MỤC LỤC Mở đầu 1 Ý nghĩa đề tài 1 Cơ cấu bài luận 1 Nội dung 2 1 Các vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản về kiểm duyệt 2 1 1 Kiểm duyệt là gì? 2 1 2 Tại sao cần kiểm duyệt trong lĩnh vực điện ảnh? 3 1 3.
Trang 1MỤC LỤC
Mở đầu 1
Ý nghĩa đề tài 1
Cơ cấu bài luận 1
Nội dung 2
1 Các vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản về kiểm duyệt 2
1.1 Kiểm duyệt là gì? 2
1.2 Tại sao cần kiểm duyệt trong lĩnh vực điện ảnh? 3
1.3 Căn cứ pháp lý của kiểm duyệt trong lĩnh vực phim điện ảnh tại Việt Nam 3
1.3.1 Quyết định 49/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 09/7/2008 và Thông tư số 12/2015/TT-BVHTTDL ngày 11/12/2015 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sửa đổi, bổ sung một số điều của quy chế thẩm định và cáp giấy phép phổ biến phim 4
1.3.2 Luật điện ảnh 2022 5
2 Thực trạng về kiểm duyệt trong phim điện ảnh tại Việt Nam (tác phẩm “Bụi đời Chợ Lớn”) 8
2.1 Giới thiệu về tác phẩm “Bụi đời Chợ Lớn” 8
2.2 Các chủ thể trong điện ảnh nói chung và trong bộ phim “Bụi đời Chợ Lớn” 9
3 Tinh thần hiến pháp trong vấn đề kiểm duyệt phim ảnh 10
Kết luận 13
Trang 2MỞ ĐẦU
- Ý nghĩa đề tài:
Phim điện ảnh là tác phẩm nghệ thuật, con người sáng tạo ra nó Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào cũng có thể vượt qua khâu kiểm duyệt và được phổ biến đến khán giả Từ đó có thể thấy được tầm quan trọng của việc kiểm duyệt
Dưới góc nhìn và sự nghiên cứu của nhóm tác giả bài luận về kiểm duyệt, tinh thần hiến pháp có đang hiện hữu trong kiểm duyệt hay không, tác giả của tác phẩm nghệ thuật có đang được đảm bảo quyền tự do sáng tạo của mình, nhà nước có kiểm soát quyền lực của mình trong vấn đề kiểm duyệt, công tác thực hiện kiểm duyệt của hội đồng thẩm định sẽ được trình bày Bài luận này
là quan điểm của nhóm tác giả về vấn đề kiểm duyệt trong sáng tác, trình diễn nghệ thuật mà cụ thể là lĩnh vực điện ảnh
- Cơ cấu bài luận: gồm 3 phần
+ Các vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản về kiểm duyệt
+ Thực trạng về kiểm duyệt trong phim điện ảnh tại Việt Nam (tác phẩm
“Bụi đời Chợ Lớn”)
+ Luật Hiến pháp Việt Nam liên quan đến việc kiểm duyệt
Trang 3NỘI DUNG
1 Các vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản về kiểm duyệt
Kiểm duyệt là từ ngữ được nghe rất nhiều trong cuộc sống hàng ngày, chẳng hạn như kiểm duyệt nội dung báo chí, phim ảnh, tranh vẽ, Vậy kiểm duyệt là gì, tại sao lại phải kiểm duyệt, căn cứ nào cho việc kiểm duyệt
1.1 Kiểm duyệt là gì?
“Dưới thời thực dân Pháp, báo chí bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam và bị người Pháp áp dụng chế độ kiểm duyệt, nhất là với báo chí tiếng Việt.”1 Khởi nguồn của việc kiểm duyệt tại Việt Nam bắt đầu từ thời Pháp và ngành báo chí Sau này, báo chí không còn bị kiểm duyệt nhưng việc kiểm duyệt cũng đã lan rộng sang nhiều ngành khác
Kiểm duyệt chưa được định nghĩa trong văn bản pháp lý nào Tuy nhiên, khi tìm kiếm từ khóa “kiểm duyệt là gì” trên trang web google.com ta nhận được rất nhiều kết quả
Theo kết quả tại trang vi.wikipedia.org thì:
“Kiểm duyệt là kiểm soát sự thể hiện quan điểm nào đó và có thể coi là bị xếp vào loại "phản đối, độc hại, nhạy cảm, không chính xác về mặt chính trị" hoặc "bất tiện" như những quy định, chỉ thị, phân loại của chính phủ và các cơ quan kiểm soát khác.”2
Kết quả tại trang vtudien.com thì kiểm duyệt là “sự giám sát của cơ quan nhà nước đối với các bản thảo, tài liệu, tin bài đưa in thành sách hoặc công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng”3
Như vậy, ta có thể hiểu đơn giản kiểm duyệt là việc kiểm tra nội dung, hình thức của một đối tượng nào đó và chấp thuận cho đối tượng đó được lưu hành rộng rãi trong đời sống
1
https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%83m_duy%E1%BB%87t_b%C3%A1o_ch%C3%AD_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB
%87t_Nam
2
https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%83m_duy%E1%BB%87t
3 https://vtudien.com/viet-viet/dictionary/nghia-cua-tu-ki%E1%BB%83m%20duy%E1%BB%87t
Trang 51.2 Tại sao cần kiểm duyệt trong lĩnh vực điện ảnh?
Điện ảnh là lĩnh vực phát triển nổi bật tại Việt Nam Doanh thu hàng năm của các rạp chiếu phim, các nhà cung cấp ứng dụng xem phim trên điện thoại đều tăng trưởng ổn định Và điện ảnh cũng là lĩnh vực được kiểm duyệt chặt chẽ vì các lý do sau:
Thứ nhất, phim có tính phổ biến, ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều lớp đối tượng khán giả khác nhau Hiện nay, phim ảnh vẫn là loại hình giải trí được yêu thích và đa dạng thể loại từ hoạt hình, hành động, tình cảm, phù hợp với nhu cầu của khán giả
Thứ hai, phim có thể hàm chứa nhiều yếu tố như tình dục, khỏa thân, bạo lực, kinh dị, ma túy - chất gây nghiện… Phim có chất liệu từ đời sống, trong một bộ phim có nhiều vấn đề hay yếu tố tạo thành, việc kiểm duyệt phim để phù hợp với lứa tuổi hay đối tượng người xem đã đủ năng lực để phân biệt các hành vi xuất hiện trong bộ phim là nên hay không nên làm theo, là tốt hay xấu
Cuối cùng, phim cần phù hợp với giá trị văn hóa, phong tục tập quán, giá trị đạo đức của quốc gia Phim ảnh có tư liệu từ con người, đời sống thực tế; các giá trị văn hóa, phong tục tập quán, giá trị đạo đức được truyền tải đến người xem thông qua nội dung kịch bản, diễn xuất của diễn viên Vì vậy, việc kiểm duyệt phim ảnh là để đảm bảo những giá trị văn hóa, phong tục tập quán, giá trị đạo đức của quốc gia được truyền tải đúng đắn
1.3 Căn cứ pháp lý của kiểm duyệt trong lĩnh vực phim điện ảnh tại Việt Nam
Từ lâu nhà nước đã quan tâm đến việc nội dung của phim ảnh có phù hợp với các yếu tố văn hóa, chính trị, xã hội tại Việt Nam, vậy nên, nhiều văn bản hướng dẫn, quy định về vấn đề kiểm duyệt phim được ban hành Các văn bản ban hành sau bổ sung, sửa đổi các quy định về duyệt phim cho các văn bản trước ngày càng phù hợp, bám sát với thực tế
Trang 6Một số văn bản quy định về quy chế duyệt phim không còn hiệu lực ở thời điểm hiện tại như Quyết định số 619/QĐ ngày 21/7/1990 của Bộ trưởng
Bộ Văn hoá - Thông tin - Thể thao và Du lịch, Quyết định số
2455/1997/QĐ-ĐA ngày 09/8/1997 của Bộ Văn hóa - Thông tin, Luật điện ảnh 2006 nhưng vẫn là nền móng ban đầu cho các quy định về duyệt phim ngày càng cải tiến, sáng tạo
Các văn bản đang được áp dụng là căn cứ pháp lý của kiểm duyệt bao gồm Quyết định 49/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 09/7/2008 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và văn bản mới nhất có hiệu lực từ 01/01/2023 thay thế cho Luật điện ảnh 2006 là Luật điện ảnh 2022
1.3.1 Quyết định 49/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 09/7/2008 và Thông tư số 12/2015/TT-BVHTTDL ngày 11/12/2015 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sửa đổi, bổ sung một số điều của quy chế thẩm định và cáp giấy phép phổ biến phim
Quyết định 2455/1997/QĐ-ĐA quy định chi tiết các nội dung phim không được phổ biến, đó là cơ sở để xem xét việc bộ phin đó có được phổ biến đến khán giả hay không Đến khi Quyết định 49/2008/QĐ-BVHTTDL được ban hành, do nội dung, hành vi bị cấm trong điện ảnh đã được quy định chi tiết tại Luật điện ảnh 2006 nên Quyết định này chỉ nêu các tiêu chuẩn đánh giá phim, xếp loại phim, chia thành nhiều loại phim, mà trong đó các nội dung không vi phạm điều cấm của luật cũng là một tiêu chí quan trọng, để phù hợp hơn so với quy định trước đó và mở rộng cánh cửa kiểm duyệt hơn để phim ảnh có thể đến gần với khán giả
Các tiêu chuẩn đánh giá, xếp loại phim được quy định tại Điều 10 Quy chế thẩm định và cấp giấy phép phổ biến phim của Quyết định 49/2008/QĐ-BVHTTDL ngày 09/7/2008 về như sau:
“1 Thành viên Hội đồng có trách nhiệm nhận xét, đánh giá từng phim được thẩm định theo các hình thức như sau:
Trang 7a) Cho phép phổ biến rộng rãi cho mọi đối tượng khán giả đối với phim
có nội dung không vi phạm các điều cấm theo quy định của pháp luật, bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật và xếp loại từ bậc I trở lên;
b) Cho phép phổ biến với điều kiện phải lược cắt một hay nhiều cảnh; phải sửa chữa lời thoại nếu hình ảnh, lời thoại này vi phạm quy định tại Điều
11 Luật Điện ảnh và Điều 9 Nghị định số 96/2007/NĐ-CP;
c) Cho phép phổ biến với điều kiện cấm trẻ em dưới 16 tuổi, nếu bộ phim
có nội dung không phù hợp cho sự phát triển tâm lý, sinh lý hoặc ảnh hưởng tới sự hình thành nhân cách ở trẻ em;
d) Cho phép lưu hành nội bộ đối với phim quy định tại khoản 6, 7 Điều 30 của Luật Điện ảnh;
đ) Cấm phổ biến đối với phim: có nội dung vi phạm điều cấm theo quy định của pháp luật mà không sửa chữa được;
e) Không cho phép phổ biến đối với phim dưới 5 điểm hoặc không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật.”
Như vậy, từ giai đoạn 2008 trở đi, tiêu chí phân loại phim đã có thêm
“cấm trẻ em dưới 16 tuổi” Nội dung kịch bản điện ảnh được mở rộng cơ hội xét duyệt hơn so với giai đoạn trước Tuy nhiên, 16 tuổi vẫn là độ tuổi chưa
đủ năng lực hành vi, nhận thức trong luật dân sự hay trong thực tế, độ tuổi này rất dễ xảy ra việc bất ổn định trong tâm lý, sinh lý thì việc nội dung kich bản điện ảnh liên quan đến những vấn đề nhạy cảm với lứa tuổi này như bạo lực thì có đang kìm hãm sự phát triển của điện ảnh và “bít cửa” để được ra mắt của những bộ phim có nội dung như thế này?
Sau nhiều bộ phim bị cấm phổ biến, sự lên tiếng từ các nhà sản xuất, các
cơ quan báo chí, các bình luận của khán giả thì Thông tư số 12/2015/TT-BVHTTDL đã được ban hành ngày 11/12/2015 sửa đổi, bổ sung điểm c khoản 1 Điều 10 Quy chế thẩm định và cấp giấy phép phổ biến phim nhằm bổ sung thêm các tiêu chí phân loại phim cấm phổ biến đến khán giả ở dưới 13
Trang 8tuổi, dưới 16 tuổi, dưới 18 tuổi Việc bổ sung thêm các tiêu chí phân loại này
là cơ hội để các nhà sáng tác kịch bản ngày càng đa dạng thêm về mặt nội dung
1.3.2 Luật điện ảnh 2022
Điều 9 Luật điện ảnh 2022 quy định những nội dung và hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động điện ảnh như sau:
“1 Nghiêm cấm hoạt động điện ảnh có nội dung sau đây:
a) Vi phạm Hiến pháp, pháp luật; kích động chống đối hoặc phá hoại việc thi hành Hiến pháp, pháp luật;
b) Tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc; gây tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc, giá trị văn hóa Việt Nam; xúc phạm Quốc kỳ, Đảng kỳ, Quốc huy, Quốc ca;
c) Tuyên truyền kích động chiến tranh xâm lược, gây hận thù, kì thị giữa các dân tộc và nhân dân các nước; truyền bá tư tưởng phản động, tệ nạn xã hội; phá hoại văn hóa, đạo đức xã hội;
d) Xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận thành tựu cách mạng; xúc phạm dân tộc, danh nhân, anh hùng dân tộc; thể hiện không đúng, xâm phạm chủ quyền quốc gia; vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức và danh dự, nhân phẩm của cá nhân;
đ) Truyền bá, ủng hộ chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa cực đoan;
e) Kích động, xúc phạm tín ngưỡng, tôn giáo; tuyên truyền, cổ súy cho hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo bất hợp pháp;
g) Tiết lộ bí mật nhà nước, bí mật đời tư của cá nhân và bí mật khác theo quy định của pháp luật;
h) Kích động bạo lực, hành vi tội ác bằng việc thể hiện chi tiết cách thức thực hiện, hình ảnh, âm thanh, lời thoại, cảnh đánh đập, tra tấn, giết người
Trang 9dã man, tàn bạo và những hành vi khác xúc phạm đến nhân phẩm con người, trừ trường hợp thể hiện các nội dung đó để phê phán, tố cáo, lên án tội ác, đề cao chính nghĩa, tôn vinh giá trị truyền thống, văn hóa;
i) Thể hiện chi tiết hình ảnh, âm thanh, lời thoại dâm ô, trụy lạc, loạn luân;
k) Vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người chưa thành niên; l) Vi phạm nguyên tắc bình đẳng giới, định kiến giới, phân biệt đối xử về giới.
2 Nghiêm cấm thực hiện các hành vi sau đây:
a) Phát hành, phổ biến phim trong rạp chiếu phim, trên hệ thống truyền hình và địa điểm chiếu phim công cộng mà không có Giấy phép phân loại phim của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về điện ảnh (sau đây gọi là Giấy phép phân loại phim) hoặc Quyết định phát sóng của cơ quan báo chí có giấy phép hoạt động truyền hình (sau đây gọi là Quyết định phát sóng);
b) Phổ biến phim trên không gian mạng mà không phân loại, hiển thị kết quả phân loại phim theo quy định của Luật này;
c) Thay đổi, làm sai lệch nội dung phim và kết quả phân loại phim đối với phim đã được cấp Giấy phép phân loại phim hoặc Quyết định phát sóng; d) Sản xuất, phát hành, phổ biến phim, lưu chiểu, lưu trữ phim không tuân thủ quy định của Luật này, Luật Sở hữu trí tuệ và quy định khác của pháp luật có liên quan;
đ) Phát hành, phổ biến phim đã có quyết định thu hồi Giấy phép phân loại phim hoặc Quyết định phát sóng;
e) Sao chép phim khi chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu phim, trừ trường hợp Luật sở hữu trí tuệ có quy định khác;
g) Không thông báo cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi thực hiện phổ biến phim tại địa điểm chiếu phim công cộng;
Trang 10h) Thẩm định, cấp Giấy phép phân loại phim trái quy định của pháp luật.”
Như vậy, sau quy chế duyệt phim thì Luật điện ảnh 2022 cũng đã được ban hành thay thế Luật điện ảnh 2006 về các quy định về nội dung, hành vi bị cấm trong điện ảnh Các nội dung, hành vi bị cấm được sửa đổi, bổ sung, loại
bỏ những điều không phù hợp, cảm tính Nội dung được loại bỏ tiêu biểu nhất trong quy định mới là “thuần phong mỹ tục”, đây là một chỉ tiêu rất chung chung và không có quy định rõ ràng, chỉ dựa trên ý chí cá nhân của người kiểm duyệt
Một tiêu chí thẩm định phim quan trọng là “không vi phạm điều cấm của luật”, việc thay đổi các nội dung, hành vi bị cấm cũng sẽ tạo nên nhiều sự thay đổi, đổi mới trong nền điện ảnh hiện tại
2 Thực trạng về kiểm duyệt trong phim điện ảnh tại Việt Nam (tác phẩm
“Bụi đời Chợ Lớn”)
2.1 Giới thiệu về tác phẩm “Bụi đời Chợ Lớn”
“Bụi đời Chợ Lớn” là một tác phẩm bị cấm phổ biến từ năm 2013 và khá nổi bật trong làn sóng dư luận giai đoạn đó Các thông tin chính về bộ phim như sau:
- Nội dung: “Bụi đời Chợ Lớn mô tả sống động và chân thật về những cuộc giao chiến đẫm máu giữa các băng nhóm giang hồ ở vùng Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh để tranh giành địa bàn với nhau.”4
- Đạo diễn: Charli Nguyễn
- Tác giả: Charli Nguyễn
- Hãng sản xuất: Hãng phim Chánh Phương
- Địa điểm quay phim: quận 5, quận 6, quận 10 và quận 11 thuộc Thành phố Hồ Chí Minh
- Quá trình kiểm duyệt phim:
Trang 11+ Ngày 26 tháng 10 năm 2012, Cục Điện ảnh đã có văn bản Giám định kịch bản phim truyện Bụi đời Chợ Lớn, Cục yêu cầu Hãng phim Chánh Phương (đơn vị sản xuất) phải sửa chữa kịch bản, cắt bỏ hoặc tiết chế những cảnh thể hiện tính chất bạo lực gây hoảng loạn, ghê sợ hoặc phản cảm… để tránh vi phạm Luật Điện ảnh
+ Sau đó, công ty Chánh Phương đã tiến hành sản xuất bộ phim mà không trình thẩm định lại kịch bản theo yêu cầu của cơ quan quản lý
+ Ngày 19 tháng 3 năm 2013, Hội đồng Trung ương thẩm định phim truyện gồm 8 thành viên đã tiến hành thẩm định bộ phim, theo đó, 4 người bỏ phiếu "không phổ biến", 4 người yêu cầu nhà sản xuất muốn phổ biến phim phải chỉnh sửa lại nội dung phim theo chiều hướng giảm bớt tính bạo lực, đẫm máu Bà Nguyễn Thị Hồng Ngát - Phó chủ tịch thường trực Hội Điện ảnh Việt Nam, ủy viên Hội đồng Trung ương thẩm định phim truyện cho biết:
"Sau khi bàn bạc, Hội đồng thẩm định đã quyết định yêu cầu nhà sản xuất phim phải chỉnh sửa lại nội dung phim bởi phim có quá nhiều cảnh bạo lực Phim xoay quanh cuộc chiến tranh giành địa bàn giữa 2 băng Đảng xã hội đen với những màn thanh toán, chém giết lẫn nhau đẫm máu Phim lấy bối cảnh tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng hiện thực phản ánh trong phim không đúng với hiện thực cuộc sống của Thành phố Hồ Chí Minh Những cảnh chém giết diễn ra liên miên mà không có bất kỳ sự can thiệp nào từ phía cơ quan chức năng… Những nhân vật có tính hướng thiện trong phim lại xuất hiện rất yếu ớt, mờ nhạt Chính vì những vấn đề nêu trên, Hội đồng yêu cầu nhà sản xuất sửa phim để không vi phạm Luật Điện ảnh của Việt Nam.”
+ Ngày 7 tháng 6 năm 2013 Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã ra quyết định cấm lưu hành bộ phim vì vi phạm Luật điện ảnh
- Dư luận về vấn đề kiểm duyệt phim “Bụi đời Chợ Lớn”
Sau khi có thông tin “Bụi đời Chợ Lớn” bị cấm phổ biến thì khán giả, báo chí cũng đưa ra nhiều quan điểm trái chiều về việc kiểm duyệt phim