuất…trong ba phim điện ảnh được chọn nghiên cứu

Bên cạnh đó, các bộ phim điện ảnh, truyền hình khi khai thác về vùng đất Nam Bộ đã từng thành công được giới chuyên môn đánh giá cao về tính nghệ thuật, tạo hiệu ứng tốt trong lòng công chúng đã được đề cập khái quát như một minh chứng cho giá trị của “cảnh sắc” một vùng văn hóa khi được khai thác trong phim điện ảnh

Tất cả những nội dung trên sẽ làm cơ sở khoa học vững chắc để tác giả luận văn tiếp tục thực hiện nghiên cứu trong các chương sau

CHƯƠNG 2:

GIÁ TRỊ CẢNH SẮC VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ TRONG BA PHIM

TRUYỆN: CÁNH ĐỒNG HOANG, MÙA LEN TRÂU VÀ CÔ BA SÀI

GÒN

Ở chương 1, tác giả luận văn đã khái quát và nhận định rằng: Nam Bộ

là một vùng văn hóa có đầy đủ những yếu tố đặc sắc về cảnh sắc và những nét văn hóa đặc trưng của con người miền Nam tổ quốc Với những cảnh đẹp mà thiên nhiên ban tặng ấy đã làm say đắm bởi cặp mắt si tình, lãng mạn của những nhà làm phim, đặc biệt là những tác giả phim truyện đã say mê và khao khát đưa những nét đẹp trời ban này lên tác phẩm nghệ thuật phục vụ công chúng, phần vì nỗi ám ảnh của những số phận con người hòa vào trong điều kiện tự nhiên vùng đất phía Nam, phần vì muốn khẳng định những giá trị nghệ thuật chân chính khi đưa cảnh sắc thực tế của đất nước đến bạn bè quốc

tế Và đã có rất nhiều tác phẩm điện ảnh đã gây được tiếng vang ví như Cánh đồng hoang, Mùa len trâu và Cô Ba Sài Gòn….Ba phim truyện vừa kể là tác

phẩm mà tác giả luận văn nghiên cứu là ba trường hợp khác nhau của việc

xây dựng kịch bản đã đưa đến những thành công mà chúng ta cần nghiên cứu

2.1 Cảnh sắc vùng văn hóa Nam Bộ trong kịch bản phim

2.1.1 Trong kịch bản phim truyện “Cánh đồng hoang”

Cánh đồng hoang là một bộ phim điện ảnh Việt Nam nói về đề

tài chiến tranh Việt Nam từ kịch bản của nhà văn Nguyễn Quang Sáng, đạo diễn Nguyễn Hồng Sến Không gian trong bộ phim chỉ vỏn vẹn trong diện tích hiện thực của một cánh đồng hoang, nhưng lại được khai thác thẩm mĩ ở

ba chiều: Không gian từ dưới nước (phía dưới mặt nước cánh đồng), không gian bề mặt là cánh đồng và trên không (nơi máy bay Mỹ đang quần thảo) Phim giành 06 giải thưởng trong và ngoài nước, nổi bật với Giải Bông sen