Phân biệt từ ghép với cụm từ tự do

Bài tập từ vựng và ngữ dụng PHÂN BIỆT TỪ GHÉP VỚI CỤM TỪ TỰ DO TRONG TIẾNG VIỆT 1 Dựa vào đặc điểm và mối quan hệ giữa các yếu tố Về mối quan hệ giữa các yếu tố Từ ghép một tổ hợp hình vị được coi là từ thì phải rất chặt chẽ,.

PHÂN BIỆT TỪ GHÉP VỚI CỤM TỪ TỰ DO TRONG TIẾNG VIỆT:

1 Dựa vào đặc điểm và mối quan hệ giữa các yếu tố:

* Về mối quan hệ giữa các yếu tố:

- Từ ghép một tổ hợp hình vị được coi là từ thì phải rất chặt chẽ, tách ra sẽ ảnh hưởng đến ngữ nghĩa

VD1: học sinh, công nhân, giáo viên, cô giáo, thầy giáo…

"ăn nói" là từ ghép đề chỉ một hoạt động nói năng chung chứ không phải

"ăn"+"nói"

- Trong cụm từ: quan hệ các từ là quan hệ “lỏng” nên có thể “tách”, “chen” hay

“mở rộng” cụm từ

VD2: học giỏi => học rất giỏi, cầm bút=> cầm cái bút

2 Dựa vào ngữ nghĩa:

- Từ ghép: thường là nghĩa tổng thể, tức là toàn bộ các hình vị trong từ hợp lại mới biểu thị một sự vật, hành động hay tính chất và nghĩa của từng hình vị trong

từ ghép về cơ bản không giữ nguyên nghĩa gốc của nó

VD1: "Chân vịt" là bộ của tàu thủy chứ không phải "chân của con vịt"

- Cụm từ tự do là nghĩa tổng cộng, tức là nghĩa của toàn cụm từ bằng nghĩa của từng từ cộng lại và nghĩa của từng từ về cơ bản vẫn giữ nguyên nghĩa gốc của chúng

VD2: Cầm bút = cầm (hoạt động) + bút (sự vật)

Giơ bảng = giơ (hoạt động) + bảng (sự vật)

3 Dựa vào khả năng cải biến của tổ hợp:

- Các thủ pháp thường hay được nhắc đến là: mở rộng , chen, thay thế, rút gọn

3.1a) Thủ pháp "mở rộng":

Nếu cho A, B là hai đơn vị đang xét thì khi thêm một yếu tố x vào tổ hợp AB:

- Nếu x có quan hệ với cả tổ hợp (A+B) thì tổ hợp đó là từ ghép

Ví dụ: giáo viên những giáo viên/ giáo viên giỏi, những và giỏi có quan hệ với toàn tổ hợp giáo viên, vậy giáo viên là từ ghép

- Nếu x quan hệ với từng yếu tố A, B một cách riêng lẻ thì A, B là tổ hợp tự do

Ví dụ: cầm bảng, đang cầm bảng, đang cầm bảng trắng đang chỉ có quan hệ trực tiếp với cầm, trắng chỉ quan hệ trực tiếp với “bảng” , vậy “cầm bảng” là tổ hợp

từ tự do

3.2 Thủ pháp "chen"

- Nếu x chen vào giữa tổ hợp theo sơ đồ AxB thì AB là tổ hợp tự do Nếu khôngchen được thì AB là từ ghép

3.3 Thủ pháp "thay thế"

- Dùng các yếu tố tương tự thay thế cho AB Nếu có thể thay thế dễ dàng AB thành A’B, AB’, A’B’ thì AB là cụm từ, nếu trái lại thì AB là từ ghép

3.4 Thủ pháp rút gọn:

- Một trong hai yếu tố A hoặc B nếu rút gọn được thì AB là cụm từ; nếu không rút gọn thì AB là từ ghép

4 Cần phải khoanh vùng từ ghép để phân biệt các trường hợp điển hình với các trường hợp đáng ngờ dễ lẫn với cụm từ:

4.1 Trường hợp từ ghép điển hình bao gồm:

- Từ ghép có ít nhất một hình vị không độc lập, như: xanh lè, xanh ngắt, đỏ rực,

đỏ ối, tròn xoe, thẳng tuột, thẳng tắp, cứng đơ

- Từ ghép biệt lập: tai hồng, chân vịt (tàu thuỷ), đầu ruồi (súng), (quạt) tai voi, (giày) mõm nhái, (cổ) lá sen

- Từ ghép hợp nghĩa phi cá thể: chợ búa, đường sá, thuyền bè, bếp núc, ăn nói, cơm nước, viết lách

- Từ ghép phân nghĩa hai chiều điển hình: đảng viên, đoàn viên, đội viên, đảng

uỷ, đảng bộ, đảng tịch

- Từ ghép phân nghĩa một chiều do các hình vị có nghĩa tự do tạo nên nhưng chặt chẽ về hình thức như: máy bay, nhà máy, xe đạp, xe hơi, xe hoả, máy tiện, máy bơm, máy nổ

Các trường hợp trên khó có thể nhầm lẫn với cụm từ nên có thể gạt ra ngoài vùng trong điểm rắc rối.

4.2 Trường hợp từ ghép đáng ngờ dễ lẫn với cụm từ:

a Trường hợp 1: cái nhà, cây tre, con gà, quyển sách, người thợ, vị chủ tịch, đứa em

Đây là trường hợp có cấu tạo : loại từ + danh từ biệt loại Loại này có khuôn ngữ pháp cố định (như từ ghép), nhưng lại có bộ phận biến đổi được về từ vựng (như cụm từ): cái nhà, cái chổi, cái áo, cái quạt, con gà, con vịt, con chó, con mèo

Nhưng về mặt ý nghĩa thì cả phức thể bao gồm: loại từ + danh từ mới biểu thị một sự vật (như từ) Trường hợp 1 vừa mang đặc điểm của cụm từ lại vừa mang đặc điểm của từ ghép nên có tác giả cho là cụm từ (hay ngữ), có tác giả xếp vào

từ ghép

b Trường hợp 2: niềm vui, nỗi buồn, sự hi sinh, việc nghiên cứu, vẻ đẹp, niềm tin

Đây là trường hợp có cấu tạo: loại từ + vị từ Trường hợp 2 này có đặc điểm giống trường hợp 1, nên có tác giả xếp vào loại cụm từ, có tác giả xếp vào loại

từ ghép

c Trường hợp 3: hoa hồng, lò cao, chim non, sổ vàng

Các phức thể trên có cấu tạo: danh từ + tính từ Những phức thể loại này thường gồm hai hình vị tự do, có kết cấu không thật chặt chẽ, có thể tách, chen hay mở rộng, tuỳ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể Vì vậy, xếp trường hợp 3 vào loại

từ ghép hay cụm từ cũng phải căn cứ vào ngữ cảnh mà chúng xuất hiện

Ví dụ 1: Cô hái cho cháu cái hoa hồng vàng ấy

Trong ngữ cảnh trên, hoa hồng được dùng với ý nghĩa chỉ tên một loài hoa, như hoa cúc, hoa lan nên nó là từ ghép

Ví dụ 2 : Cô hái cho cháu cái bông hoa to ấy

- Cô hái cho cháu cái hoa tim tím ấy

- Cô hái cho cháu cái hoa hồng ấy

Trường hợp này có thể tìm thấy sự tương đương của hồng với to và tim tím

Do đó, hoa hồng ở đây là cụm từ

d Trường hợp 4 : nhà đạo diễn, nhà biên kịch, nhà đạo diễn điện ảnh, nhà soạn kịch cổ điển, nhà nghiên cứu văn học dân gian, tính tích cực, tính hiện thực, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa hiện thực, khoa học tự nhiên

Nếu so sánh các phức thể nhiều âm tiết ở trên với các phức thể song tiết kiểu như : nhà văn, nhà báo, nhà buôn, nhà sư thì thấy chúng tuy được xây dựng theo cùng một mẫu, nhưng khác nhau về số lượng âm tiết Các hình thức hai âm tiết có tính chặt chẽ hơn, có giá trị từ ghép rõ hơn Với các hình thức ba, bốn âm tiết, nhiều người nghiên cứu cho rằng chúng gần với cụm từ nhiều hơn và có thể

xem chúng là những ngữ cố định Điều quan trọng là từ - ngữ nghĩa của chúng

là từ - ngữ nghĩa của từ ghép như các từ ghép khác cùng kiểu (kiểu phân nghĩa một chiều như : nhà văn, nhà báo, nhà buôn ) cho nên tư cách từ ghép của chúng là rõ ràng

e Trường hợp 5: mắt lươn, mắt phượng, mắt ốc nhồi, mũi sư tử, mũi lõ, mũi diều hâu, cười ruồi, cười khẩy, cười nhạt, mát tay, vui tính

Đây là trường hợp phức thể gồm hai đơn vị, kết cấu khá chặt chẽ, rất giống từ ghép phân nghĩa Nhưng các đơn vị trung tâm : mắt, mũi, cười, mát, vui về cơ bản vẫn giữ nguyên ý nghĩa khái quát của nó (giống cụm từ) Do đó có thể coi loại này là những đơn vị trung gian giữa từ ghép với ngữ cố định