thực trạng chăm sóc người bệnh rối loạn tâm thần loại phân liệt tại khoa cán bộ nam và người nước ngoài bệnh viện tâm thần trung ương i năm 2022

ĐẶT VẤN ĐỀ Rối loạn loại phân liệt là một dạng rối loạn loạn thần mà người bệnh có các triệu chứng của tâm thần phân liệt như ảo giác hoặc hoang tưởng và cả triệu chứng của rối loạn cảm

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ THANH NHÀN

THỰC TRẠNG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN TÂM THẦN LOẠI PHÂN LIỆT TẠI KHOA CÁN BỘ NAM VÀ NGƯỜI NƯỚC NGOÀI - BỆNH VIỆN TÂM THẦN TRUNG ƯƠNG I NĂM 2022

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

NAM ĐỊNH – 2022

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ THANH NHÀN

THỰC TRẠNG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN TÂM THẦN LOẠI PHÂN LIỆT TẠI KHOA CÁN BỘ NAM VÀ NGƯỜI NƯỚC NGOÀI - BỆNH VIỆN TÂM THẦN TRUNG ƯƠNG I NĂM 2022

Chuyên ngành:Tâm Thần

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

THẠC SỸ: LÊ VĂN CƯỜNG

NAM ĐỊNH – 2022

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

DANH MỤC VIẾT TẮT iii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 3

1.1 Cơ sở lý luận 3

1.1.1 Khái niệm 3

1.1.2 Vài nét lịch sử nghiên cứu rối loạn tâm thần loại phân liệt 4

1.1.3 Nguyên nhân rối loạn tâm thần loại phân liệt 4

1.1.4 Đặc điểm lâm sàng rối loạn tâm thần loại phân liệt 5

1.1.5 Tiêu chẩn chẩn đoán 5

1.1.6 Điều trị rối loạn tâm thần loại phân liệt 10

1.1.7 Tiến triển và tiên lượng 15

1.2 Cơ sở thực tiễn 15

1.2.1 Cơ sở thực tiễn trên thế giới 15

1.2.2 Cơ sở thực tiễn trong nước 16

CHƯƠNG 2: MÔ TẢ TRƯỜNG HỢP BỆNH 18

2.1 Khái quát Bệnh viện Tâm Thần Trung ương I 18

2.2 Nghiên cứu một trường hợp cụ thể 19

2.2.1 Thủ tục hành chính 19

2.2.2 Quá trình bệnh lý 20

2.2.3 Khám bệnh 21

2.2.4 Tiền sử 22

2.2.5 Hoàn cảnh gia đình 22

2.2.6 Các thuốc dùng cho người bệnh 23

2.2.7 Chăm sóc 23

2.3 Một số ưu điểm và tồn tại 28

2.3.1 Ưu điểm 28

2.3.2 Tồn tại 29

CHƯƠNG 3: BÀN LUẬN 31

3.1 Bàn luận kết quả chăm sóc người bệnh 31

3.2 Nguyên nhân của các tồn tại 32

3.2.1 Đối với Bệnh viện Tâm thần Trung ương I 32

3.2.2 Đối với đội ngũ điều dưỡng 32

3.2.3 Với Gia đình 32

3.3 Đề xuất giải pháp 33

3.3.1 Giải pháp về quản lý 33

3.3.2 Giải pháp về kỹ thuật 33

3.3.3 Đối với gia đình người bệnh 34

KẾT LUẬN 36

ĐỀ XUẤT 37 TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên,em xin bầy tỏ lòng biết ơn đến quý Thầy Cô trong Ban giám hiệu,phòng đào tạo sau đại học,Bộ môn tâm thần kinh Trường Đại Học Điều dưỡng Nam Định đã tạo điều kiện cho em được học tập tại trường Đại học điều dưỡng Nam Định để em được rèn luyện, phấn đấu và hoàn thành chuyên

đề tốt nghiệp này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám đốc Bệnh viện Tâm Thần Trung ương

I ,Lãnh đạo khoa cán bộ nam và người nước ngoài,cùng toàn thể các bác sỹ và điều dưỡng tại Bệnh viện Tâm Thần Trung ương I,nơi tôi công tác và làm việc đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu và thực hiện chuyên đề tốt nghiệp này

Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc nhất đến Thạc Sỹ Lê Văn Cường giảng viên trường Đại học điều dưỡng Nam Định, người đã tận tâm hướng dẫn em nhiệt tình, chỉ bảo,cung cấp tài liệu và những kiến thức quý báu giúp em học tập và thực hiện chuyên đề này

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến các thầy cô của trường Đại học điều dưỡng Nam Định, đặc biệt là các thầy cô ở Bộ môn tâm thần kinh của trường Đại học điều dưỡng Nam Đinh đã tạo điều kiện cho em được học tập,rèn luyện và hoàn thành chuyên đề tốt nghiệp này

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình,đồng nghiệp và bạn bè, những người đã luôn luôn động viên,ủng hộ và đồng hành cùng tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện chuyên đề này

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là báo cáo chuyên đề của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của Th.s Lê Văn Cường Các kết quả trong chuyên đề là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kết này

Xin chân thành cảm ơn mọi người

Nam Định, ngày 10 tháng 10 năm 2022

Người viết cam đoan

NGUYỄN THỊ THANH NHÀN

ĐẶT VẤN ĐỀ

Rối loạn loại phân liệt là một dạng rối loạn loạn thần mà người bệnh có các triệu chứng của tâm thần phân liệt như ảo giác hoặc hoang tưởng và cả triệu chứng của rối loạn cảm xúc như trầm cảm hoặc hưng cảm Vì như thế cho nên nhiều bệnh nhân thường bị chẩn đoán nhầm lần đầu thành rối loạn lưỡng cực hoặc tâm thần phân liệt [4], [5]

Rối loạn loại phân liệt không có sự khác biệt giới, đối với rối loạn này

tỷ lệ mắc bệnh giữa nam giới và nữ giới tương đương nhau nhưng nam giới thường bộc phát bệnh ở độ tuổi trẻ hơn Những giai đoạn của rối loạn loại phân liệt có thể rất khác với mỗi người vì thế nên bệnh vẫn chưa được hiểu hoặc định nghĩa rõ ràng như những dạng rối loạn tâm thần khác Nếu không được chữa trị thì rối loạn phân liệt cảm xúc có thể dẫn đến các vấn đề gây ảnh hưởng tới hoạt động hoặc khả năng làm việc ở trường, ở công ty hoặc các tình huống xã hội Những người mắc dạng rối loạn này có thể cần sự giúp đỡ với các hoạt động thường ngày Các phương pháp chữa trị có thể giúp quản lý các triệu chứng và cải thiện cuộc sống [4], [5]

Bệnh rối loạn loại phân liệt không những ảnh hưởng đến cuộc sống của người bệnh mà còn có thể là gánh nặng cho gia đình và xã hội Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi người bệnh nằm viện nếu được chăm sóc tốt người bệnh sẽ thuyên giảm nhanh và dễ dàng tái hòa nhập cộng đồng, không là gánh nặng cho gia đình và xã hội Việc chăm sóc ở đây bao gồm cả việc sử dụng thuốc cho người bệnh và các liệu pháp cải thiện chức năng lao động cũng như chức năng tâm lý của người bệnh

Tuy đã được Nhà nước công nhận là một trong những mục tiêu y tế quốc gia, nhưng trong hoàn cảnh nước ta hiện nay thực tế cho thấy ngành tâm thần còn gặp rất nhiều khó khăn do tính xã hội hoá chưa cao, những hỗ trợ từ phía xã hội còn chưa được coi trọng thích đáng, các dịch vụ phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần còn chưa sẵn có, tại bệnh viện cán bộ y tế cũng

chỉ có thể chăm sóc cho người bệnh về thuốc thang còn các vấn đề khác như

là vệ sinh, dinh dưỡng, vận động,…thì phụ thuộc nhiều vào người nhà, tuy nhiên không phải gia đình người bệnh nào cũng có điều kiện chăm sóc người bệnh chu đáo, thậm chí họ còn bỏ mặc người bệnh nằm viện mà không quan tâm hay đến thăm

Qua theo dõi, thực tế tham gia vào quá trình chăm sóc tôi nhận thấy vấn

đề chăm sóc cho người bệnh rối loạn tâm thần loại phân liệt có sự thay đổi để người bệnh được chăm sóc tốt hơn, do đó tôi đã thực hiện chuyên đề: “Thực trạng Chăm sóc người bệnh rối loạn tâm thần loại phân liệt tại khoa cán

bộ nam và người nước ngoài – Bệnh viện Tâm Thần Trung ương I năm 2022” với mục tiêu cụ thể như sau:

1 Mô tả thực trạng chăm sóc người bệnh rối loạn tâm thần loại phân liệt tại khoa cán bộ nam và người nước ngoài - Bệnh viện Tâm Thần Trung ương I năm 2022

2 Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả chăm sóc sóc người bệnh rối loạn tâm thần loại phân liệt tại khoa cán bộ nam và người nước ngoài -Bệnh viện Tâm Thần Trung ương I

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm

Năm 1939, G Langfeldt lần đầu tiên dùng thuật ngữ “Rối loạn dạng phân liệt và rối loạn loại phân liệt” để chỉ một trạng thái rối loạn tâm thần có triệu chứng giống TTPL nhưng tiên lượng tốt, nhưng các trường phái tâm thần học lớn trên thế giới vẫn chưa thống nhất được với nhau

Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) có khái niệm “Rối loạn loại phân liệt” (RLLPL - Schizotypal disorder), còn các rối loạn dạng phân liệt (RLDPL) được xếp chung vào nhóm TTPL khác (Other Schizophrenia) F20.8

Hội Tâm thần học Mỹ lại có khái niệm “Rối loạn dạng phân liệt” (RLDPL - Schizophreniform disorder) Tuy có khác nhau đôi chút, song nhìn chung có một số điểm tương đồng vì tất cả sẽ tiến triển tới TTPL ở các giai đoạn sau Theo DSM-IV- TR (2000), đây là một rối loạn đặc trưng cho pha cấp tính của TTPL, thời gian bắt buộc phải ít hơn 6 tháng và tiên lượng tốt

Rối loạn tâm thần loại phân liệt được biểu hiện bằng các triệu chứng như [4], [5]

- Tác phong kỳ dị, tư duy và cảm xúc khác thường giống như bệnh tâm thần phân liệt, nhưng không có nét bất thường rõ rệt và đặc trưng của bệnh tâm thần phân liệt ở bất cứ giai đoạn nào của bệnh

- Hồi phục hầu như hoàn toàn

Đây là một loại rối loạn mà việc xác định chẩn đoán còn gặp nhiều khó khăn

vì [6]:

- Các triệu chứng loạn thần thường không sâu sắc, không có tính hệ thống, mang tính nhất thời Người bệnh vẫn có thể thích ứng được với xã hội

với nghề nghiệp, khả năng lao động sáng tạo ít bị ảnh hưởng Các mối quan

hệ của người bệnh với gia đình, xã hội vẫn còn được duy trì trong một thời gian dài

- Bệnh tiến triển chậm, có khuynh hướng mạn tính, cường độ triệu chứng cũng tăng giảm thất thường, đôi khi tiến triển giống như nhân cách bệnh

- Bệnh không có các biểu hiện khởi phát rõ rệt, bản thân người bệnh và gia đình họ cũng không xác định được chính xác thời điểm khởi phát bệnh

- Những người bệnh bị mắc rối loạn loại phân liệt thường có quan hệ di truyền với người bệnh tâm thần phân liệt

- Rối loạn dạng phân liệt và rối loạn loại phân liệt thường gặp ở thanh thiếu niên, số người mắc bệnh bằng 1/2

số bệnh nhân TTPL và tỉ lệ mắc bệnh trong suốt cuộc đời là 0,2%

1.1.2 Vài nét lịch sử nghiên cứu rối loạn tâm thần loại phân liệt

Năm 1890 Kreapelin E đã đưa ra thuật ngữ “Tâm thần không điển hình

- Atypical psychosis” để chỉ các trạng thái bệnh như trên và về sau này nó được mô tả ở một số thuật ngữ khác nhau như: phân liệt cảm xúc, loạn thần dạng phân liệt… [11]

Năm 1939, G Langfeldt lần đầu tiên dùng thuật ngữ “Rối loạn dạng phân liệt và rối loạn loại phân liệt” để chỉ một trạng thái rối loạn tâm thần có triệu chứng giống TTPL nhưng tiên lượng tốt, nhưng các trường phái tâm thần học lớn trên thế giới vẫn chưa thống nhất được với nhau [10]

1.1.3 Nguyên nhân rối loạn tâm thần loại phân liệt

Cũng như trong tâm thần phân liệt cho đến nay bệnh nguyên bệnh sinh của rối loạn loại phân liệt vẫn chưa rõ ràng Nhóm bệnh này tạo ra một quần thể không đồng nhất một số giống tâm thần phân liệt, một số khác lại giống rối loạn cảm xúc

Có rất nhiều nghiên cứu về bệnh nguyên, bệnh sinh xong không một yếu tố nào độc lập hoàn toàn có đủ sức thuyết phục Các nghiên cứu thấy rằng [4], [5]

1.1.3.1 Những bất thường của cấu trúc và chức năng não

Những nghiên cứu về hình ảnh đại thể và chức năng não trong các người bệnh rối loạn loại phân liệt có thiếu sót và hoạt hóa ở vùng dưới trán giống như tâm thần phân liệt Một nghiên cứu khác thực hiện nghiệm pháp hoạt hóa, nhận thấy thiếu sót giới hạn ở bán cầu trái và ức chế hoạt động của thể vân, điều đó cho thấy có sự tương đồng về mặt sinh lí giữa 2 loại bệnh tâm thần phân liệt và rối loạn loại phân liệt Mặc dù, một số tài liệu nghiên cứu về chụp cắt lớp não và cộng hưởng từ vi tính, cho thấy trong rối loạn loại phân liệt có giãn rộng các não thất, nhưng không giống trong tâm thần phân liệt, giãn não thất trong rối loạn loại phân liệt không liên quan đến kết quả lượng giá kích thước cũng như lượng giá sinh học

1.1.3.2 Giả thuyết về hoạt động điện của da và mùa sinh

Nhiều nghiên cứu đã thấy: có sự khác biệt về hoạt động điện của da giữa tâm thần phân liệt và rối loạn phân liệt Kết quả cũng thấy rằng: Các người bệnh tâm thần phân liệt sinh vào những tháng mùa đông và mùa xuân

có giảm đáp ứng trong dẫn truyền da, nhưng không có trong rối loạn loại phân liệt, đây là điều khác biệt giữa hai bệnh lý này

1.1.3.3 Về mặt di truyền

Các nghiên cứu bệnh học cho thấy những người bệnh bị mắc rối loạn loại phân liệt thường có quan hệ di truyền với các người bệnh tâm thần phân liệt

1.1.4 Đặc điểm lâm sàng rối loạn tâm thần loại phân liệt

Một số các nét lâm sàng sau đây là nét lâm sàng chung của bệnh Tác phong kì dị, tư duy, cảm xúc khác thường giống như trong bệnh tâm thần phân liệt

Các nét bất thường này không rõ rệt như trong tâm thần phân liệt và không có đầy đủ các đặc trưng của tâm thần phân liệt ở trong bất cứ giai đoạn nào của bệnh Các triệu chứng có thể gặp [4], [5]

1.1.4.1 Các triệu chứng thể hiện tính thiếu hòa hợp

Cảm xúc không thích hợp:

Cảm xúc người bệnh khó hiểu, hoặc có tính hai chiều trái ngược Thái

độ của họ trở nên lạnh lùng và cách biệt với bạn bè, đồng nghiệp Người bệnh chỉ quan tâm một cách hời hợt (hoặc bàng quan) với các sự vật xung quanh

Người bệnh có thể xuất hiện các thích thú mới lạ không thích hợp với tầng lớp xã hội của mình

Một số các trường hợp biểu hiện khí sắc luôn dao động, thay đổi tình cảm với người thân, cười một mình

Tư duy thiếu hòa hợp:

Lối nói của người bệnh mơ hồ, chi li ẩn dụ, từ ngữ có khi trau chuốt, có khi có ngôn ngữ định hình…làm cho ngôn ngữ người bệnh trở nên kì dị khó hiểu, đôi khi là ngôn ngữ phân liệt

Nội dung tư duy mang mang mầu sắc thần bí, xuất hiện các niềm tin kì

dị vào ma quỷ, thần thánh, các lực lượng siêu nhiên hoặc có hiện tượng ngộ độc triết học Có người bệnh có các hoài nghi, ý tưởng paranoia hay paranoid như: ghen tuông, kiện cáo, phát minh đôi khi là ý tưởng nghi bệnh

Hành vi tác phong:

Tác phong bề ngoài của người bệnh trở nên lạ lùng, kì quặc hay có các hành vi đặc biệt như lúc chải chuốt quá mức, lúc lôi thôi luộm thuộm, lúc đạo mạo hào phóng, lúc thô bạo…Tác phong của người bệnh có thể bị ảnh hưởng,

bị chi phối bởi các ý tưởng kì lạ trong tư duy

Càng ngày người bệnh càng trở nên cách biệt với mọi người, ngại giao tiếp, thích ngồi ở nhà một mình, có khuynh hướng xa lánh với xã hội để quay

về nghiền ngẫm, suy diễn trong thế giới riêng của mình

1.1.4.2 Các triệu chứng giống tâm căn

Các nghiền nghẫm ám ảnh không có sự chống đỡ bên trong, thường là các ám ảnh có nội dung sợ dị hình, các ám ảnh có nội dung về tình dục hay bị xâm phạm…, cũng có thể có các ý tưởng nghi bệnh

Các rối loạn cảm giác tri giác không thường gặp bao gồm: loạn cảm giác bản thể, các ảo tưởng cơ thể - giác quan hay ảo tưởng khác, giải thể nhân cách, tri giác sai thực tại [4], [5]

1.1.4.3 Những giai đoạn giống loạn thần

Trong bệnh cảnh lâm sàng có thể thấy xuất hiện [4], [5]:

- Các rối loạn tri giác: ảo tưởng, ảo giác, đặc biệt là ảo thanh…

- Rối loạn tư duy: có thể có các ý tưởng giống hoang tưởng hay hoang tưởng thực sự

- Cường độ của các triệu chứng loạn thần có thể mãnh liệt và đủ các triệu chứng có thể nhầm với tâm thần phân liệt

- Các triệu chứng đôi khi xuất hiện, tồn tại trong một thời gian ngắn không do tác động của các nhân tố kích thích bên ngoài

Số liệu từ nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ rối loạn loại phân liệt trong cuộc đời là 0,2%:

Một rối loạn với các đặc điểm như tác phong kì dị, tư duy và cảm xúc khác thường giống như trong bệnh tâm thần phân liệt, nhưng không có những nét bất thường rõ rệt đặc trưng của bệnh tâm thần phân liệt ở trong bất cứ giai

đoạn nào của bệnh Không có một rối loạn nào là điển hình chiếm ưu thế nhưng bất cứ rối loạn nào cũng có thể có dưới đây [4], [5]

a Cảm xúc không thích hợp hay hời hợt (người bệnh có vẻ lạ lùng và cách biệt)

b Tác phong hay hình dáng bề ngoài lạ lùng, kì quái hay đặc biệt

c Ít tiếp xúc với những người xung quanh và có xu hướng xa lánh xã hội

d Tin tưởng kì dị hay tư duy thần bí ảnh hưởng đến tác phong và mâu thuẫn với những tiêu chuẩn của nhóm văn hóa dưới

e Hoài nghi hay ý tưởng Paranoid

f Các nghiền ngẫm ám ảnh không có sự chống đỡ bên trong thường có nội dung sợ dị hình, tình dục hay xâm phạm

g Những nhận cảm tri giác không thường gặp bao gồm các ảo tưởng cơ thể - giác quan hay ảo tưởng khác, giải thể nhân cách hay tri giác sai thực tại

h Tư duy và lời nói mơ hồ, chi li ẩn dụ, quá chải chuốt hay định hình biểu hiện bằng ngôn ngữ kì dị hay bằng cách khác nhưng không quá rời rạc quá đáng

i Có những giai đoạn gần như loạn thần thỉnh thoảng xuất hiện nhất thời với ảo tưởng, ảo thanh hay ảo giác khác, tất cả đều mãnh liệt và những ý tưởng giống hoang tưởng xuất hiện không do kích thích bên ngoài

Rối loạn này thường tiến triển mạn tính với cường độ khi tăng khi giảm Thỉnh thoảng chuyển sang bệnh tâm thần phân liệt rõ rệt Không có thời

kì khởi đầu rõ ràng và thường tiến triển như một loại rối loạn nhân cách Thường gặp hơn ở những cá nhân có quan hệ với người bệnh tâm thần phân liệt về mặt di truyền và được xem như thành phần của “Phổ” di truyền của bệnh tâm thần phân liệt

Các nguyên tắc chẩn đoán

Phải có 3 hay 4 trong 9 điểm ở trên biểu hiện thường xuyên hoặc các triệu chứng tồn tại thường xuyên hay có từng thời kì ít nhất trong vòng 2 năm [4], [5]

Trong tiến triển bệnh, người bệnh phải chưa bao giờ có đủ các triệu chứng tiêu chuẩn để chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt

Trong tiền sử gia đình có một người thân trực hệ bị bệnh tâm thần phân liệt sẽ thêm trọng lượng cho chẩn đoán, nhưng đây không phải là tiêu chuẩn tiên quyết

Không sử dụng rộng rãi chuẩn đoán vì không rõ ranh giới với TTPL thể đơn giản hoặc rối loạn nhân cách dạng phân liệt hoặc Paranoid

Chẩn đoán phân biệt

Chẩn đoán phân biệt RLTTLPL giống như chẩn đoán phân biệt TTPL Cần loại trừ rối loạn loạn thần do một bệnh cơ thể hoặc do một chất

Cần phân biệt với loạn thần cấp và nhất thời, loạn tâm thần cảm ứng, rối loạn nhân cách dạng phân liệt và hội chứng Asperger

Theo TCYTTG, các khái niệm tương tự với RLLPL bao gồm: TTPL ranh giới, TTPL tiềm tàng, phản ứng phân liệt tiềm tàng, TTPL giả tâm căn, TTPL giả nhân cách bệnh, rối loạn nhân cách thể khép kín

a Rối loạn Tâm thần loại phân liệt thể đơn thuần

- Bệnh tiến triển chậm với các triệu chứng âm tính đặc trưng của tâm thần phân liệt như: cảm xúc cùn mòn, khả năng lao động sáng tạo giảm sút, ý chí suy giảm

- Không có các triệu chứng dương tính loạn thần nào xảy ra trong quá khứ

- Tiến triển ngày một xấu dần không có giai đoạn ổn định

b Hội chứng Asperger (F 84.5)

- Phải kết hợp hiện tượng thiếu một sự chậm trễ đáng kể về mặt lâm sàng trong ngôn ngữ hay trong sự phát triển về nhận thức

- Không có các giai đoạn loạn thần

- Suy giảm về chất trong các mối tác động xã hội qua lại

c Rối loạn nhân cách dạng phân liệt (F60.1)

- Xảy ra trong quá trình hình thành nhân cách thường xuất hiện ở trẻ em lớn hoặc tuổi thanh thiếu niên tiếp tục thể hiện ở tuổi thành niên

- Luôn luôn kết hợp với một cuộc đảo lộn cá nhân hoặc xã hội lớn

- Không có các giai đoạn loạn thần và không liên quan đến một tổn thương não hay một trạng thái rối loạn tâm thần khác

Theo ICD-10, Chuẩn đoán mã bệnh bệnh theo triệu chứng nổi bật trên lâm sàng [9]

- Tâm thần phân liệt ranh giới

- Tâm thần phân liệt tiềm tàng

- Phản ứng phân liệt tiềm tàng

- Tâm thần phân liệt tiền loạn thần

- Tâm thần phân liệt tiền chứng

- Tâm thần phân liệt giả tâm căn

- Tâm thần phân liệt giả nhân cách bệnh

- Rối loạn nhân cách loại phân liệt

1.1.6 Điều trị rối loạn tâm thần loại phân liệt

Các trường hợp cần thiết thì cho nhập viện để điều trị và theo dõi hành

vi của bệnh nhân Các triệu chứng loạn thần được điều trị từ 3- 6 tháng bằng các thuốc chống loạn thần thì RLTTLPL đáp ứng với thuốc tốt và nhanh hơn nhiều so với TTPL

Việc điều trị rối loạn loại phân liệt có nhiều nét giống trong điều trị bệnh tâm thần phân liệt Tuy nhiên cũng có những điểm khác biệt [8], [9]:

a Đây là một bệnh lí mà quá trình loạn thần chỉ xảy ra trong một thời gian ngắn và giữa hai đợt người bệnh có sự ổn định bệnh rất tốt Vì vậy, chỉ điều trị nội trú khi thật cần thiết (tình trạng loạn thần nặng gây ảnh hưởng nhiều đến công việc, cuộc sống của người bệnhvà những người xung quanh)

b Điều trị triệu chứng là chủ yếu

c Cần phối hợp nhiều liệu pháp

d Hóa dược vẫn đóng vai trò quan trọng nhất là trong giai đoạn loạn thần

e Điều trị duy trì sau cơn loan thần đầu tiên, quản lí theo dõi phòng chống tái phát

f Phối hợp với cộng đồng để tái thích ứng xã hội, tạo công ăn việc làm cho người bệnh

g Phát hiện sớm những đợt loạn thần, những yếu tố có thể gây ra đợt loạn thần mới để có thái độ xử lí kịp thời

h Giáo dục gia đình và cộng đồng thay đổi thái độ với người bệnh như: tránh mặc cảm, xa lánh, sỉ nhục người bệnh

1.1.6.2 Điều trị cụ thể

Rối loạn tâm thần loại phân liệt được áp dụng các liệu pháp điều trị như một số bệnh tâm thần, tùy thuộc vào tình trạng bệnh để áp dụng một hay phối hợp nhiều liệu pháp điều trị cho phù hợp Một số liệu pháp điều trị bệnh gồm [4], [5]:

Liệu pháp hóa dược:

* An thần kinh cổ điển

Thuốc - Liều dùng:

Chlopromazine (Aminazine ) viên 25mg - ống 25mg: 50 - 600mg/24h Levomepromazine (Tisercine ) viên 25mg - ống 25mg: 25 - 500mg/24h

Haloperidol (Haldol) viên 1,5mg ống 5 mg: 3 - 20 mg/24h

Thioridazine (Melleril ) viên 10 - 25mg: 25 - 500mg/24h

* An thần kinh thế hệ mới

Thuốc - Liều dùng:

Amisulpiride (Solian ) viên 50mg -200mg: 50 - 200mg/24h

Clozapine (Leponex ) viên 25mg, 100mg: 75 - 125 mg/24h

Risperidone (Risperdal ) viên 1- 2mg : 1 - 6 mg/24h

Olanzapine (Zyprexa ) viên 5mg -10mg: 5 - 20 mg/24h

* Các an thần kinh tác dụng kéo dài

Việc phối hợp các thuốc nhằm giảm một số triệu chứng kích động, lo

âu, trầm cảm hoặc điều chỉnh một số các rối loạn hành vi

Thuốc - Liều dùng

Diazepam (Seduxen) viên 5mg, ống 10mg: 5 - 20mg/24h

Natri Valproate (Deparkin) viên 200mg - 500mg : 200 - 1000 mg/24h Amitriptyline viên 25, ống 50 mg: 25 - 50 mg/24h

- Trước khi sử dụng các ATK chậm nên sử dụng các ATK tác dụng nhanh trước Nên sử dụng cho các người bệnh không chịu uống thuốc duy trì hàng ngày

Liệu pháp tâm lí:

Tư vấn cho gia đình, liệu pháp nhóm, liệu pháp gia đình giúp gia đình

và người bệnh, chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc và phát hiện sớm đợt tái phát mới

Cần giải thích cho gia đình người bệnh nhận thức được về bệnh tật và chấp nhận sống chung với người bệnh

Liệu pháp lao động phục hồi chức năng:

Giai đoạn loạn thần chỉ diễn ra trong thời gian ngắn nên khi các triệu chứng loạn thần thuyên giảm lập tức đưa người bệnh hoạt động tái thích ứng

xã hội theo mức độ và khả năng của họ

Từng bước nâng cao mức độ khó của liệu pháp để người bệnh dần dần thích nghi

Chú ý phục hồi chức năng ngành nghề phải dựa vào nghề nghiệp cũ, môi trường kinh tế xã hội, văn hóa nơi người bệnh sinh sống

Phần khó khăn nhất trong điều trị bệnh tâm thần loại phân liệt là làm sao giúp người bệnh giảm bớt mức độ ảnh hưởng và có thể sống một cuộc sống tương đối bình thường trong thời gian sau cơn bệnh

Trái với những thay đổi mau chóng và rõ rệt trong việc dùng thuốc điều trị và kìm chế những triệu chứng nổi, việc chăm sóc cho người bệnh chỉ mang lại những thay đổi chậm và nhỏ Tuy nhiên lại làm giảm bớt những ảnh hưởng

và cải thiện cuộc sống của người bệnh

Ở nước ta từ năm 1999 khi Chính phủ đưa vào Chương trình mục tiêu Quốc gia Dự án Bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng đã có những chương trình chăm sóc phục hồi khả năng sinh hoạt cho người bệnh, đây là một phần trong kế hoạch trị liệu bao quát cho người bệnh tâm thần phân liệt sau khi họ

đã tương đối ổn định, không còn các triệu chứng rối loạn tinh thần Mục tiêu

của việc chăm sóc và phục hồi cho người bệnh là đề cập tới các điểm chính như sau:

- Khả năng sống còn: Biết tự chăm sóc bản thân, biết cách ăn uống lành mạnh hợp với tình trạng sức khoẻ, biết cách nấu ăn, mua sắm, giữ gìn vệ sinh thân thể, thu xếp chỗ ăn ở, biết cách sử dụng những phương tiện công cộng để

đi lại

- Khả năng giao tiếp xã hội: Người bệnh được hướng dẫn để dần dần lấy lại và tăng cường lòng tự tin, sự tự trọng, biết cách giao tiếp và đối thoại với người khác, biết cách giải quyết những khúc mắc, bất đồng ý kiến với người khác một cách thoả đáng

- Khả năng thích nghi và đối phó với những khó khăn hàng ngày: Người bệnh được giúp đỡ và hướng dẫn trong việc tìm cách giảm bớt những căng thẳng tinh thần

- Khả năng tổ chức cuộc sống: Người bệnh được hướng dẫn trong việc thu xếp và tổ chức cuộc sống hàng ngày sao cho có nề nếp, thành một thông

lệ, có giờ giấc, biết sử dụng giờ rảnh một cách hữu ích và thoải mái

- Khả năng làm việc: Làm việc cũng giúp cho con người cảm thấy mình

có ích, thoả mãn vì mình đã hoàn thành được một điều gì đó, tự tin vào khả năng của mình, đồng thời đóng góp phần của mình vào cuộc sống xã hội Làm việc còn tạo cho con người cơ hội để giao tiếp với người khác, có bạn bè quan

hệ tình cảm lành mạnh

* Chú ý: Việc điều trị bằng thuốc không thể phục hồi được những khả năng này một cách toàn vẹn (Hiện nay có một số thuốc mới có khả năng cải thiện khả năng tư duy và nhận thức của người bệnh) Một số người bệnh đã từng nằm điều trị trong các bệnh viện tâm thần nhiều năm và đã quen với lối sống phụ thuộc vào sự giúp đỡ, chỉ dẫn và chăm sóc của các bác sỹ, điều dưỡng và các nhân viên y tế khác trong mọi chuyện; họ thường không phải lo lắng đến việc ăn ở cho bản thân cũng như không phải lo cho gia đình Sau nhiều năm sống như vậy, nghị lực, tinh thần, óc sáng tạo, khả năng tháo vát,

ứng biến với cuộc sống ngoài xã hội của họ bị ảnh hưởng nặng nề, cho đến khi họ phải trở về sống với gia đình thì họ trở thành gánh nặng cho gia đình Nếu họ không được có cơ hội để làm lại cuộc đời thì họ sẽ tiếp tục là gánh nặng cho gia đình và xã hội Chương trình chăm sóc và phục hồi khả năng sinh hoạt chính là cơ hội để họ có thể làm lại cuộc đời

1.1.7 Tiến triển và tiên lượng

Tiến triển lâu dài của RLTTLPL cho thấy có từ 60-80% bệnh nhân tiến triển thành TTPL và số bệnh nhân còn lại (20 - 40%) hiện nay chưa rõ Số bệnh nhân tái phát lần thứ hai hoặc thứ ba có khuynh hướng tiến triển mạn tính thành TTPL Tuy nhiên, số bệnh nhân chỉ có một giai đoạn bệnh duy nhất trong suốt cuộc đời là tiên lượng tốt nhất

Tiên lượng thay đổi tuỳ theo tiên lượng tốt hoặc xấu của bệnh nhân Rối loạn tâm thần của một giai đoạn loạn thần trong thời gian ngắn là tiên lượng tốt Bệnh nhân RLTTLPL có giai đoạn trầm cảm sau loạn thần thì nguy cơ tự sát cao và liệu pháp tâm lí đẩy nhanh kết quả phục hồi giúp cải thiện tiên lượng bệnh tốt [4], [5]

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Cơ sở thực tiễn trên thế giới

Trước đây theo quan niệm của đa số các nhà tâm thần học thì rối loạn loại phân liệt được coi là tâm thần phân liệt thể nhẹ, là trạng thái ranh giới giữa người thường và người bệnh, nhất là ở những trường hợp người bệnh chỉ biểu hiện một vài nét tính cách bất thường hay các triệu chứng suy nhược, nghi bệnh…Còn theo trường phái tâm thần học Nga thì coi rối loại loại phân liệt là tâm thần phân liệt thể tiến triển lờ đờ

Khoảng đầu thế kỷ 19, các nhà tâm thần học cũng đã chú ý đến một nhóm bệnh với các triệu chứng không điển hình mà không thể xếp vào bệnh tâm thần phân liệt hay rối loạn cảm xúc lưỡng cực (PMD)