Bài giảng pháp luật đại cương bài 3 ths bạch thị nhã nam

• Giai cấp thống trị cụ thể hoá ý chí của mình thông qua NN thành các quy tắc xử sự áp đặt lên XH buộc mọi người phải tuân theo • Pháp Luật định hướng các mối quan hệ xã hội phát triển

Bài 3: Những vấn đề cơ bản

về Pháp Luật

ThS Bạch Thị Nhã Nam Khoa Luật, Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Nội dung

I Nguồn gốc, khái niệm pháp luật

II Bản chất pháp luật

III Thuộc tính pháp luật

IV Chức năng, vai trò của pháp luật

V Mối quan hệ giữa pháp luật với những hiện

tượng xã hội khác

VI Kiểu và hình thức pháp luật

2

I Nguồn gốc, khái niệm pháp luật

1 Nguồn gốc pháp luật

Thuyết thần học: PL là những lời khuyên, quy tắc của

cuộc sống do Chúa định đoạt và chuyển cho con người, quy tắc này chứa đựng trong các tác phẩm kinh thánh

Thượng đế Nhà nước Pháp luật

Thuyết gia trưởng

• Nguồn gốc pháp luật có trong các quy tắc

do người gia trưởng, chẳng hạn người tộc trưởng hay tù trưởng đặt ra

4

Thuyết pháp quyền tự nhiên

• Mỗi con người đều có lượng quyền nhất định ngay từ khi sinh ra

• PL xuất phát từ những quan niệm về lẽ công bằng, công

lý tồn tại vĩnh cửu trên một trật tự vũ trụ hay bản chất tự nhiên của con người

• Trật tự tự nhiên đang quy định hành vi xử xự của con

người, các quy phạm điều chỉnh hành vi con người phù hợp với quy luật tự nhiên

5

Thuyết Mác – Lênin

• Pháp luật và NN là 2 hiện tượng cùng

xuất hiện, tồn tại, phát triển và tiêu vong gắn liền với nhau

• Pháp luật và NN là những hiện tượng XH mang tính lịch sử , đều là sp của XH có giai cấp và đấu tranh giai cấp

• Nguyên nhân hình thành NN cũng là

nguyên nhân hình thành pháp luật: sự tư hữu, giai cấp và đấu tranh giai cấp

Thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ

• Chưa có NN chưa có PL

• Trât tự xã hội được duy trì bằng: phong tục, tập quán, đạo đức, các tín điều tôn giáo

Nguồn gốc ra đời pháp luật

• Thứ nhất, nhà nước thừa nhận những quy tắc như phong tục, tập quán chuyển chúng thành pháp luật

• Thứ hai, bằng hoạt động xây dựng pháp luật ban hành những quy phạm mới nảy sinh trong thực tế mà trước đó không có

2 Khái niệm PL

• Hoàng Việt Luật Lệ 1813 - Gia Long “Trẫm nghĩ: Thánh nhân cai trị thiên hạ đều dùng luật pháp để xử tội, dùng đạo đức để giáo hóa mọi người Hai điều ấy không thể bỏ điều nào Thật vậy, sống trong xã hội, con người với

những ham muốn vô bờ, nếu không có luật pháp để ngăn ngừa thì không có cách nào dẫn dắt con người ta vào

đường giáo hóa mà biết được đạo đức Cho nên người xưa có nói: “Pháp luật là công cụ giúp cho việc cai trị thêm tốt đẹp”

2 Khái niệm PL

• Là hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung

• Do NN đặt ra hoặc thừa nhận

• Thể hiện ý chí của NN

• Được NN bảo đảm thực hiện

• Nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội

II Bản chất PL

Tính giai cấp

• PL do NN đặt ra thể hiện ý chí của giai cấp thống trị

• Giai cấp thống trị cụ thể hoá ý chí của mình thông qua NN thành các quy tắc xử sự áp đặt lên XH buộc mọi người phải tuân theo

• Pháp Luật định hướng các mối quan hệ xã hội phát triển theo mục tiêu, trật tự phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị

• Pháp luật bảo vệ, củng cố địa vị và quyền lợi của giai cấp thống trị

Tính xã hội

• PL còn là công cụ, phương tiện để tổ chức đời sống xã

hội

• PL còn phải thể hiện ý chí và lợi ích của các giai tầng

khác trong XH ở những mức độ khác nhau tuỳ thuộc vào bản chất của NN đó

• Pháp Luật là thước đo hành vi của con người, là công cụ kiểm nghiệm quá trình và hiện tượng xã hội

III Thuộc tính của PL

• Tính quy phạm và phổ biến

• Tính cưỡng chế

• Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức

IV Chức năng, vai trò của PL

1 Chức năng

• Điều chỉnh các QHXH

• Bảo vệ các QHXH

• Giáo dục

• Góp phần tạo dựng những quan hệ mới

• Là cơ sở tạo lập mối quan hệ đối ngoại

V Mối quan hệ giữa PL với những hiện tượng XH khác

1.1 NN và PL tuy là 2 hiện tượng khác

nhau nhưng chúng lại có nhiều nét tương đồng với nhau

• Có chung điều kiện phát sinh, tồn tại, thay đổi và tiêu vong

• Bản chất: giai cấp và xã hội

• Phương tiện của quyền lực chính trị

• Các giai đoạn phát triển của NN cũng là các giai đoạn phát triển của PL

1.2 NN và PL có mối quan hệ tác động qua lại với nhau

Tác động của NN đến PL:

• NN dùng quyền lực của mình để đảm

bảo cho PL được tôn trọng và thực hiện

2 Mối quan hệ giữa PL và chính trị

• PL là một trong những hình thức biểu hiện cụ thể của chính trị

• Điểm giống:

- Đều phản ánh lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, phản ánh các mối quan hệ về kinh tế

- Đều là công cụ thực hiện và bảo vệ

quyền lực NN

Tác động qua lại:

Trong NN nhất nguyên:

• Đường lối chính sách của Đảng PL

• Ngược lại, nhờ vào PL, các đường lối chính trị của Đảng được triển khai

Trong NN đa nguyên:

• Các Đảng đại diện cho những giai cấp, ý chí khác nhau PL là một đại lượng chung thể hiện sự thoả hiệp giữa các ý chí đó

• PL là nền tảng hoạt động chính trị cho các

Đảng phái trong việc đấu tranh trở thành Đảng cầm quyền

3 Mối quan hệ giữa PL với kinh tế

• Kinh tế là yếu tố thuộc cơ sở hạ tầng

• PL là yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng

KT giữ vai trò quyết định đến PL,

nhưng PL cũng có tính độc lập tương đối

và có sự tác động mạnh mẽ đến KT

Tác động của KT:

• Các quan hệ KT là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến

sự ra đời của PL, quyết định nội dung, tính chất và

cơ cấu của PL

• KT thay đổi PL thay đổi:

- Cơ cấu, hệ thống KT quyết định thành phần, cơ

cấu hệ thống các ngành luật

- Tính chất, nội dung các quan hệ KT quyết định

tính chất, nội dung QHPL và các phương pháp

điều chỉnh của PL

- Chế độ KT, thành phần KT quyết định hệ thống

các cơ quan PL và thủ tục pháp lý

Tác động của PL:

• Tích cực: thúc đẩy sự phát triển KT

• Tiêu cực: kìm hãm sự phát triển của KT

Mối quan hệ giữa pháp luật và kinh tế

• Một đất nước có nền kinh tế phát triển mạnh mẽ thì bao giờ pháp luật cũng rất chặt chẽ và mạnh mẽ

• Pháp luật sẽ thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế nếu những pháp luật đó là tiến bộ và phù hợp với sự phát triển của kinh tế

• Pháp luật sẽ kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế nếu những pháp luật đó là lạc hậu, lỗi thời so với sự phát triển của nền kinh tế hay đi quá xa so với sự phát triển của kinh tế

4 Mối quan hệ giữa PL với đạo đức

• Đạo đức và PL đều là những quy phạm có tác dụng điều chỉnh đến các hành vi xử sự của con người

• Đạo đức là quy phạm bất thành văn dựa trên lương tâm và lẽ công bằng, không

mang tính quyền lực, không mang tính

cưỡng chế

Tác động:

• PL và đạo đức hỗ trợ và bổ sung cho nhau

• PL và đạo đức có mối quan hệ lệ thuộc

nhau

Mối quan hệ giữa Pháp luật và đạo đức

Tiêu chí Pháp luật Đạo đức

Cơ sở hình thành Do nhà nước ban

hành

Từ thực tế cuộc sống, nhận thức của con người qua các thế hệ

Tính chất Bắt buộc Không bắt buộc tự

VI Kiểu và hình thức pháp luật

1 Kiểu PL:

• Là tổng thể các dấu hiệu và đặc trưng cơ

bản cuả PL

• Thể hiện bản chất giai cấp và những điều

kiện tồn tại, phát triển của PL

• Trong một hình thái KT-XH nhất định

1.1 Kiểu PL chủ nô:

• Được xây dựng trên nền tảng chiếm hữu

tư nhân của giai cấp chủ nô

• Là công cụ bảo vệ chế độ chiếm hữu nô lệ:

- Quy định đặc quyền đặc lợi của chủ nô

- Sự bất bình đẳng giữa chủ nô và nô lệ,

giữa nam và nữ

- Quyền gia trưởng

• Thể hiện không rõ nét lắm, vai trò quản lý

XH

1.2 Kiểu PL phong kiến

• Thể hiện ý chí của giai cấp địa chủ, phong kiến

• Bảo vệ chế độ tư hữu

• Quy định đẳng cấp trong XH

• Quy định những đặc quyền, đặc lợi của địa chủ, những hình phạt dã man

• Quy định và bảo vệ quyền tự do dân chủ của nhân dân

2.1 Văn bản quy phạm pháp luật

• Là những văn bản do cơ quan NN có thẩm quyền ban hành theo trình tự, thủ tục nhất định, trong đó chứa đựng các quy tắc xử sự chung, được áp dụng

nhiều lần trong đời sống XH

2.1 Văn bản quy phạm pháp luật

“Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do

cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành theo thẩm quyền, hình thức, trình

tự, thủ tục được quy định trong Luật này hoặc trong Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, trong đó có quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội”

38

2.1 Văn bản quy phạm pháp luật

2.1 Văn bản quy phạm pháp luật

40

2.1 Văn bản quy phạm pháp luật

41

2.2 Tập quán pháp

• Là hình thức NN thừa nhận một số tập

quán đã lưu truyền trong XH

• Phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị, lợi ích của XH

• Nâng lên thành những quy tắc xử sự

mang tính bắt buộc chung

• Được NN đảm bảo thực hiện

• Áp dụng phổ biến trong PL chủ nô,

phong kiến, tư sản

2.2 Tập quán pháp

• Tuy nhiên việc công nhận tập quán pháp tại Việt Nam cũng có những tiêu chuẩn nhất định

• Thứ nhất, tập quán pháp phải bắt nguồn từ chính

phong tục tập quán tồn tại trong cộng đồng dân cư

• Thứ hai, tập quán đó phải tồn tại vào thời điểm được công nhận và áp dụng

• Thứ ba, tập quán đó phải phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng, đảm bảo sự ổn định và phát triển của

xã hội Đây là các yếu tố cơ bản để thực hiện việc

công nhận tập quán pháp tại Việt Nam

43

2.2 Tập quán pháp

• Điều 3 BLDS VN 2005: “Trong trường hợp pháp luật

không quy định và các bên không có thoả thuận thì có thể

áp dụng tập quán; nếu không có tập quán thì áp dụng quy định tương tự của pháp luật Tập quán và quy định tương

tự của pháp luật không được trái với những nguyên tắc quy định trong Bộ luật này”

• Về quyền xác định dân tộc, tại Điều 28 BLDS Việt Nam

2005 quy định: “Cá nhân khi sinh ra được xác định dân tộc theo dân tộc của cha đẻ, mẹ đẻ Trong trường hợp

cha đẻ và mẹ đẻ thuộc hai dân tộc khác nhau thì dân tộc của người con được xác định là dân tộc của cha đẻ hoặc dân tộc của mẹ đẻ theo tập quán hoặc theo thoả thuận của cha đẻ, mẹ đẻ”

44

2.2 Tập quán pháp

• Tại khoản 4 và 5 Điều 409 BLDS 2005: “Khi hợp đồng có điều khoản hoặc ngôn từ khó hiểu thì phải được giải thích theo tập quán tại địa điểm giao kết hợp đồng Khi hợp đồng thiếu một số điều khoản thì có thể bổ sung theo tập quán đối với loại hợp

đồng đó tại địa điểm giao kết hợp đồng”;

• Tại khoản 1 Điều 479 BLDS 2005 : “Họ, hụi, biêu, phường (sau đây gọi chung là họ) là một hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thoả thuận của một nhóm người tập hợp nhau lại cùng định ra số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh họ và quyền, nghĩa vụ của các thành viên”;

• Tại khoản 1 Điều 485 BLDS 2005 : “Bên cho thuê phải bảo

đảm tài sản thuê trong tình trạng như đã thoả thuận, phù hợp với mục đích thuê trong suốt thời gian cho thuê; phải sửa chữa những hư hỏng, khuyết tật của tài sản thuê, trừ hư hỏng nhỏ

mà theo tập quán bên thuê phải tự sửa chữa”;

45

2.2 Tập quán pháp

• Tại Điều 6 Luật HNGD 2000: “Trong quan

hệ hôn nhân và gia đình, những phong tục, tập quán thể hiện bản sắc của mỗi dân tộc

mà không trái với những nguyên tắc quy

định tại Luật này thì được tôn trọng và phát huy”

• Tại Điều 20 Tại Điều 6 Luật HNGD 2000:

“Nơi cư trú của vợ, chồng do vợ chồng lựa chọn, không bị ràng buộc bởi phong tục,

tập quán, địa giới hành chính”

46

2.3 Tiền lệ pháp:

• Là hình thức NN thừa nhận một số quyết

định của cơ quan hành chính và cơ quan

xét xử trong khi giải quyết các vụ việc xảy

ra,

• Rồi lấy đó làm mẫu cho cách giải quyết đối với các vụ việc khác tương tự xảy ra sau đó

• Đây là một hình thức pháp luật chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (Anglo- Sacxon).

• Hình thức này được sử dụng rộng rãi trên thế giới, là nguồn chủ yếu và quan trọng trong hệ thống pháp

luật của các quốc gia trong Khối TV Chung Anh gồm Anh, hầu hết các tiểu bang của Hoa Kỳ (ngoại trừ tiểu bang Louisiana),Canada (ngoại trừ tỉnh bang

Québec) và các thuộc địa trước kia của Anh cũng

như các lãnh thổ được ủy trị của Hoa Kỳ

• Trong hệ thống pháp luật Dân sự (Civil Law) hay còn gọi là Dân luật (như một số nước Pháp, Đức, Ý),

hình thức này chỉ được coi là nguồn thứ yếu

• Xu hướng của Việt Nam: thừa nhận tiền lệ pháp

48

Nguồn pháp luật của một số

nước trên thế giới

Nguồn pháp luật của Châu Âu

• Hệ thống pháp luật Roomanh-Ghecmanh: thế kỉ 19, vai trò của pháp luật thành văn

Nguồn pháp luật của một số

nước trên thế giới

Nguồn pháp luật của Anh

• Thực tiễn xét xử của tòa án (án lệ)

• Lĩnh vực cần thiết, ban hành vbpl

• Xây dựng QPPL chi tiết cụ thể, không có tính

tổng quát

50

Nguồn pháp luật của một số

nước trên thế giới

Nguồn pháp luật của Mỹ

• Bao gồm đạo luật và án lệ

• Số lượng đạo luật ngày càng tăng, có nhiều tuyển tập chính thức bao gồm PL của liên bang và PL của tiểu bang

• Thực tiễn xét xử trước đó của Tòa án góp phần tạo

ra những bộ luật, nhưng khi áp dụng, Tòa án không dựa trên án lệ mà chỉ áp dụng các đạo luật thôi

51

Nguồn pháp luật của một số

nước trên thế giới

Nguồn pháp luật của Trung Quốc

• Quan điểm xã hội: Thiên hà vũ trụ, sự hài hòa giữa con người với tự nhiên, tình phụ tử, sự phục tùng cấp trên…

• Trường phái pháp trị (Thời nhà Hán 206 BC)

• Sau cách mạng Tân Hợi 1911, các bộ luật được ban hành

• Hiến pháp sửa đổi 1982, cho phép tư bản NN cộng tác xí nghiệp TQ, quy định nhiều vấn đề quan trọng khác

52