[LHP] Bài tiểu luận cuối kỳ Kép 12 Phạm Ngọc Lan 18040123 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ********* TIỂU LUẬN CUỐI KỲ Môn Luật Hiến pháp Đề tài Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiế[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
*********
TIỂU LUẬN CUỐI KỲ Môn: Luật Hiến pháp
Đề tài: Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân
theo Hiến pháp năm 2013
Giảng viên: PGS.TS Đặng Minh Tuấn
Họ và tên sinh viên: Bùi Quang Hưng
MSSV: 17031771 Lớp: Kép 12
Hà Nội, 1/2022
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3
3 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 4
PHẦN NỘI DUNG 5
CHƯƠNG I - SƠ LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN 5
1 Lý thuyết về quyền con người 5
1.1 Khái niệm quyền con người 5
1.2 Tính chất cơ bản về quyền con người 5
1.3 Phân loại các lĩnh vực trong nhân quyền 6
2 Lý thuyết về quyền công dân 6
2.1 Nguồn gốc quyền công dân 6
2.2 Khái niệm quyền công dân 6
3 Sự khác biệt cơ bản giữa quyền con người và quyền công dân 7
4 Chủ thể của quyền và chủ thể của nghĩa vụ 7
CHƯƠNG II - VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN 8
1 Mối quan hệ giữa Hiến pháp và quyền con người 8
2 Những khía cạnh trong vai trò của Hiến pháp trong việc bảo vệ nhân quyền và dân quyền 8
CHƯƠNG III - CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN THEO HIẾN PHÁP 2013 9
1 Khái niệm “cơ chế bảo vệ nhân quyền” 9
2 Cách tiếp cận của cá nhân khi phân tích cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013 9
3 Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013 10
3.1 Những điểm mới trong chế định về quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013 10
Trang 33.1.1 Nâng tầm quan trọng của quyền con người và quyền công dân 10 3.1.2 Mở rộng nội dung chế định về quyền con người, quyền công dân 11 3.2 Cơ chế bảo đảm thực thi quyền con người và quyền công dân theo Hiến pháp 2013 12
3.2.1 Quy định về tổ chức nhà nước, giới hạn quyền lực và kiểm soát quyền lực nhà nước và quy định “giới hạn quyền” 12 3.2.2 Cơ chế bảo hiến nhằm chống lại các hành vi vi hiến, bao gồm hành vi xâm phạm đến những quyền hiến định 13 3.2.3 Cơ quan chuyên trách về bảo vệ quyền con người, quyền công dân 13 3.2.4 Thể chế tư pháp bảo vệ quyền con người, quyền công dân 13 3.3 Nhận xét tổng quan về cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013 14
4 Đề xuất phương hướng hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong nền tư pháp Việt Nam trong tương lai 14
PHẦN KẾT LUẬN 16 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 41 Lý do chọn đề tài PHẦN MỞ ĐẦU
Quyền con người là những quyền tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế Bảo đảm các quyền con người, quyền công dân là tiền đề vững chắc để các cá nhân, công dân, các tổ chức thực hiện được các quyền, tự do, lợi ích chính đáng của họ đã được pháp luật ghi nhận
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân ở Việt Nam, chế định về quyền con người và quyền công dân được ghi nhận trong Hiến pháp quốc gia, mang ý nghĩa cốt lõi, là hạt nhân cho sự phát triển của đất nước Kế thừa và tiếp nối các bản Hiến pháp trước, bản Hiến pháp 2013 được nhiều chuyên gia ghi nhận là có sự đột phá trong việc xây dựng chế định về bảo đảm quyền con
người, quyền công dân Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: “Cơ chế đảm bảo quyền đó công
bằng, văn minh và tiến bộ tới đâu? Cần hoàn thiện những gì trong cơ chế ấy để bảo vệ quyền con người một cách toàn diện?” Từ những câu hỏi trên, em quyết định lựa chọn đề
tài “Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013”.
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là vấn đề cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013, từ đó đưa ra những đề xuất cho việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hệ thống pháp luật Việt Nam trong tương lai
Để thực hiện được mục tiêu của đề tài đã đặt ra, đề tài có nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Làm rõ khái niệm quyền con người, quyền công dân, phân biệt hai khái niệm trên, chỉ ra chủ thể của quyền và chủ thể của nghĩa vụ
- Chỉ ra mối quan hệ giữa Hiến pháp và quyền con người, làm rõ những khía cạnh trong vai trò của Hiến pháp trong việc bảo đảm dân quyền & nhân quyền
- Chỉ ra khái niệm “cơ chế bảo vệ nhân quyền”, đưa ra cách hiểu và triển khai
đề tài của cá nhân; Nghiên cứu Cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013
- Đề xuất phương hướng hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong nền tư pháp Việt Nam
Trang 53 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài
Cơ sở lý luận của luận văn là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về nhà nước và pháp luật
Trong quá trình nghiên cứu luận văn, em đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu
cụ thể như: phương pháp phân tích, tổng hợp lý luận về nội dung nghiên cứu; phương pháp
so sánh, đối chiếu; phương pháp tổng hợp, suy luận, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn để đưa
ra kết luận, nhận xét, đánh giá
Trang 6PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I SƠ LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN
1 Lý thuyết về quyền con người
1.1 Khái niệm quyền con người
Theo Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR), quyền con
người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người1 Theo quan điểm của học thuyết về quyền tự nhiên,
quyền con người là những sự được phép (entitlements) mà tất cả thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội ; đều có ngay từ khi
sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người Ở Việt Nam, định nghĩa về quyền con người, nhìn
chung, thường được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế
Xét một cách toàn diện, nhìn ở góc độ nào và ở cấp độ nào thì quyền con người cũng
được khẳng định như là những chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận và tuân thủ Những chuẩn mực này kết tinh những giá trị nhân văn của toàn nhân loại, được áp dụng cho tất cả mọi người, mà nhờ đó, mọi con người mới được bảo vệ nhân phẩm và mới có điều kiện phát triển đầy đủ các năng lực của cá nhân Mặc dù tồn tại những khác biệt nhất định
trong cách nhìn nhận, nhưng một điều không thể phủ nhận đó là quyền con người là những
giá trị cao cả, nhân văn cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội.
1.2 Tính chất cơ bản về quyền con người
Theo Liên Hiệp Quốc (United Nations), tính chất cơ bản, hay còn được gọi là nguyên
tắc về quyền con người gồm: tính phổ biến, tính không thể bị tước bỏ, tính không thể phân chia, tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau2
(1) Tính phổ biến (universality): Tính phổ biến của nhân quyền thể hiện ở chỗ
quyền con người là những gì bẩm sinh, vốn có của con người và được áp dụng bình đẳng
cho tất cả mọi thành viên trong gia đình nhân loại, không có sự phân biệt đối xử vì bất cứ lý
do nào.
1 OHCHR, Frequently Asked Questions on a Human Rights-based Approach to Development
Cooperation, New York and Geneva, 2006.
2 UN, Human Rights Training: A Manual on Human Rights Training Methodology, New York và Geneva, 2000
Trang 7(2) Tính không thể tước bỏ (inalienability): Tính không thể tước bỏ của nhân
quyền thể hiện ở chỗ các quyền con người không thể bị tước đoạt hay hạn chế một cách tùy
tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước.
(3) Tính không thể phân chia (indivisibility): Tính không thể phân chia của nhân
quyền bắt nguồn từ nhận thức rằng các quyền con người đều có tầm quan trọng như nhau,
nên về nguyên tắc không có quyền nào được coi là có giá trị cao hơn quyền nào.
(4) Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau (Interdependence and Inter-relatedness):
Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau của nhân quyền thể hiện ở chỗ việc bảo đảm các quyền con người, toàn bộ hoặc một phần, nằm trong mối liên hệ phụ thuộc và tác động lẫn nhau
1.3 Phân loại các lĩnh vực trong nhân quyền
Căn cứ vào các lĩnh vực của đời sống nhân loại, luật nhân quyền chia các quyền con
người thành hai nhóm chính: Quyền dân sự, chính trị và Quyền kinh tế, văn hóa, xã hội Sự
phân chia này được thể hiện rõ nét qua: Công ước về các quyền chính trị, dân sự (ICCPR)
và Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) ban hành bởi Liên Hiệp Quốc năm 1966
Sau đây là một số nhân quyền điển hình trong từng lĩnh vực Các quyền dân sự chủ yếu bao gồm: Quyền sống, Quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm; Quyền tự do đi lại, Quyền sở hữu tài sản Các quyền chính trị bao gồm: Quyền bầu cử, quyền ứng cử, quyền tham gia quản lý xã hội Các quyền kinh tế gồm: Quyền được hưởng mức sống thích đáng, Quyền tự do kinh doanh, Quyền lao động Các quyền xã hội gồm: Quyền được hưởng an sinh xã hội Các quyền văn hóa bao gồm: quyền được giáo dục, quyền được tham gia và hưởng thụ đời sống văn hóa
2 Lý thuyết về quyền công dân
2.1 Nguồn gốc quyền công dân
Quyền công dân (citizen’s rights) là một khái niệm xuất hiện cùng cách mạng tư sản Cách mạng tư sản đã đưa con người từ địa vị những thần dân trở thành những công dân (với
tư cách là những thành viên bình đẳng trong một Nhà nước) và pháp điển hóa các quyền tự nhiên của con người dưới hình thức các quyền công dân trong pháp luật
2.2 Khái niệm quyền công dân
Với ý nghĩa là một khái niệm gắn liền với Nhà nước, thể hiện mối quan hệ giữa công dân với Nhà nước, được xác định thông qua một chế định pháp luật đặc biệt là chế định
Trang 8quốc tịch, quyền công dân là tập hợp những quyền tự nhiên được pháp luật của một nước ghi nhận và bảo đảm, nhưng chỉ cho những người có quốc tịch của nước đó
Các văn kiện của Luật Nhân quyền quốc tế không đề cập đến khái niệm quyền công dân, mà chỉ quy định cho phép các quốc gia được dành riêng một số quyền (quyền bầu cử, quyền ứng cử, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, ) cho các công dân của mình
3 Sự khác biệt cơ bản giữa quyền con người và quyền công dân
Để thực sự bảo đảm quyền con người và quyền công dân, cần phân biệt rõ bản chất của hai khái niệm này Dưới đây là một số khác biệt nổi bật3:
Chủ thể của
quyền
Mọi cá nhân là thành viên của cộng đồng nhân loại
Những cá nhân mang quốc tịch của một quốc gia
Tính chất cơ bản Tự nhiên, bẩm sinh, vốn có; thể
hiện mối quan hệ giữa cá nhân với quốc gia và với toàn thể cộng đồng nhân loại
Được các quốc gia xác định bằng pháp luật; thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với quốc gia
Đặc điểm Mang giá trị phổ quát, được áp
dụng bình đẳng với tất cả mọi người, trong mọi thời gian, địa điểm và hoàn cảnh
Mang giá trị đặc thù, chỉ áp dụng trong phạm vi lãnh thổ quốc gia
và có thể bị thay đổi theo thời gian
Cơ chế bảo vệ Cơ chế quốc tế (chủ yếu của Liên
hợp quốc), cơ chế khu vực, và cơ chế quốc gia
Cơ chế quốc gia (chủ yếu là cơ quan tư pháp và một số cơ chế tài phán quốc gia khác)
Tiêu chí cơ bản nhất để phân biệt quyền con người và quyền công dân là chủ thể về
quyền Nhìn từ góc độ này, quyền con người có tính chất bao hàm quyền công dân.
4 Chủ thể của quyền và chủ thể của nghĩa vụ
Chủ thể chính của quyền con người, quyền công dân là tất cả các cá nhân, ngoài ra còn có các nhóm (ví dụ như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, ) Trong khi đó, chủ thể có
3 Nguyễn Công Giao, Nguyễn Minh Tâm (2015), Quyền công dân và cơ chế bảo vệ quyền công dân theo
Hiến pháp năm 2013, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 11(291), tháng 6/2015.
Trang 9nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm nhân quyền, dân quyền bao gồm: chủ thể Nhà nước (mà cụ thể là các cơ quan công quyền, công chức, viên chức và các đối tượng khác làm việc cho Nhà nước), và chủ thể ngoài nhà nước (các tổ chức phi chính phủ quốc gia và quốc tế, các nhóm chính thức hoặc không chính thức, các cộng đồng, cá nhân)
Trong tất cả các chủ thể của nghĩa vụ trên, chủ thể Nhà nước được coi là thủ phạm chính trong việc vi phạm nhân quyền, dân quyền, song đồng thời cũng được coi là chủ thể
có vai trò, nghĩa vụ chính trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người, quyền công dân Chỉ có Nhà nước mới có vị thế và đầy đủ nguồn lực (pháp luật, bộ máy, ngân sách, ) để bảo vệ, bảo đảm quyền con người một cách toàn diện, hiệu quả
CHƯƠNG II VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN
1 Mối quan hệ giữa Hiến pháp và quyền con người
Một trong những thiết chế để bảo đảm quyền con người, quyền công dân, cũng như ngăn chặn sự tùy tiện của công quyền chính là Hiến pháp Sự ra đời của các bản hiến pháp đầu tiên trên thế giới (ví dụ như Đại Hiến chương Magna Carta 1215) chính là nhằm mục tiêu bảo vệ các quyền tự nhiên của cá nhân và chống lại sự tùy tiện của nhà cầm quyền Nhiệm vụ của Hiến pháp là ghi nhận các quyền tự nhiên của mọi cá nhân để đảm bảo rằng các quyền đó không bị nhà nước xâm phạm một cách tùy tiện Do đó, quyền con người, quyền công dân và Hiến pháp có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ
2 Những khía cạnh trong vai trò của Hiến pháp trong việc bảo vệ nhân quyền và dân quyền
Với ý nghĩa là đạo luật cơ bản, văn bản pháp lý có hiệu lực tối cao của một quốc gia, Hiến pháp được coi là thành trì, là tấm lá chắn bảo vệ, ngăn chặn những hành vi xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân Đồng thời, Hiến pháp cũng là nguồn tham chiếu để
người dân vận dụng khi quyền của mình bị xâm phạm Trách nhiệm, vai trò của Hiến pháp
trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người được thể hiện ở một số khía cạnh sau:
Thứ nhất, Hiến pháp quy định về tổ chức nhà nước, giới hạn quyền lực và kiểm soát quyền lực nhà nước, hạn chế sự tùy tiện của công quyền
Thứ hai, Hiến pháp ghi nhận các quyền và tự do của cá nhân, làm cơ sở buộc Nhà nước phải tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm
Trang 10Thứ ba, Hiến pháp thiết lập cơ chế bảo hiến nhằm chống lại các hành vi vi phạm Hiến pháp, bao gồm hành vi xâm phạm đến những quyền được Hiến pháp ghi nhận (còn gọi
là quyền hiến định)
Thứ tư, Hiến pháp lập ra các cơ chế, thiết chế chuyên trách bảo vệ quyền, cơ quan nhân quyền quốc gia Ngoài việc thiết lập hệ thống tòa án tư pháp, một số bản Hiến pháp còn lập ra cơ quan nhân quyền quốc gia, cơ quan thanh tra quốc hội
CHƯƠNG III CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN THEO HIẾN PHÁP 2013
1 Khái niệm “cơ chế bảo vệ nhân quyền”
Trong lĩnh vực nhân quyền, thuật ngữ “cơ chế nhân quyền” được dùng để chỉ hệ thống các cơ quan (chuyên trách) và các quy tắc, thủ tục có liên quan được thiết lập nhằm thúc đẩy và bảo vệ quyền con người, còn thuật ngữ; còn thuật ngữ “bảo vệ” được hiểu là trách nhiệm, nghĩa vụ của quốc gia trong việc đưa ra những biện pháp nhằm ngăn ngừa và
xử lý những hành vi vi phạm nhân quyền4
Thông thường, cơ chế bảo vệ nhân quyền được thực hiện bởi bốn nhóm cơ quan đó là: Cơ quan nhân quyền quốc gia; cơ quan tư pháp; cơ quan bảo vệ Hiến pháp và cơ quan ngoại giao (bảo hộ công dân ở nước ngoài)
2 Cách tiếp cận của cá nhân khi phân tích cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp 2013
Mặc dù khái niệm “cơ chế bảo vệ nhân quyền” nêu trên tập trung hướng đến các cơ
quan chuyên trách, tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân của em, cơ chế bảo vệ nhân quyền
và dân quyền không chỉ bao gồm các “cơ chế đảm bảo thực thi quyền của con người và công dân”, mà còn chính là “những chế định bảo vệ quyền con người, quyền công dân được ấn định trong Hiến pháp hiện hành” Theo em, việc phát triển, hoàn thiện những nội
dung về quyền con người, quyền công dân cũng chính là một cách thức, một cơ chế để bảo đảm toàn vẹn nhất những quyền thiêng liêng này; ngược lại, để những quyền trên được thực thi công bằng, nghiêm minh nhất, “cơ chế bảo đảm thực thi quyền lực” cần phải được thiết lập Mặt khác, nếu như chỉ xét cơ chế bảo vệ quyền theo khái niệm là các cơ quan, nhưng nếu đặt trong hoàn cảnh một bản hiến pháp với nhiều khiếm khuyết và thiếu sót trong nội
4 Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2011), Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tr.69-71, tr.328.