Chương 1 Trường Đại Học Sư Phạm Huế Khoa lịch sử PHẦN MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Châu Mỹ La Tinh là một trong những cái nôi xuất hiện loài người và là nền văn minh lớn của nhân loại Trải qua biết bao[.]
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Châu Mỹ La-Tinh là một trong những cái nôi xuất hiện loài người và là nềnvăn minh lớn của nhân loại Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử nền vănminh ấy vẫn tồn tại và phát triển rực rỡ cho đến ngày nay Kể từ khi Colombotìm ra khu vực trời phú này cũng là lúc đánh dấu sự thay đổi quan trọng của cácquốc gia ở đây Vào thế kỉ XVIII – XIX khu vực này trở thành thuộc địa củaTây Ban Nha và Bồ Đào Nha Sự thống trị của hai quốc gia này đã làm thay đổicăn bản, tình hình kinh tế - chính trị - xã hội ở khu vực này một cách sâu sắc quatừng thời kì Tuy nhiên hiện nay có rất ít tài liệu nghiên cứu về vấn đề này mộtcách chi tiết và cụ thể, có chăng cũng chỉ nghiên cứu chung các vấn đề của mộtthời kì Vì thế ngày nay chúng ta chưa thấy được sự biến đổi tình hình kinh tế -chính trị - xã hội của các nước châu Mỹ La-Tinh trong quá trình tồn tại và pháttriển của mình
Nhận thức được điều này em mạo muội chung chút kiến thức vì công sức nhỏ
bé của mình để tìm hiểu về quá trình phát triển kinh tế - chính trị - xã hội ở khuvực châu Mỹ La-Tinh thời Cận - hiện Đại, hy vọng sẽ làm sang tỏ phần nào điềuthắc mắc trên Đây là một đề tài lớn đòi hỏi nhiều kiến thức và công sức, nênmột người nhỏ bé như em không thể đảm đương và làm sáng tỏ hết được Vì vậy
em chỉ đề cập đến vấn đề nhỏ này, mà cụ thể là nghiên cứu tình hình kinh tế chính trị - xã hội của châu Mỹ La-Tinh thời Cận, hiện Đại Hơn thế nữa đây là
-đề tài mà em đã dành nhiều thời gian để nghiên cứu nhưng nay mới có điều kiệnthực hiện, thêm vào đó đây là một vấn đề có liên quan đến công việc học tập của
em Vì vậy em chọn đề tài này làm bài lớn của mình
2 Lịch sử vấn đề
Đề tài “ Tình hình kinh tế - chính trị - xã hội ở khu vực châu Mỹ La-Tinh thờiCận, hiện Đại” từ trước đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu, có chăngcũng chỉ tìm hiểu về “quá trình đấu tranh chống thực dân của châu Mỹ La-Tinh”nói chung như “ Lịch sử thế giới Cận đại” hay “Lịch sử thế giới hiện Đại” vàmột số tạp chí báo như “ Tạp chí châu Mỹ Ngày Nay” hay quan hệ châu Mỹ La-Tinh với một số nước trên khu vực thế giới Mà trong số đó chỉ tập trung vàonghiên cứu một mảng kiến thức nhất định cụ thể nào đó của một vấn đề
Xuất phát từ mục đích, ý nghĩa muốn tìm hiểu cặn kẽ một giai đoạn lịch sửnóng bỏng có nhiều vấn đề nổi cộm Trong đó vấn đề: “ Tình hình kinh tế -chính trị - xã hội” như thế nào và ảnh hưởng của nó đối với hiện tại ra sao nên
đã thôi thúc em chọn đề tài “ Tìm hiểu tình hình kinh tế - chính trị - xã hội ở khuvực châu Mỹ La-Tinh” làm bài tập lớn của mình
Trang 23 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là “ Tìm hiểu tình hình chính trị kinh tế
-xã hội ở châu Mỹ La-Tinh thời Cận, hiện Đại”
Phạm vi nghiên cứu “ Tình hình chính trị - kinh tế - xã hội châu Mỹ La-Tinhthời Cận, hiện Đại”
4 Đóng góp của đề tài
Xác định được nội dung cơ bản của đề tài có liên quan đến vấn đề học tậphiện nay
Khẳn định được sự phát triển tình hình chính trị - kinh tế - xã hội của châu
Mỹ La-Tinh thời Cân, hiện Đại
Giúp người đọc hiểu rõ hơn về tình hình chính trị - kinh tế - xã hội của khuvực châu Mỹ La-Tinh thời Cận, hiện Đại
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
Chương 1 Khái quát châu Mỹ La-Tinh.
1.1 Điều kiện kinh tế.
Mỹ La-Tinh là một bộ phận lãnh thổ rộng lớn gồm 23 nước cộnghòa, kéo dài 12,000km suốt từ Mêhicô đến tận phía Nam Châu Mỹ La-Tinh nằmgiữa hai Đại Tây Dương và Thái Bình Dương Mỹ La-Tinh bao gồm Trung Mỹ
và Nam Mỹ và những hòn đảo thuộc vùng biển Caribê diện tích khoảng 21 triệu
km ( chiếm 1.7 diện tích thế giới) và dân số trên 600 triệu người (1993)
Mỹ La-Tinh là một lãnh thổ được thiên nhiên ưu đãi rất phì nhiêucây cối tươi tốt, tài nguyên vô cùng phong phú Rừng rậm ở đây có 4000 loạicây khác nhau trong đó có nhiều loại gỗ quý như gụ, trắc, cây “catêrô” cây
“campanô”… hầu hết sản phẩm của Mỹ La-Tinh như cà phê, cacao, mía, lúa mì,ngô, bông… điều được tiêu thụ trên thế giới Mỹ La-Tinh là những đồng cỏ bạtngàn rất thuận lợi cho việc chăn nuôi và những vùng ruộng đất màu mỡ Ngoài
ra Châu Mỹ La-Tinh rất giàu khoán sản và một ngành công nghiệp phát triểncao, tập trung rất nhiều kim loại quý như vàng, bạc, kim cương, bạch kim Hầuhết các nước Mỹ La-Tinh điều có dầu lửa, các mỏ tập đồng, sắt, thiếc, măggane,bôxít, vônfaram, và trữ lượng uaranium khá lớn
Tất cả những yếu tố thuận lợi này sẽ giúp một Châu Mỹ La-Tinh cótriển vọng rất lớn trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế
1.2 Dân cư Tôn giáo.
Mỹ La-Tinh có 207 triệu người, gồm nhiều chủng tộc khác nhauchủ yếu là 3 giống người: Người da đỏ cư trú tại địa phương, người da trắng ởChâu Âu di cư sang, ngưới Châu Phi bị bán sang Châu Mỹ làm nô lệ Ngoài racòn có một ít người Châu Á đến, cuộc sống lâu dài bên nhau đã tạo nên nhữnggiống người lai mới trên các quốc gia đang hinh thành Do ảnh hưởng của chủnghĩa thực dân kéo dài hàng mấy thế kỉ, hầu hết các dân tộc Mỹ La-Tinh rất tônsùng Thiên chúa giáo, và điều nói tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha ( ởBraxin) và tiếng pháp (ở Hatiti), tiếng Anh, tiếng Hà Lan Nhìn Chung tiếng nóicủa cả khối hơn 200 triệu người ở khu vực này điều nằm trong ngôn ngữ hệ La-Tinh và cũng vì lẻ đó lãnh thổ rộng lớn này mang tên chung là Mỹ La-Tinh Một
số nước Mỹ La-Tinh trước kia đạt được trình độ văn hóa cao về các môn Toánhọc, Thiên văn học, và y học, nghệ thuật
1.3 Kinh tế -Chính trị - xã hội.
Cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX sau khi các nước ở Châu Mỹ Tinh dành được độc lập thì chủ nghĩa Caullis gần như tạo thành một hình thứcthống trị phổ biến về mặt chính trị Đó là tình hình quân nhân ở một số quốc giasau khi dung bạo lực cướp được chính quyền thì họ đứng ra xây dựng một chế
Trang 4La-độ La-độc tài quân sự Những người La-độc tài nói trên không giống như những ôngvua phong kiến, vì quyền lực của họ không phải cha truyền con nối cũng khôngphải thông qua tuyển cử, mà chủ yếu thông qua cuộc chính biến vũ trang Nhândân ở các nước Châu Mỹ La-Tinh chịu cái hại của chế độ này thật sâu sắc,chúng đã thẳng tay vơ vét trong nhân dân, vơ vét cả quốc khố thi hành chínhsách cai trị bạo ngược Giữa họ luôn luôn đánh nhau để tranh đoạt chính quyềnlàm cho sinh linh đồ than, tình hình xã hội không ổn định Dưới sự thống trị củachế độ độc tài của các Caudills, cái gọi là cộng hòa, hiến pháp và hội nghị chẳngqua là hữu danh vô thực Việc bầu cử chỉ là hình thức, quyền lợi dân chủ nhândân bị chiếm đoạt.
Sau khi dành độc lập một trong những đặc điểm kinh tế các nướcChâu Mỹ La-Tinh là vẫn còn bảo tồn và phát triển chế độ chiếm hữu ruộng đất.Trong thời gian chiến tranh giành độc lập chế độ ruộng đất lớn từ trong tay cácđịa chủ của người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha đã chuyển sang tay của các đại địachủ người da trắng để sinh đẻ tại chổ Họ đã tiến hành di dời, đo đạc lại ruộngđất, bán ruộng đất công… Để cướp đoạt ruộng đất của người dân, làm chonhững người này trong tay nhiều ruộng đất lại nhiều thêm Ở Mêxicô có 3000chủ trang trại có từ 2500 mẫu Anh trở lên, có 160 chủ trang trại có từ 62.000mẫu Anh trở lên, có 21 chủ trang trại có từ 75.000 mâu Anh trở lên, có 11 chủtrang trại có từ 25.000 mẫu Anh ruộng đất trở lên Ở Chi Lê có 626 gia đình địachủ bình quân mỗi hộ có 157,182 mẫu Anh ruộng đất Trong vòng thế kỉ XIX
số ruộng đất mà các đại địa chủ đã thu gom về cho họ to bằng con số tổng cộngcủa ba thế kỉ trước Những người nông dân bị tước đoạt ruộng đất đã trở thànhnhững người nông dân sống dưới chế độ lao dịch trả nợ Các chủ trang trại đả sửdụng mọi hình thức, như phải mua hàng hóa nơi cửa hiệu của người địa chủ mở,
sử dụng công cụ của địa chủ với số tiền thuế rất cao… làm cho họ vĩnh viễnkhông sao trả hết nợ Tiền lương của họ rất thấp ở Mêxicô năm 1804 mỗi ngày
họ chỉ được trả 28 (centavos) năm 1801 bình quân la 36 (centavos) Tại Chi Lêngười tá điền mỗi tuần lễ phải làm cho địa chủ ba ngày không công, đời sốngcủa họ như con nợ Chế độ ruộng đất lớn đã phá hoại một cách nghiêm trọngnền sản xuất nông nghiệp Số lương chỉ chiếm 10% trên tổng số nhân khẩu ởChâu Mỹ La-Tinh mà lại chiếm 90% ruộng đất canh tác Dưới chế độ ruộng đấtlớn rừng rú bị chặt, đốn bừa bãi đất và nước không ngừng bị thất thoát, độ phìnhiêu của đất bị tổn hao nặng nề có một số ruộng đất trở thành hoang phế TạiVênêzuala số ruộng đất được canh tác chiếm hơn 1% ruộng đất có thể canh tácđược, còn ở Braxin chỉ chiếm hơn 1,6%
Chế độ ruộng đất lớn đã cản trở sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc.Trong trại lớn của các đại địa chủ là một đơn vị tự cung tự cấp… nền kinh tế tựcung tự cấp đã cản trở sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, không thể tạo ra
Trang 5một thị trường lớn cho các nghành công nghiệp Hơn nữa đại địa chủ thườngchủ trương mậu dịch tự do, yêu cầu để cho các loại hàng hóa công nghiệp từngoài vào, chống lại việc bảo hộ thuế quan, chống lại việc cải thiện đường giaothông.
Địa chủ kết thành liên minh với giáo hội thiên chúa, với giới quânphiệt để thao túng chính quyền và trở thành cây trụ chống của xã hội theo “ chủnghĩa Caudills” Về mặt đối ngoại đại địa chủ lại cấu kết với các nhà tư bảnngoại quốc và trở thành tay sai của các cường quốc thống trị và bóc lột châu MỹLa-Tinh
Chương 2: Tình hình chính trị - kinh tế -xã hội châu Mỹ La-Tinh thời Cận, hiện Đại.
Nuêvaexpha, ngày nay là Mêhicô, các nước Trung và Nam Mỹ, quầnđảo Tây Ấn ( trừ Hatiti thuộc pháp)
Nuêvaraganda Ngày nay là Coomlômbia, Panama, vênêzuêla, Ecuado Pêru ngày nay là Pêru và Chi Lê
Laplata ngày nay là Ắchentina, Urugoay, Paragoay, Bôlôvia
Dân số thuộc địa của Tây Ban Nha có khoản 16 triệu người với nhiềuchủng tộc khác nhau, chủ yếu là người da đỏ và da đen ngoài ra còn có người laicác cảnh Tầng lớp thống trị của Tây Ban Nha có khoảng 20 vạn chiếm phần lớntrong dân cư Thuộc địa của Bồ Đào Nha
chỉ có Barazin nhưng chiếm một nửa diện tích Nam Mỹ, với dân số khoản 3triệu người, mà một nửa là ngườ da đen Trong nhiều thế kỷ Trung và Nam Mỹ
đã trở thành khu vực cấm dành cho người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, thựcdân Tây Ban Nha thiết lập ở các thuộc địa Mỹ La-Tinh chế độ thống trị rất phảnđộng Mỗi phó vương quốc có một vương toàn quyền đứng đầu, bên cạnh vươngtoàn quyền là bộ máy đàn áp bóc lột khổng lồ bao gồm quân đội, cảnh sát, bọnchủ mỏ và bọn chủ đồn điền mọi quyền về hành chính, quân sự, tư pháp, tôngiáo…đều tập trung vào những tay được sinh ra từ chính quốc Giáo hội thiênchúa ở Mỹ La-Tinh có một thế lực đặc biệt, kiểm soát chặt chẽ về các vấn đềkinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa giáo dục có quyền trừng phạt những ai đụngchạm đến giáo hội dù chỉ một lời
Trang 6Từ những năm 80 của thế kỷ XVIII nhiều cuộc khởi nghĩa của nhândân đã nổ ra trong các thuộc địa của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha Tầng lớp tríthức yêu nước người Criôlô xuất hiện, ngoài ưu thế về kinh tế và họ còn trưởngthành về mặt chính trị Họ chịu ảnh hưởng sâu sắc của trào lưu triết học ánhsáng và muốn giải phóng đất nước khỏi ách đô hộ của bọn thực dân Tây BanNha và Bồ Đào Nha Do truyền bá tư tưởng tiến bộ và thuộc địa nên họ bị chínhquyền thực dân và giáo hội săn lùng ráo riết Tiếng vang lớn của cuộc chiếntranh giành độc lập dân tộc ở Bắc Mỹ, thắng lợi của cuộc cách mạng Pháp năm
1789 đã góp phần thúc đẩy tinh thần quật khởi của nhân dân châu Mỹ La-Tinh.Trong cuộc đấu tranh giành độc lập trong khi phong trào giải phóng dân tộc ởcác nước Châu Mỹ La-Tinh đang được nhe nhóm thì các nước Tây Ban Nha và
Bồ Đào Nha trên đà suy yếu Tình hình này góp phần tăng cường ý thức ly khaitạo thêm điều kiện thuận lợi cho các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhândân thuộc địa
2.1.1.2 Phong trào cách mạng và việc thành lập các quốc gia độc lập(1810 -1826)
Sang thế kỉ XIX những điều kiện thuận lợi cho cuộc đấu tranh giànhđộc lập dân tộc của các nước thuộc địa Tây Ban Nha xuất hiện Lợi dụng tìnhhình quân đội Tây Ban Nha bị thất bại và lãnh thổ bị Pháp chiếm đóng, nhân dâncác nước thuộc địa nổi dậy khởi nghĩa khắp mọi nơi Mùa hè năm 1809 đã nổ ranhiều cuộc khởi nghĩa ở một số thành phố thuộc Pêru và Ecuado nhưng điều bịtrấn áp nhanh chóng Mùa xuân và mùa hè năm 1810 ở các trung tâm lớn nhưCaracát, Kitô, Bêgôta, Buênốtairét, và sau đó hầu hết các thành phố Chínhquyền thuộc địa Tây Ban Nha bị lật đổ, các ủy viên ban chấp hành cách mạngđược thành lập để lãnh đạo công cuộc kháng chiến cứu nước Tháng 9/1810phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc bao trùm cả Mehico và Chile, một đợtsóng mới của cuộc đấu tranh giành độc lập ở các thuộc địa Tây Ban Nha đã bắtđầu
Cuộc khởi nghĩa mở đầu cho phong trào đấu tranh nổ ra ngày19/4/1810 ở Caracat dưới sự lãnh đạo của Phanxicađê Mianđa Tháng 5/1811cộng hòa độc lập Venezuela được thành lập ở thủ đô Caracát Chính phủ mớigồm đại địa chủ tư sản Criôlô do không chú ý đến quyền lợi nhân dân đã mấtchổ dựa trong quần chúng, không đứng vững được lâu Năm 1812 Tây Ban Nhacho quân phản công chiếm lại Caracat, Marada bị bắt và đưa đi đày sau đó chếttrong ngục Ngày 6/4/1813 Bôliva cầm đầu nghĩa quân giải phóng Caracát lầnthứ hai, cộng hòa Venezuela được thành lập nhưng tồn tại không lâu, bị đàn ápcộng hòa Boliva phải lánh sang nước ngoài phong trào tạm lắng xuống
Được sự giúp đỡ của cộng hòa Hatiti, Bôliva cùng 250 chiến sĩ từ đảoHamaica đổ bộ lên Venezuela phối hợp với quân du kích tiếp tục cuộc chiến
Trang 7đấu Quân Bôliva nhanh chóng đánh bại quân Tây Ban Nha và giải phóng thànhPhố Bôgôta cuối năm 1819, cộng hòa đại Côlômbia ra đời gồm Venezuela vàEcuađo do Bôliva làm tổng thống Tháng 8/1820 hai bên kí hiệp ước đình chiến.Tháng 8/1822 Bôliva đánh bại một đội quân phiến loạn và quân đội Tây BanNha ở Bombôna, lãnh thổ của đại Colombia được giải phóng hoàn toàn.
Ở Mexico phong trào giải phóng dân tộc cũng bùng lên mạnh mẽ,ngày 16/9/1810, Hinđagô tập hợp quần chúng trong nhà thờ và ra lời kiêu gọinhân dân nổi dậy đánh đổ chính quyền thực dân Tây Ban Nha, nghĩa quân tiếnsát tới Mexico Nhưng tháng 1/1811 nghĩa quân bị Tây Ban Nha đánh bại Năm
1815 cuộc cách mạng của Mêhicô bước sang thời kì thoái trào và đi vào hoạtđộng đấu tranh du kích Năm 1820 cách Mạng bùng nổ ở Tây Ban Nha, bọn địachủ và giáo sĩ cao cấp ở thuộc địa sợ ảnh hưởng của phong trào cách mạngchính quốc sẽ gây ra một cao trào cách mạng mới ở Mexico nên chủ động đứng
ra hiệu triệu thoát li chính quyền Bọn chúng dựa vào Auguxitin Ituabiđê một sĩquan Tây Ban Nha đàn áp phong trào cách mạng, năm 1821 Ituabiđê tuyên bốđộc lập và năm 1822 thiết lập chế độ độc tài quân sự Nhân dân Mexico khôngcam chịu để cho bọn quý tộc ở thuộc địa đè nén và tiếp tục cuộc chiến tranh.Năm 1823 chế độ độc tài bị lật đổ, Auguxtin bị xử bắn nền cộng hòa được thànhlập ở Mêhicô
Barazin trở thành thuộc địa của Bồ Đào Nha từ giữa thế kỉ XVI Dướiách thống trị của bọn thực dân BồĐàoNha, Người Inđian và người da đen liêntục nổi dậy đấu tranh Đến cuối thế kỉ XVIII phong trào giải phóng dân tộc bùnglên mạnh mẽ ở Brazin Cách mạng thắng lợi ở Bắc Mỹ và ở Pháp thúc đẩy tầnglớp địa chủ, tư sản người Criôlô mạnh dạn đứng lên đấu tranh đòi thoát li chínhquốc Năm 1825 nền độc lập của Barazin được Bồ Đào Nha công Nhận
Như vậy cho đến năm 1926 các thuộc địa của Tây Ban Nha ở Mỹ Tinh được giải phóng khỏi ách thống trị của bọn thực dân Tây Ban Nha, giànhđược độc lập dân tộc quân viễn chinh Tây Ban Nha bị đánh đuổi ra khỏi lục địaChâu Mỹ Tây Ban Nha chỉ còn lại Cuba và Puecto Ricô
La-Sauk hi giành được độc lập các nước cộng hòa Mỹ La-Tinh còn nonyếu về mặt chính trị, lạc hậu về mặt kinh tế đã bị tư bản nước ngoài xâm nhập vàđặt nền thống trị của mình một cách mạnh mẽ Tiêu biểu là là các nước chủnghĩa tư bản: Anh, Pháp, Đức Thực dân Anh Nhanh chóng chiếm các đảoBácbađốt, Bahama, Giamaica, Tririđát , và xác lập quần đảo Ăngti thuộc Anhsong song với việc chiếm đất thực dân Anh đã thiết lập bộ máy cai trị ở thuộcđịa của mình Nước Đức cũng ra sức mở rộng thế lực vào Mỹ La-Tinh và từngcông khai đòi chia Mỹ La-Tinh, trong tác phẩm “ một nước Đức lớn hơn” đăcho rằng Đức phải bảo hộ một số nước Mỹ La-Tinh Từ cuối thế kỉ XIX trước
sự có mặt của các nước phương Tây Mỹ lo sợ và cũng muốn độc chiếm Mỹ
Trang 8La-Tinh, nên ngay từ đầu Thế kỉ XIX tổng thống Mỹ là Mơnrô đã đưa ra khẩu hiệu
“ châu Mỹ là của người Mỹ”
Mới hai năm sau khi tung ra cái gọi là “ học thuyết Mơnrô”, âm mưuxâm lược của Mỹ đã lộ rõ Năm 1825 Mỹ cho quân chiếm đảo Puectô Ricô làthuộc địa của Tây Ban Nha Cùng năm đó Mỹ gây sức ép với Colombia buộcnước này phải cho Mỹ thông thương qua eo đất Panama Về phía Mỹ sẽ “ bảođảm” tính trung lập của Panama và chủ quyền của Colombia, năm 1845 Mỹkiếm cớ tiến đánh Mexico sát nhập hơn một nửa lãnh thổ vào Mỹ Cũng trongthời kì này, Mỹ lien tục tổ chức nhiều cuộc can thiệp vũ trang vào các nước khác
ở Mỹ La-Tinh Cuối thế kỉ XIX càng tăng cường can thiệp vào khu vực này.Năm 1889 dưới chiêu bài “ hợp tác ”, “ đoàn kết ”, Mỹ triệu tập hội nghị toànChâu Mỹ đầu tiên tại Washington và thành lập cơ quan thương mại của cácnước Châu Mỹ Ý đồ của Mỹ là dùng chiêu bài “ đoàn kết giúp đỡ ” để tổ chứccác nước Châu mỹ La-Tinh thành một khối phụ thuộc vào Mỹ, buộc các nước
đó theo đường lối chính trị của đế quốc Mỹ Đồng thời dùng nó để đấu tranhgiành quyền bá chủ xâm chiếm Mỹ La-Tinh đối với đế quốc Anh và tăng thêm
uy tín của mình trên trường quốc tế Năm 1914 tổng thống Mỹ Rudơven đưa ra “chính sách cái gậy lớn ”, Mỹ ráo riết tăng cường can thiệp vào nội trị các nướcTrung MỸ : Vào cộng hòa Đôminica năm 1904 và 1916, vào Cuba năm 1906,vao Nicaraoa năm 1909 và năm 1912, vào Hatiti năm 1914 và 1915, vào Mexiconăm 1914 và 1916
Các nước cộng hòa ở Mỹ La-Tinh khi thoát khỏi ách thống trị của bọnthực dân Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha vv… trên danh nghĩa điều là nước độc lậpnhưng điều phụ thuộc vào đế quốc Mỹ ở nhiều mức độ khác nhau Từ đầu thế kỉ
XX đế quốc Mỹ khống chế các hoạt động chính trị ở Mỹ La-Tinh
2.1.2 Tình hình kinh tế
Tuyệt đại đa số dân cư Mỹ La-Tinh sống bằng nghề nông, quan hệphong kiến chiếm địa vị thống trị Phần lớn đất đai thuộc quyền sở hữu của vuaTây Ban Nha, Bồ Đào Nha của địa chủ và giáo hội Những kẻ cầm đầu giáo hội
là những tên địa chủ lớn nhất, chiếm 1/3 số đất đai Chúng lập nên những trangtrại rộng lớn các đồn điền và sử dụng nô lệ da đen hay tá điền người Indian càycấy, để vơ vét nhiều tài nguyên của cải và đảm bảo cho các trang trại rộng lớnhoạt động thường xuyên chúng thi hành nhiều chính sách dã man Theo chế độlao dịch được áp dụng từ năm 1503_1820, dưới chế độ này hàng năm ngườinông nô phải làm việc không công cho bọn chúa đất từ 200_300 ngày Chế độđồn điền lớn được áp dụng từ năm 1720 cho phép người nông nô lấy công trừ
nợ, khi nào hết nợ thì được giải phóng Chính quyền thực dân tìm mọi cách kìmhãm sự phát triển kinh tế của các nước thuộc địa, những ngành nào chính quốcsản xuất ra được thì thuộc địa không được làm Chẳng hạn như Tây Ban Nha
Trang 9cấm các thuộc địa trồng nho vì chính quốc sản xuất được rượu vang, các thuộcđịa chỉ trồng một số loại cây như mía, thuốc lá, bông , chàm, cacao để cung cấpcho chính quốc Chính quyền Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha cấm các thuộc địabuôn bán với nước khác, thậm chí cả trong nội bộ thuộc địa việc lưu thông cũngrất hạn chế Mọi thứ hàng hóa xuất nhập khẩu điều phải qua hải cảng Tây BanNha và do tàu của Tây Ban Nha chuyên chở, ngay cả tàu chính quốc sang thuộcđịa cũng chỉ đậu ở những cửa biển đã quy định, nhờ thế thực dân thu được nhiềuthuế quan.
Mặc dù bị ràng buộc bởi những luật lệ hà khắc nhưng từ nửa sau thế
kỉ XVIII nền kinh tế có sự phát triển đi lên Một số ngành thủ công nghiệp nhưdệt thuộc da, làm xà phòng, thủy tinh… phát triển khá mạnh Các công trườngthủ công bắt đầu xuất hiện, các thương nhân ở thuộc địa vẫn lén lút buôn bánvới nhau và các nước khác Trong lúc đó, vào cuối thế kỉ XVIII nền công nghiệpchính quốc phát triển yếu ớt, không đủ khả năng thỏa mản các yêu cầu của thuộcđịa Đồng thời chính quyền thực dân cũng bất lực trong việc bắt các thuộc địaphải tuân theo các luật lệ hà khắc của chính quyền tình trạng buôn lậu trở nênngày càng phổ biến giữa các thuộc địa Chính quyền Tây Ban Nha không thểduy trì đường lối cai trị như cũ Năm 1774 Tây Ban Nha buộc phải cho cácthuộc địa thông thương với nhau Tuy nhiên cải cách kinh tế đó không thỏa mãnyêu cầu của tầng lớp tư sản thuộc địa mới lớn lên, chủ yếu là người Criôlô
Bắt đầu từ thập niên 50 của thế kỉ XIX, nền kinh tế tại một số quốc gia
ở Châu Mỹ La-Tinh có hiện tượng dần dần hồi sinh Do sự hỗn loạn về mặtchính trị đã được lắng dịu nên các hầm mỏ và nông trang ở các nước Brazin,Chile, Mêxicô và Arhentina trước kia bị phá hoại nay dần hồi phục Tại nhữngnước này dần dần xây dựng đường sắt, hải cảng và một số nghành công nghiêpgia công, công nghiệp nhẹ Năm 1845, Arhentina đã sử dụng một cổ máy hơinước đầu tiên và việc mậu dịch đối ngoại cũng tăng gia Ngân hàng các cơ quantín dụng cũng dần dần được xây dựng
Từ thập niên 80 trở về sau, tư bản chủ nghĩa ở các quốc gia Argentina,Brazin, Chile, Mexico, Urugoay và Cuba đã có một bước phát triển mới Ví dụnhư ở Argentina tổng kim ngạch về tư bản trong ngành công nghiệp năm 1895đến năm 1913 đã tăng gấp năm lần Năm 1900, các xí nghiệp công nghiệp đã cóhơn 2.700 đơn vị; chiều dài đường sắt từ năm 1880 là 2.313 cây số đã tăng lênhơn 30.000 cây số vào năm 1914 Những thành thị cận đại hóa cũng bắt đầuxuất hiện, như dọc theo bờ biển Đại Tây Dương đã có những thành phố nhưBuenosAires, Montevideo, Rio de Jameiro, vv… Ngành nông nghiệp và ngànhchăn nuôi càng có sự tăng trruowngr rõ rệt Ví dụ như ở Argentina sản lượngtiểu mạch năm 1876 còn chưa đủ cung cấp cho trong nước dùng, đến năm 1898sản lượng tiểu mạch đã được nâng lên 645.000 tấn Năm 1850 cả nước nuôi
Trang 107.000.000.con cừu, đến năm 1899 con số này nâng lên 89.000.000 con Nhiềuchủ nông trường lớn đã thuê công nhân nông nghiệp và dùng phương thức kinhdoanh tư bản chủ nghĩa để kinh doanh nông trường, trở thành địa chủ của giaicấp tư sản Năm 1885 tổng kinh ngạch xuất khẩu của toàn châu Mỹ La-Tinh chỉgần một tỉ mỹ kim, đến năm 1913 con số này tăng lên ba tỷ mĩ kim.
Vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX kinh tế của các nước Mỹ La-Tinhvẫn còn lạc hậu, tàn dư phong kiến và chế độ nô lệ vẫn còn nặng nề, nhân dânnghèo nàn Đó là điều kiên thuận lợi cho tư bản nước ngoài như Anh, Đức, Pháp
và đặc biệt là tư bản Bắc Mỹ xâm nhập ngày càng sâu, đóng vai trò ngày cànglớn trong kinh tế và chính trị các nước đó Đầu thế kỉ XX môt số nước Mỹ La-Tinh như Vênêzuêla, Brazin đã khai thác dầu mỏ Riêng Mexico năm 1910 có0,5 triệu tấn và đến năm 1917 đã có khoảng 8 triệu tấn Trước cuộc chiến tranhthế giới thứ nhất không lâu, người ta đã khai thác đồng Có ý nghĩa lớn hơn là ởCôlômbia, Pêru, Mexico, và Venezuela đã sản xuất thép màu
Việc phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Mỹ La-Tinh làm cho thế lựckinh tế của các chủ đồn điền thêm vững chắc Chủ đồn điền lớn bao gồm các tưnhân hay công ty nước ngoài chuyển hướng canh tác với việc sản xuất hàng hóaxuất cảng và là cơ sở của việc sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp
Số lượng nông dân trên lục địa Mỹ La-Tinh là 107 triệu, chiếm hơn70% dân số, nhưng hơn 75% nông hộ vẫn không có đất cày cấy Trong khi đó,bọn đại điền chủ và các công ty lũng đoạn gồm 0.3% dân số lại chiếm 65% toàn
bộ đất cày cấy Chế độ đồn điền dựa trên sự bóc lột lao động gần như khôngcông, với những phương pháp canh tác thô sơ, đã cản trở sự phát triển của nôngnghiệp và kìm hãm sự phát triển của công nghiệp Các chủ đồn điền và một sốnhà công thương cũng quay về tậu đồn điền để làm giàu, bằng cách bóc lột địa
tô hoặc sức lao động làm thuê Nhiều đại điền chủ dần dần tham gia kinh doanhcông nghiệp và trở thành chủ nhà máy đường, đồ hộp, đồ da vv Chính điều đó
đà khiến những yếu tố phong kiến vẫn được duy trì khá vững chắc trong nềnkinh tế tư bản chủ nghĩa và dẫn tới sự gắn bó chặt chẽ giữa giai cấp tư sản, giaicấp địa chủ và đế quốc bên ngoài Hầu hết các nước Mỹ La-Tinh điều giữ đặcquyền chính trị của nhà thờ thiên chúa giáo Các nước Mỹ La-Tinh điều biếnthành thị trường tiêu thụ hàng hóa và cung cấp nguyên liệu, kể cả nguyên liệuchiến lược, là nơi bọn đế quốc khai thác, sử dụng sức lao động rẻ mạt, nơi đầu tưcho bọn đế quốc, nhất là đế quốc Mỹ Trước chiến tranh thế giới lần thứ nhất,việc mậu dịch và đầu tư của nước Mỹ đối với châu Mỹ La-Tinh cũng tăngtrưởng một cách nhanh chóng Năm 1913, trong tổng kinh nghạch nhập khẩucủa châu Mỹ La-Tinh, Mỹ chiếm 25%, Anh chiếm 24,4%, Đức chiếm 16,6%;còn tổng kinh nghạch xuât khẩu của Mỹ La-Tinh, Mỹ chiếm 38,8%, Anh chiếm
Trang 1121,2%, Đức chiếm 12,4% Nhưng về mặt đầu tư thì nước Anh vượt hơn Mỹ từ
ba đến bốn lần, duy trì ưu thế của họ nhất định tại Nam Mỹ
Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, các ngành công nghiệp, thươngnghiệp ở các nước Mỹ La-Tinh có phát triển được là ít nhiều là do đòi hỏi củathị trường trong nước và quốc tế: sản xuất hàng hóa trong công nghiệp nhẹ, xâydựng cảng, đường sắt vv… Nhưng nhìn chung, tình hình phát triển kinh tế rấtchậm, không đồng điều giữa các nước và hầu hêt phụ thuộc vào các nước đếquốc Chỉ có vài nước có nền công nghiệp như Mexico, Brazin, Argentina,Venezuela vv… còn nhìn chung vẫn là những nước kém phát triển, nhất lànhững nước ở Trung Mỹ
2.1.3 Tình hình xã hội
Ngay từ khi bọn thực dân bình định xong khu vực Mỹ La-Tinh, chúng
đã đưa rất nhiều nô lệ da đen tới và chỉ trong khoảng thời gian từ giữa thế kỉ XVđến đầu thế kỉ XIX bọn lái buôn nô lệ da đen đã liên tục chuyển hơn 60 triệungười dân cùng khổ từ châu Phi đến châu Mỹ Họ bị đẩy vào các đồn điền, trangtrại, hầm mỏ lao động khổ sai nhằm phục vụ lợi ích cho bọn chính quốc Theo
đà phát triển sản xuất, số lượng di dân từ nước ngoài đến châu Mỹ La-Tinh cũngtăng lên rất nhiều Ở Nam Mỹ, đặt biệt là Argentina, Urugoay, Paragoay, Chile
và Nam Brazin còn nhiều đất nên ngày càng nhiều người dân di cư đói nghèo từchâu Âu sang Ở Argentina từ năm 1896 đến năm 1913 có khoảng 3 triệu rưỡingười và ở Brazin từ những năm 70 của thế kỉ XIX đến năm 1917 có khoảng 2,5triệu rưỡi người đến sinh sống Châu Mỹ La-Tinh là nơi đất rộng, tài nguyênphong phú, người dân thưa thớt, nên rất cần có nhân lực và vật lực để khai tháctài nguyên thiên nhiên, phát triển kinh tế Từ thập niên 50 của thế kỉ XIX trở đi,các nước bắt đầu chính sách khuyến khích di dân Di dân ở Brazin chủ yếu đến
từ Ý và Bồ Đào Nha Di dân từ Đức đến châu Mỹ La-Tinh tuy nhân số khôngđông, nhưng tại Brazin, Argentina và Chile thế lực của họ rất lớn Di dân ngườiĐức thường sống tập trung vào một khu vực riêng, họ nói tiếng Đức, sống mộtcuộc sống theo kiểu Đức, duyy trì phong tục tập quán của Đức, khống chế kinh
tế chính trị tại địa phương họ đang sống Ngoài di dân châu Âu, còn có di dânngười Nhật Bản, những công nhân người Hoa cũng đến châu Mỹ La-Tinh.Những người di dân ngoại quốc chẳng những đem lại cho các nước châu Mỹ La-Tinh một số lớn sức lao động và những công nhân lao động lành nghề, mà cònmang đến một số vốn đầu tư nhất định, có tác dụng phát triển và xúc tiến nềnkinh tế - xã hội ở châu Mỹ La-Tinh
Song song với sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy mốiquan hệ giai cấp trong các nước châu Mỹ La-Tinh có sự chuyển biến Giai cấp
tư sản và giai cấp vô sản dần dần trưởng thành lên Giai cấp tư sản ở châu MỹLa-Tinh gồm hai bộ phận Một bộ phận là giai cấp tư sản có mối quan hệ chằn
Trang 12chịt với tư bản ngoại quốc, trong đó bao gồm giai cấp tư sản tài chính và các bộphận khác có quan hệ mật thiết với bọn thực dân Một bộ phận khác của giai cấp
tư sản là giai cấp tư sản dân tộc, tức giai cấp tư sản công thương nghiệp bậctrung, do bị chế độ ruộng đất lớn ràng buộc bị chủ nghĩa Caudills chà đạp và bị
tư bản ngoại quốc chèn ép nên lực lượng của tư sản dân tộc tại các nước châu
Mỹ La-Tinh rất yếu đuối Giai cấp tư sản dân tộc từ đó trở nên èo uột Tuy nhiên
do sự thúc đẩy từ các phong trào cách mạng nhân dân, giai cấp tư sản dân tộc đãtham gia lãnh đạo phong trào đấu tranh chống đế quốc và phong kiến, ở nhữngquốc gia châu Mỹ La-Tinh họ cố phá vỡ sự trói buộc của chủ nghĩa phong kiến
và tư bản ngoại quốc
Giai cấp vô sản ở các nước châu Mỹ La-Tinh chịu sự bóc lột và ápbức nhiều tầng của chủ nghĩa đế quốc, thế lực phong kiến và giai cấp tư bản bản
xứ nên đời sống rất tồi tệ Những công nhân người da đen - da đỏ đời sống ngàycàng thảm hại Giai cấp vô sản được hình thành từ những người nông dân, ngườilàm nghề thủ công bị phá sản và từ những người di dân đến từ châu Âu và châu
Á Từ những thập niên 50-60 của thế kỉ XX đã xuất hiện một toán công nhân vàbắt đầu truyền bá chủ nghĩa Mark vào các nước ở châu Mỹ La-Tinh
Họ truyền bá tư tưởng xã hội khoa học và xây dựng những tổ chứccông nhân, năm 1870 những người theo chủ nghĩa Mark ở Mexico đã thành lập
“ Trung tâm của những người lao động có tổ chức” Năm 1876 lại xây dựng mộtchính đảng xã hội chủ nghĩa đầu tiên, năm 1872 đến năm 1876 tại Argentina cóbốn chi bộ sự hoạt động của họ luôn được Mark quan tâm chỉ đạo Năm 1896đảng Xã hội ở Argentina được thành lập, tại các nước Bolovia, Brazin, Urugoay,Cuba cũng đã thành lập các tổ chức tương tự Đầu thế kỉ XX giai cấp công nhân
ở các nước châu Mỹ La-Tinh đã phát động phong trào cách mạng chống đế quốc
và phong kiến bắt đầu
2.2 Thời hiện Đại.
2.2.1 Tình hình chính trị_ kinh tế_ xã hội châu Mỹ La-Tinh từ năm (1900_1945)
2.2.1.1 Tình hình chính trị
* Quan hệ đối nội ở châu Mỹ La-Tinh
Các nước châu Mỹ La-Tinh mặc dầu vào thập niên 20 của thế kỉ XIXlần lược giành được độc lập, nhưng suốt mấy mươi năm sau khi giành được độclập các nước châu Mỹ La-Tinh, về mặt chính trị vẫn luôn ở trong tình trạng hỗnloạn, vì bên trong các nước tại châu Mỹ La-Tinh vẫn tồn tại một số lớn nhữngbinh sĩ vũ trang và những người dũng cảm hiếu chiến Họ bị bọn quân phiệt lớnnhỏ lợi dụng để tranh đoạt quyền lợi lẫn nhau, phá hoại sự ổn định của xã hội.Nhất là sau chiến tranh giành độc lập, đã xuất hiện một số quốc gia mới, ranh
Trang 13giới giãu các quốc gia này chưa ổn định, nên thường dẫn tới sự xung đột triềnmiên Trong xã hội của các nước tại châu Mỹ La-Tinh thời bấy giờ tồn tại rấtphổ biến sự chia rẽ chủng tộc, sự đối lập giữa các giai cấp, nhân dân chỉ biếttrung thành với gia tộc và quyền lợi của địa phương, thiếu hẳn quan niệm quốcgia dân tộc Thêm vào đó giữa các nước có sự khác biệt về mặt địa lí, giao thông
và thông tin lạc hậu, kết quả về mặt chính trị tại châu Mỹ La-Tinh bị chia rẽ,xuất hiện chủ nghĩa Caudillo Tại một số địa phương, quân phiệt và những thủlĩnh ở địa phương đó điều có quân đội riêng Họ còn thông qua việc khống chếcác quan viên tư pháp và hành chính để hành sử quyền lực thống trị của họ.Chính phủ những nước nhu nhược, đành phải mặc nhận quyền lực của họ, nên
về mặc chính trị hết sức hỗn loạn, khiến xã hội và kinh tế khó tiến bộ Do vậycác nước Mỹ La-Tinh bắt buộc phải trước hết cố gắng xây dựng một quốc giahiện đại, tức phải tăng cường quyền lực của chính phủ trung ương, để cho toànthể quốc dân điều phải phục tùng quyền lợi của quốc gia, đồng thời, quy định rõchức năng và quyền lực của chính quyền các cấp, để từ đó thực hiện một hệthống chính trị hiện đại hóa
Trong thời gian ba mươi năm sau cùng của thế kỉ XIX, tình hình chínhtrị ở một số nước châu Mỹ La-Tinh bắt đầu có sự thay đổi Những sự kiện hỗnloạn do vấn đề biên giới gây ra dần dần giảm thiểu Trong cuộc đấu tranh vớigiáo hội, quốc gia cũng đã giành được thắng lợi, năng lực quản lý của chính phủtrung ương cũng dần dần được nâng cao
Sau đại chiến thế giới lần thứ nhất xuất phát từ nguyện vọng tham giachính trị, tại những nước châu Mỹ La-Tinh đã xuất hiện những chính đảng củagiai cấp tư sản và giai cấp vô sản Chính đảng của giai cấp tư sản tương đối nổitiếng là đảng Cấp Tiến ở Argentina và Chile, đảng Đỏ ở Urugoay, đảng Tự Do ởCôlômbia, Liên minh cách mạng nhân dân châu Mỹ ở Peru, đảng Chế Độ CáchMạng ở Mexico, đảng Chân Lý ở Cuba và đảng Dân chủ hành động ởVenezuela Các chính đảng này có đặc điểm chính trị hoàn toàn không giốngnhau với những tổ chức chính trị ở châu Mỹ La-Tinh hồi thế kỉ XIX Khi cácchính đảng này hấp thu thành viên của mình, không phải dựa vào việc xemngười đó phải chăng trung thành với một lãnh tụ chính trị, mà dựa vào việcngười đó có tán đồng ý thức hệ, cương lĩnh và quyền lợi của tập đoàn chính trịhay không Một chính đảng kiểu mới có sự tổ chức ngày càng chặt chẽ, nó thuhút người trong mọi tầng lớp và triển khai hoạt động mọi nơi khắp đất nước
Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, do ảnh hưởng của cách mạng xãhội chủ nghĩa tháng Mười, chủ nghĩa Marx được truyền bá đến châu Mỹ La-Tinh Trên cơ sở đó chính đảng của giai cấp vô sản được thành lập Ngay trướckhi cách mạng tháng Mười thắng lợi, giai cấp công nhân và những phần tử tiêntiến trong giới trí thức ở một số quốc gia tại Châu Mỹ La-Tinh, đã bắt đầu xây
Trang 14dựng tiểu tổ Marx, tiểu tổ cộng sản chủ nghĩa ở những trung tâm công nghiệp,truyên truyền rộng rãi chủ nghỉa Marx Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười
vĩ đại là một sự cổ vủ to lớn đối với giai cấp công nhân tại châu Mỹ La-Tinh,giúp họ tiến lên một bước tăng cường ý chí đấu tranh để chống lại chủ nghĩa cơhội và chủ nghĩa cải lương Công nhân tiên tiến và những phần tử trí thức cáchmạng ở các nước châu Mỹ La-Tinh đã thoát khỏi sự ràng buộc của công đoàntheo chủ nghĩa vô chính phủ và chủ nghĩa vô chính phủ xã hội của giai cấp tưsản, lần lược thành lập đảng cộng sản ở các nước Tháng 1 năm 1918, cánh tảcủa đảng xã hội Argentina đã triệu tập một cuộc đại hội đại bieur tại BuenosAires, quyết định thành lập đảng Xã Hội Chủ Nghĩa Quốc Tế Argentina và đếnnăm 1920 thì đổi tên là đảng Cộng sản, đồng thời tuyên bố gia nhập đảng Cộngsản quốc tế Đó là chính đảng của giai cấp công nhân đầu tiên tại châu Mỹ La-Tinh Kế đó tại một số nước ở châu Mỹ La-Tinh cũng tiếp nối thành lập thànhlập chính đảng của giai cấp công nhân, như Mexico (1919), Urugoay (1920),Chile (1922), Brazin (1922), Nicaragua (1925), Cuba (1925), Peru (1928),Savador (1930), Colombia (1930), vv… Tháng 6 năm 1929, đại hội đại biểu lầnthứ nhất của đảng Cộng sản các nước châu Mỹ La-Tinh được cử hành tạiBuenos Aires
Sau khi bước vào thập niên 30, theo đà phát triển của phong trào cácmạng công nông, lại có tám quốc gia hoặc khu vực thành lập chính đảng cáchmạng của giai cấp vô sản Đến trước đại chiến lần thứ hai bùng nổ, tại châu MỹLa-Tinh đã thành lập mười chín đảng Cộng sản Các đảng Cộng sản ở châu MỹLa-Tinh đã đấu tranh kiên trì trong những điều kiện hêt sức khó khăn và đã làmđược một số lớn công tác quần chúng, có một tác dụng tích cực đối với phongtrào cách mạng các nước
Trong khoản thời gian từ 1914 đến năm 1945, các chính thể tại châu
Mỹ La-Tinh có sự thay đổi theo hướng hiện đại hóa, quan trọng nhất là chính là
đã liên tục mở rộng thành phần tham gia chính trị Họ không còn thỏa mãn đốivới đời sống chiếm hữu ruộng đất theo kiểu phong kiến trang trại nữa, mà bắtđầu chạy theo quyền lực chính trị Ngoài ra các nước còn xóa bỏ sự hạn chế vềmặt tài sản trong các cuộc bầu cử; có khoảng một nửa quốc gia xóa bỏ sự hạnchế đối với người mù chữ Hơn nữa, lại có bảy quốc gia đã cho giới phụ nữđược quyền bỏ phiếu Sự mở rộng quyền bầu cử đã giúp cho đông đảo giai cấptrung sản và quần chúng lao động có cơ hội tham gia chính trị Những giai tầng
đó trở thành lực lượng mới vươn lên và đã thách thức đối với việc lũng đoạnchính trị của các danh môn vọng tộc
Tóm lại sau chiến tranh thế giói lần thứ nhất, tiến trình hướng về hiệnđại hóa chính trị ở châu Mỹ La-Tinh đã có tốc độ nhanh hơn Quyền uy củachính phủ trung ương được tăng cường Việc thành lập chính đảng có lợi cho
Trang 15việc phát triển chế độ hóa trong chính trị Việc mở rộng quyền bầu cử đã làmcho số người tham gia chính trị ngày càng đông đảo hơn Với tất cả những điềukiện đó đã làm cho chính trị Caudillo ở châu mỹ La-Tinh dần dần chuyển sanghướng chính trị hiện đại Về điểm này, càng nổi bật hơn ở các nước như Mexico,Brazin và Chile, vv….
* Quan hệ đối ngoại ở châu Mỹ La-Tinh
Sau khi Columbus đặt chân tới châu Mỹ, châu Mỹ La-Tinh luôn luôn
bị khống chế dưới thế lực của ngoại quốc trước hết Tây Ban Nha và Bồ ĐàoNha đã thống trị vùng đại lục này Sự thống trị của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha
đã chấm dứt sau khi các quô gia tại châu Mỹ La-Tinh giành được độc lập quacuộc chiến tranh giải phóng dân tộc hồi thập niên 20 của thế kỉ XIX Nhưng saukhi các quốc gia tại châu Mỹ La-Tinh giành được độc lập, thì Anh và Mỹ nhanhchóng nhảy vào vùng này Khác hơn bọn thực dân Tây Ban Nha và Bồ ĐàoNha, hai nước Anh Mỹ trong những tình huống bình thường đã áp dụng cáchthống trị trực tiếp để biến quốc gia này thành thuộc địa của họ, đã thi hành chínhsách “ chũ nghĩa thực dân mới” Sau hơn một trăm năm, một mặt Mỹ đã cùngcác nước đế quốc khác tranh giành bá quyền tại châu Mỹ La-Tinh và mặt khác lànhân dân châu Mỹ La-Tinh đấu tranh nhằm thoát khỏi trạng thái phụ thuộc vềcác mặt chính trị kinh tế đối với các nước Âu Mỹ
• Châu Âu, nước Mỹ và châu Mỹ La-Tinh trước chiến tranh thế giớilần thứ nhất
Cho đến trước chiến tranh thế giới lần thứ nhất, Anh là nước chủ yếu
đã khống chế kinh tế tại khu vực Mỹ La-Tinh, đặc biệt tại Nam Mỹ Nền kinh tếcủa nhiều quốc gia tại châu Mỹ La-Tinh phụ thuộc vào tư bản lũng đoạn Anhtrong đó Argentina là nổi bật nhất Do vậy Argentina được mọi người gọi là
“lãnh địa trự trị thứ năm của đế quốc Anh” Sự xâm nhập và bành trướng củaAnh vào Mỹ La-Tinh bị thách thức bởi Mỹ ngày càng mạnh lên Năm 1823 Mỹ
đã phát biểu bản “tuyên ngôn Monroe”, niêu ra khẩu hiệu “châu Mỹ là ngườicủa châu Mỹ” nhằm chống lại Liên minh thần thánh vào châu Mỹ La-Tinhnhưng trên thực tế là muốn chĩa mủi nhọn vào Anh Tham vọng của Mỹ bộc lộmột các đầy đủ vào cuộc chiến tranh Mỹ_ Mexico (1846_1848), làm cho cácquốc gia tại Trung và Bắc Nam Mỹ hết sức hoảng sợ Khi sắp kết thúc thế kỉ thứXIX, Mỹ lại thông qua cuộc chiến tranh Mỹ_ Tây Ban Nha (1898) để cướp lấyPuerto Rico và đặt Cuba dưới sự bảo hộ của mình
Sau khi bước vào thế kỉ XX mỹ càng dựa vào thế lực quân sự và kinh
tế hung mạnh của mình để làm những gì họ muốn tại vùng Caribbean Những sựkiện lật đổ, can thiệp, thậm chí chiếm lĩnh bằng quân sự thường xảy ra Một sự
Trang 16kiện tiêu biểu nhất là Mỹ đã áp dụng thủ đoạn để dành được quyền đào con kênhPanama Vào ngày 2/1/1903 Mỹ đã cưỡng bách chính phủ Colombia kí kết “Điều ước Hay_Herran” Theo điều ước này, về phía Mỹ trả một lần choColombia 1 tỷ Mỹ kim tiền mặt và sau đó phải nộp thêm 250 nghìn Mỹ kim đểkhống chế và bố phòng kênh đào Panama Nhân dân Colombia phản đối quyếtliệt Đứng trước áp lực của quần chúng nhân dân, thượng viện Colombia vàongày 2/8/1903 buộc phải nhất trí từ chối phê chuẩn điều ước này Mỹ đã phảnứng rất nhanh bằng việc phái hạm đội đến Panama, đồng thời sách hoạch chocác nhân vật thuộc tầng lớp trên của khu vực này tạo ra sự kiện “độc lập cáchmạng” để trách rời khỏi Colombia Ngày 4/11/1903 Panama tuyên bố độc lập vàđược Mỹ công nhận, ngày 18/11/1903 kí kết điều ước “Mỹ_Panama” có tính nôdịch Từ đó chẳng những Mỹ “chiếm vĩnh cửu” sử “dụng vĩnh cửu” kênh đàoPanama, được độc quyền và quản lí con kênh, còn hàng loạt can thiệp vào nộichính của Panama.
Năm 1904 tổng thống Mỹ tuyên bố tại Tây bán cầu, Mỹ vì tuân thủchủ nghĩa Monroe, cho dù không muốn cũng bắt buộc phải “thực thi quyền lựccủa một thứ cảnh sát quốc tế” Điều đó nói trên thực tế có nghĩa là châu Mỹ La-Tinh đã vào phạm vi của nước Mỹ Câu nói “châu Mỹ của người Mỹ” trong chủnghĩa Monroe hồi thế kỉ XIX trở thành “châu Mỹ là của người Mỹ vào thế kỉXX
Ngoài Mỹ và Anh còn có Đức cũng luôn tăng cường ảnh hưởng của
họ tại đây Đức không hề giấu giếm tham vọng của họ tại châu Mỹ La-Tinh.Năm 1900 Đức đã gởi tờ thông tri đến ủy ban dự toán của quốc hội đế quốc, làĐức sắp sửa xây dựng căn cứ hải quân tại bờ biển Brazin Đức ngoài xâm nhập
về kinh tế, còn dốc hết sức ủng hộ việc di dân sang châu Mỹ La-Tinh Chínhphủ Đức tích cực cổ xúy những người di dân của họ nên duy trì và phát triểntruyền thống của dân tộc Đức, đồng thời, họ còn tài trợ những trường học dạytiếng Đức và giáo hội của Đức Sự xâm nhập về măt quân sự cũng khiến mọingười chú ý Năm 1900 Đức phái một đoàn đại biểu quân sự đến giúp Chile mởtrường quân sự Năm 1914 Đức tiếp tục phái đoàn đại biểu quân sự của họ tớiArgentina, Bolovia, Paragoay Đầu thế kỉ XX, Đức tạo ảnh hưởng của họ tạichâu Mỹ La-Tinh ngày cang nhiều, chẳng những xem đó là một bộ phận chiếnlược toàn cầu để tranh bá với Anh và chỉa mũi nhọn vào Mỹ Nước Đức khôngthừa nhận chủ nghĩa Monroe, mà còn chủ trương các quốc gia châu Âu vẫn cóquyền can thiệp vào sự vụ ở Tây bán cầu
• Chính sách thân thiện với các nước láng giềng của Mỹ và sự pháttriển toàn Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh
Trang 17Mỹ là nước lán giềng quan trọng nhất của châu Mỹ La-Tinh Chínhsách của Mỹ đối với châu Mỹ La-Tinh có tác dụng thật quan trọng về mặt chínhtrị tại khu vực này Kể từ khi các nước châu Mỹ La-Tinh giành được độc lập,tôn chỉ của Mỹ đối với châu Mỹ La-Tinh luôn luôn nhất quán, tức là: Cố gắngxua đuổi các nước khác gây ảnh hưởng tại châu Mỹ La-Tinh, đảm bảo địa vịlãnh đạo tại Tây bán cầu và sự thống trị tại vùng Caribean của Mỹ Chẳng quachính sách và biện pháp của họ áp dụng do thực lực về chính trị, kinh tế và quân
sự của họ có sự thay đổi nên mỗi thời kì có những điểm khác nhau
Đi đôi với sự tăng trưởng kinh tế của Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh, có một
số người trong tập đoàn thống trị của Mỹ đã bắt đầu nhận thức được, để đảmbảo quyền lợi lâu dài của Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh, niếu chỉ dựa vào can thiệp
vũ trang và khống chế chính trị không thì chưa đủ, vì chính sách “cây gậy”không thể đạt được như dự tính; Chính trị cường quyền trắng trợn có thể làm tổnhại đến hình tượng của nước Mỹ tại Mỹ La-Tinh, dẫn đến tinh thần chống đối
Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh tăng cao hơn, cuối cùng không có lợi cho quyền lợi tạikhu vực đó Do đó Mỹ phải thay đổi hình tượng của mình
Năm 1933 sau khi Roosevelt lên chấp chính, vào ngày 4/3/1933 trongbài diễn văn nhậm chức ông tuyên bố: “Trong lĩnh vực chính trị thế giới em sẽlàm cho nước chúng em tuân thủ chính sách hữu hảo với láng giềng” Sau đó,
Mỹ đã điều chỉnh chính sách đối với các nước Mỹ La-Tinh Về chính trị chủtrương bất cứ quốc gia nào ở châu Mỹ cũng không nên can thiệp vào nội chínhcủa một quốc gia châu Mỹ khác Thang 12/1933 tại thủ đô Montevideo củaUrugoay quốc vụ khanh Mỹ là Cordell Hull đại diện cho tổng thống Mỹ kí tênđồng ý nguyên tắc giữa các nước châu Mỹ không can thiệp vào nội chính củanhau, thể hiện sự buôn bỏ “quyền cac thiệp đối với các nước ở châu Mỹ Dovậy, năm 1934 Mỹ cũng xóa bỏ “ Tu chính án Pratt” và cũng buôn bỏ đặc quyềncan thiệp vào nội chính củ Cuba Tại Mexico Mỹ buôn bỏ quyền đóng quân tạinước này Tại Hatiti, Nicaragua Mỹ cũng rút quân chiếm đóng Tại Panama, Mỹbuôn bỏ quyền can thiệp vào nội chính của nước này
“ Chính sách hữu hảo với các nước láng giềng” của chính phủRoosevelt có lợi trong việc khống chế chính trị ở các nước Mỹ La-Tinh, cácnước châu Mỹ La-Tinh, nhất là các quốc gia ở Nam Mỹ, đối với nước Mỹ là mộtquốc gia cùng chung một châu lục, lại phải giành độc lập thông qua một cuộcchiến tranh như mọi nước khác, nên tất cả điều có cảm giác rất gần gũi Năm
1901, cuộc hội nghị toàn Mỹ lần thứ hai diễn ra tại Mexico Cuộc hội nghị quốc
tế của các quốc gia châu Mỹ lần thứ tư được tổ chức tại Buenos Aires, xây dựngliên minh toàn Mỹ và nó đã trở thành một cơ cấu thường trực do quốc vụ khanh
Mỹ làm chủ tịch Nhưng trong thời kì này Mỹ đã có những hành động uy hiếpcác nước châu Mỹ La-Tinh nên các nước trong khu vực có thái độ hoài nghi với
Trang 18Mỹ Do vậy trong 30 năm đầu của thế kỉ XX, các nước châu Mỹ La-Tinh đốivới ý nghĩ thành lập liên minh quốc gia của Mỹ tỏ ra không than thiên lắm Hơnnữa, do về mặt văn hóa châu Mỹ La-Tinh có hàng trăm nghìn mối quan hệ vớichâu Âu, thậm chí có những quốc gia tại đây còn muốn thông qua Hội QuốcLiên để tiến hành chống Mỹ Sau khi đại chiến kết thúc, Mỹ muốn trấn áp phongtrào cách mạng dân chủ nhân dân ngày càng phát triển ở châu Mỹ La-Tinh, đãmượn cớ chống lại “ sự uy hiếp của chủ nghĩa cộng sản” từ ngoài đến Tây báncầu, triệu tập hội nghị toàn Mỹ lần thứ chín tai bogota từ tháng 3 đến tháng 5năm 1948 Trong cuộc hội nghị này đã cải tổ “Hệ thống toàn Mỹ” tương đốilõng lẻo về mặt tổ chức, thành “tổ chức quốc gia châu Mỹ” và lấy “ Liên minhtoàn Mỹ” làm văn phòng thư kí tổ chức mới Hội nghị toàn Mỹ và tổ chức quốcgia châu Mỹ đã trở thành công cụ chính trị được sử dụng để khống chế các nướcchâu Mỹ La-Tinh.
Tóm lại “chính sách hữu hảo với các nước láng giềng” của Mỹ so vớichính sách trước kia của họ đối với khu vực này đã có sự thay đổi nào đó; chínhsách này đã có tác dụng tích cực đối với việc phát triển kinh tế chính trị ở cácnước Mỹ La-Tinh Nhưng trên thực tế mục đích cơ bản của Mỹ thực hành
“chính sách hữu hỏa với các nước láng giềng” vẫn là nhằm xây dựng và bảo vệ
bá quyền của Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, điđôi với việc xây dựng bá quyền của Mỹ tại châu Mỹ La-Tinh, khu vực này trênthực tế trở thành sân sau của nước Mỹ Cuộc đấu tranh nhằm can thiệp vàchống can thiệp, nhằm khống chế và chống khống chế giữa các quốc gia châu
Mỹ La-Tinh ngày càng quyết liệt và đã cấu thành nội dung chủ yếu trong quan
hệ ngoại giao tại châu Mỹ La-Tinh sau chiến tranh
2.2.1.2 Tình hình kinh tế
Giai đoạn sau của thế kỉ XIX, kinh tế châu Mỹ La-Tinh có sự thay đổiquan trọng Các nước châu Mỹ La-Tinh sau khi giành được độc lập, vào thậpniên 20 và 30 của thế kỉ XIX, đã thoát khỏi ách thống trị của Tây Ban Nha và
Bồ Đào Nha, mối quan hệ với châu Mỹ La-Tinh đã ít đi Các chủ nhân có ruộngđất lớn tại châu Mỹ La-Tinh đã chuyển trang trại của mình thành một thứ thựcthể kinh tế độc lập và tự cấp tự túc, chứ không phải sản xuất sản phẩm cho thịtrường ở trong nước cũng như nuớc ngoài Sang thế kỉ XIX, do ở châu âu cómột số quốc gia lần luợc hoàn thành công nghiệp hoá, cho nên đã thúc đẩy nềnkinh tế ở châu Mỹ La-Tinh có sự thay đổi quan trọng
Qua sự kích thích từ các nuớc châu Âu có nhu cầu lớn đối với sảnphẩm của châu Mỹ La-Tinh, khiến các nước châu Mỹ La-Tinh đã dùng một tốc
độ khiến ai cũng phải kinh ngạc để cải tạo nền kinh tế vốn có của họ Argentina
đã trở thành nước sản xuất nông sản và gia súc chủ yếu, nhất là lông cừu, tiểumạch và thịch bò Chile là nước sản xuất đồng chủ yếu trên thế giới Các nước
Trang 19trung Mỹ đã xuất khẩu cà phê và chuối già Cu ba ngoài sản xuất cà phê cònphát triển sản xuất đường và thuốc lá Peru thì xuất khẩu đường và bạc trắng.Tại Barazin ngoài sản xuất cà phê họ còn trồng cao su, năm 1912 sản lượng cao
su thiên nhiên của họ chiếm 9/10 sản lượng cao su thế giới Tới đầu thế kỉ XX,gần như hầu hết các quốc gia ở châu Mỹ La-Tinh điều phát triển kinh tế xuấtkhẩu của mình với một số lượngk lớn nhất
Việc phát triển kinh tế xuất khẩu đã kéo theo việc nhập khẩu các thànhphẩm công nghiệp Sự phồn vinh của nghành xuất nhập khẩu đã kéo theo sựphát triển ngành đường sắt một cách mạnh mẽ Đầu thế kỉ XX Argentina đã xâydựng hơn 10.000 dặm đường sắt, đến năm 1913 đã tăng lên 20.000 ngàn dặm.Tại Mexico năm 1875 chỉ 375 dặm Anh đường sắt tăng lên 15.000 ngàn dặmAnh Số vốn đầu tư từ các quốc gia bên ngoài đổ vào châu Mỹ La-Tinh tăng rấtnhanh, nhất là vốn đầu tư của nước Anh Từ năm 1870 đến năm 1913, Anh đãđầu tư vào châu Mỹ La-Tinh từ 85.000.000 bảng Anh đã tăng lên 757.000.000bảng Anh Tức trong vòng 40 năm vốn đầu tư vào châu Mỹ La-Tinh của Anh đãtăng lên tám lần Đến năm 1913 vốn đầu tư của Anh vào châu Mỹ La-Tinh đãchiém 2/3 tổng số vốn đầu tư của nước ngoài Ngành đầu tư nhiều nhất vào châu
Mỹ La-Tinh là nghành đường sắt chủ yếu ở Argentina, Mexico, Pẻu và Brazin.Các vốn đầu tư của Anh, Pháp, Mỹ còn đổ vào các ngành khai thác mỏ củaMexico, Chile, Peru
Sau đại chiến thế giới lần thứ nhất bùng nổ, kinh tế xuất khẩu ở châu
Mỹ La-Tinh lại càng tăng trưởng thêm một bước trong thời kì chiến tranh cácnước châu Mỹ La-Tinh không bị chiến tranh tàn phá, trái lại các nước đế quốcnhư Anh, Pháp, Đức vv… do nhu cầu chiến tranh nên có nhu cầu cao hơn về cácloại lương thực và các loại nguyên liệu chiến lược nhập từ các quóc gia châu MỹLa-Tinh Cũng do chiến tranh các mặt hàng công nghệ không thể đến châu MỹLa-Tinh, vì vậy một số quốc gia châu Mỹ La-Tinh, bắt đầu tiến tới công nghiệphoá cho mình
Tại Brazin, ngành dệt làm đường khai thác than đá là những ngànhcông nghiệp tăng trưởng tương đối nhanh Năm 1920, Brazin có hơn 13.000 xínghiệp công nghiệp, năm 1928 tăng lên 31.000 đơn vị Tổng giá trị sản xuất vềcông nghiệp năm 1928 tăng lên gấp ba lần so với năm 1914 Truớc chiến tranhBrazin chỉ có 87 xưởng dệt đến năm 1920 đã tăng lên 300 xưởng dệt cơ bản đãcung cấp đủ trong nước Argentina là nước sản xuát thịt và tiểu mạch Trongthờikì đại chiến lông cừu của họ đã vược qua Mỹ và Úc vươn lên đứng hàng đầuthế giới Sản lượng tiểu mạch của họ đứng hàng thư ba thế giới, ngành côngnghiệp giết mổ cũng tăng trưởng rõ rệt Ngoài ra, các ngành khác nhưdệt sợi,xâyu dựng, đóng tàu, gia công kim loại, dầu mỏ, khai thác than đá và côngnghiệp hoá học cdó sự phát triển tương đối Mậu dịch đối ngoại châu Mỹ La-