Các phương pháp tư duy sáng tạo

Các phương pháp tư duy sáng tạo

KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

BÀI THU HOẠCH MÔN PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

GVHD: GS.TSKH HOÀNG VĂN KIẾM NGƯỜI THỰC HIỆN: PHẠM VIẾT VĂN MSHV: 02 08 4805 33 KHÓA: K18

TP Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2012

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

Ngày tháng năm 2012

Hoàng Văn Kiếm

Mục lục

Mục lục

Giới thiệu 3

Các phương pháp nâng cao khả năng tư duy sáng tạo 3

1.Phương pháp não công (brainstorming) 4

a)Đặc điểm và yêu cầu: 4

b)Các bước tiến hành: 5

2.Phương pháp đối tượng tiêu điểm (Method of Focal Objects) 6

a)Các bước thực hiện: 6

b)Ví dụ về phương pháp 6

3.Phương pháp DOIT 7

a)Lịch sử của phương pháp 7

b)Cách tiến hành 8

i.Xác định vấn đề 8

ii.Cởi mở ý tưởng và áp dụng các kỹ thuật sáng tạo 8

iii.Xác định lời giải hay nhất 9

iv.Chuyển bước 9

4.Phương pháp phân tích hình thái 10

a)Các bước tiến hành: 6 bước 10

b)Ví dụ về phương pháp: 10

5.Kỹ thuật phân tích SWOT 11

a)Cách dùng kỹ thuật SWOT 12

b)Tư duy linh hoạt với SWOT 13

6.Tư duy bên ngoài chiếc hộp (thinking out of the box) 14

a)Tư duy “bên trong chiếc hộp” 14

b)Tư duy “bên ngoài chiếc hộp” 15

c)Tư duy “bên ngoài chiếc hộp” cần những tố chất sau: 15

Kết luận 16

Tham khảo 17

Giới thiệu

Thật không quá lời khi nói rằng nếu không có sáng tạo thì không thể có xã hội phát triển như ngày nay

Nhờ sáng tạo mà con người đã chế ra được biết bao nhiêu thứ để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống cũng như nâng cao năng suất lao động Từ thửa sơ khai, con người đã biết cách tạo ra các công cụ như là búa, rìu để phá cây, đập đá hay săn thú Đến khi phát triển hơn con người chế ra cái cày, cái cuốc, rồi đến máy cày Nhờ sáng tạo, con người, qua từng thời đại đã chế tạo ra biết bao nhiêu thiết bị, công cụ

để mở rộng khả năng của chính mình

Nếu không có tư duy sáng tạo, chúng ta không thể giải quyết được những vấn đề nan giải đòi hỏi có tính đột phá và hoàn toàn mới lạ, chúng ta sẽ không có được laptop, iPhone, iPad sẽ không có máy bay, tàu cao tốc, Điều đấy cho thấy sáng tạo có ý nghĩa vô cùng to lớn với sự phát triển của con

người Tuy nhiên, có một câu hỏi được đặt ra là "làm thế nào để có được tư duy sáng tạo?"

Từ lâu, các nhà khoa học đã nhận thấy sự quan trọng cũng như sức mạnh mà sáng tạo mang lại, nên đã tiến hành những nghiên cứu nhằm tìm ra các phương án biện pháp thích hợp để kích hoạt khả năng sáng tạo, tăng cường khả năng tư duy của một cá nhân hay một tập thể làm việc chung trong một lĩnh vực Trong bài này chúng ta cùng nhau tìm hiểu về một số phương pháp nâng cao khả năng tư duy sáng tạo của con người

Các phương pháp nâng cao khả năng tư duy sáng tạo

Một trong những người đặt nền móng cho hóa học lượng tử, người từng đoạt được giải Nobel năm

1963 đã từng nói rằng "Cách tốt nhất để có ý tưởng tốt là cần có thật nhiều ý tưởng” (The best way to

get a good idea is to get alot of ideas - Linus Carl Pauling)

Thế nhưng ý tưởng sáng tạo không phải tự dưng mà có được Đã có bao giờ bạn ngồi hàng giờ trước màn hình máy tính hoặc trên bàn làm việc mà không biết mình cần phải làm gì và phải bắt đầu làm từ

đâu hay chưa? Tôi đã từng như vậy Mỗi lần như thế tôi lại suy nghĩ băn khoăn không biết rằng đầu óc

mình ngày càng mụ mẫm đi chăng, hay là mình không có một chút sáng tạo nào để giải quyết vấn đề?

Những câu hỏi ấy đâu đó cứ lãng vãng trong đầu và đôi khi nó đã là những nỗi ám ảnh đối với tôi

Đến một ngày khi tôi tham gia lớp phương pháp nghiên cứu khoa học của thầy Hoàng Văn Kiếm, tôi

mới vỡ lẽ ra rằng không phải tôi không đủ khả năng sáng tạo, đầu óc tôi vẫn còn đủ tỉnh táo, nhưng vấn

đề của tôi chính là trước giờ làm việc chưa có khoa học, chưa biết cách để tư duy một cách sáng tạo

Và tôi nghiệm ra rằng những lần tôi sáng tạo ra một lời giải cho một vấn đề nào đó, có chăng là một sự

tình cờ mà những lần sau đó, tôi không tài nào biết cách để có thể tái diễn sự tình cờ đó được dễ dàng.

Qua những bài giảng của thầy Kiếm trên lớp, tôi cũng đã dần dà nắm được những phương pháp làm việc có khoa học mà những người đi trước đã đúc kết được, tôi đã thử áp dụng phương pháp ấy vào việc làm đồ án tốt nghiệp của mình và kết quả là tôi đỡ mất thời gian hơn và ý tưởng thu được ngày càng nhiều

Nhận thấy tư duy một cách sáng tạo là điều mà tôi đang thiếu và nó rất là quan trọng, nên ngoài việc

học tập theo bài giảng về TRIZ, sáu mũ tư duy, trên lớp của thầy, tôi đã tìm hiểu thêm một số các

phương pháp khác nhằm nâng cao khả năng tư duy sáng tạo của mỗi người Các phương pháp có thể kể

ra đây là brainstorming (não công), tư duy bên ngoài chiếc hộp, kích hoạt, DOIT, mindmap, đối tượng

tiêu điểm, phân tích hình thái, phương pháp câu hỏi kiểm tra, đảo lộn vấn đề, tương tự hóa,

Sau đây xin trình bày một số phương pháp phổ biến trong việc nâng cao khả năng tư duy sáng tạo

1 Phương pháp não công (brainstorming)

Phương pháp này được Alex Osborn đưa ra vào năm 1941 Phương pháp này tận dụng những suy nghĩ đến từ ý thức cũng như vô thức, nhằm mục đích phát triển nhiều giải đáp sáng tạo cho một vấn đề Qua một số nghiên cứu thực nghiệm, Osborn nhận thấy rằng những người giàu trí tưởng tượng có khả năng phát ra nhiều ý tưởng hơn những người khác nhưng lại yếu về mặt phân tích, phê phán Ngược lại, một

số người giỏi phân tích, phê bình các ý tưởng có sẵn hơn là tự mình đưa ra ý tưởng mới Nên ông đề ra phương pháp để tận dụng khả năng của hai loại người này

Với não công, các ý niệm/hình ảnh về vấn đề trước hết sẽ được nêu ra

một cách phóng khoáng và ngẫu nhiên theo dòng suy nghĩ càng nhiều,

càng đủ càng tốt Các ý kiến có thể rất rộng và sâu cũng không giới

hạn bởi các khía cạnh nhỏ nhặt nhất của vấn đề mà những người tham

gia nghĩ tới Trong não công thì các vấn đề được đào xới từ nhiều khía

cạnh và nhiều góc nhìn khác nhau Sau cùng, các ý kiến sẽ được phân

nhóm lại và đánh giá

Não công thường được áp dụng nhiều trong trường hợp:

• Cần phát triển các ý tưởng

• Giải quyết các vấn đề - các khó khăn, những phương hướng giải quyết mới, phân tích ảnh hưởng và các đánh giá của vấn đề

• Cần quản lý các quá trình - tìm cách nâng cao hiệu quả công việc và xử lý sản phẩm

• Quản trị các đề tài - nhận diện đối tượng, độ nguy hại, các phân phối, các tiến độ công việc, tài nguyên, vài trò và trách nhiệm, thủ thuật, các vấn đề

• Xây dựng đội ngũ (team building) - Tạo sự chia sẻ và bàn thảo về các ý kiến trong khi khuyến khích người trong đội ngũ tư duy

a) Đặc điểm và yêu cầu:

• Phương pháp này có thể tiến hành bởi một hay nhiều người Số lượng người tham gia nhiều sẽ giúp cho phương pháp tìm ra lời giải được nhanh hơn hay toàn diện hơn nhờ vào nhiều góc nhìn khác nhau bởi các trình độ, trình tự khác nhau của mỗi người

• Dụng cụ: Tốt nhất là thể hiện bằng một bảng viết cho mọi thành viên đều đọc rõ tình trạng của

hoạt động động não Nếu tiến hành cá nhân hay vài người thì có thể thay thế bằng giấy viết Ngày nay, người ta có thể tiến hành bằng cách nối các máy tính cá nhân vào chung một mạng

làm cùng tiến hành việc động não Bằng cách này những người ở xa nhau cùng có thể tham gia

và việc động còn được giúp đỡ bởi các phương tiện mạnh của tin học như là các kho dữ liệu, các từ điển trực tuyến, và các máy truy tìm Hiện nay, có nhiều phần mềm hỗ trợ mindmap là công cụ đắc lực cho phương pháp này

• Định nghĩa vấn đề: Vấn đề muốn giải quyết phải được xác định thật rõ ràng, phải đưa ra được

các chuẩn mực cần đạt được của một lời giải đáp Trong bước này thì vấn đề sẽ được cô lập hóa với môi trường và các nhiễu loạn Nói theo cách chuyên môn, đây là bưóc đầu tiên xác định nội hàm của vấn đề và xác định các khả năng, các điều kiện cần hay đủ của một lời giải

• Tập trung vào vấn đề - đây là bước động Tránh các ý kiến hay các điều kiện bên ngoài có thể làm lạc hướng buổi làm việc Trong giai đoạn này, người ta thu thập tất cả các ý niệm, ý kiến và ngay cả các từ chuyên môn có liên quan trực tiếp đến vấn đề cần giải quyết (thường có thể viết lên giấy hoặc bảng tất cả) Những ý kiến này đều được xem là có vai trò ngang nhau không phân biệt chi tiết lớn nhỏ Việc ghi chép ra bảng cũng không nhất thiết phải liệt kê hay sắp xếp theo trình tự nào hết

• Không được phép đưa bất kỳ một bình luận hay phê phán gì về các ý kiến hay ý niệm trong lúc thu thập Những ý tưởng thoáng qua trong đầu nếu bị các thành kiến hay phê bình sẽ dễ bị gạt

bỏ và như thế sẽ làm mất sự tổng quan của buổi động não

• Khuyến khích tinh thần tích cực Mỗi thành viên đều cố gắng đóng góp và phát triển các ý kiến tùy theo trình độ, khía cạnh nhìn thấy riêng và không giới hạn cách nhìn của mỗi thành viên

• Đưa ra càng nhiều ý càng tốt về mọi mặt của vấn đề kể cả những ý kiến không thực tiễn, ý kiến hoàn toàn lạ lẫm hay sáng tạo

b) Các bước tiến hành:

1 Trong nhóm, lựa ra một người đầu nhóm (để điều khiển) và một người làm thư ký để ghi lại tất

cả ý kiến (cả hai công việc có thể do cùng một người thực hiện nếu tiện)

2 Xác định vấn đề hay ý kiến sẽ được "công" Phải làm cho mọi thành viên hiểu thấu đáo về đề tài

sẽ được tìm hiểu

3 Thiết lập các "luật chơi" cho buổi động não Chúng nên bao gồm:

• Người đầu nhóm có nhiệm vụ điều khiển buổi làm việc

• Không một thành viên nào có quyền đòi hỏi hay cản trở, đánh giá, phê bình hay thêm bớt vào ý kiến, từ vựng nêu ra, hay giải đáp của thành viên khác

• Cần xác định rằng không có câu trả lời nào là sai!

• Tất cả câu trả lời, các ý, các cụm từ, ngoại trừ nó đã được lập lại đều sẽ được thu thập ghi lại (cách ghi có thể tóm gọn trong một chữ hay một câu cho mỗi ý riêng rẽ)

• Vạch định thời gian cho buổi làm việc và ngưng khi hết giờ

4 Bắt đầu động não: Người lãnh đạo chỉ định hay lựa chọn thành viện chia sẻ ý kiến trả lời (hay những ý niệm rời rạc) Thư ký phải viết xuống tất cả các câu trả lời, nếu có thể, công khai hóa cho mọi người thấy (viết lên bảng chẳng hạn) Không cho phép bất kỳ một ý kiến đánh giá hay bình luận nào về bất kỳ câu trả lời nào cho đến khi chấm dứt buổi động

5 Sau khi kết thúc động, hãy lượt lại tất cả và bắt đầu đánh giá các câu trả lời Một số lưu ý về chất lượng câu trả lời bao gồm:

• Tìm những câu ý trùng lặp hay tương tự để thu gọn lại

• Góp các câu trả lời có sư tương tự hay tương đồng về nguyên tắc hay nguyên lí

• Xóa bỏ những ý kiến hoàn toàn không thích hợp

• Sau khi đã cô lập được danh sách các ý kiến, hãy bàn cãi thêm về câu trả lời chung

2 Phương pháp đối tượng tiêu điểm (Method of Focal

Objects)

Phương pháp đối tượng tiêu điểm là một phương pháp tích cực hóa tư duy trong khoa học sáng tạo Nó được giáo sư trường đại học tổng hợp Berlin F Kunze đưa ra những năm 1926 với tên gọi ban đầu là

phương pháp danh mục (catalogue), và được nhà bác học người Mỹ C Whiting hoàn thiện.

Ý tưởng của phương pháp là cải tiến một đối tượng bằng cách chuyển giao những dấu hiệu (tính chất, chức năng) của những đối tượng ngẫu nhiên vào đối tượng cần cải tiến Ví dụ đưa tính chất "thơm" của

"nước hoa" vào đối tượng "bút", ta có "bút có mùi thơm"

a) Các bước thực hiện:

Các bước thực hiện của phương pháp này bao gồm:

• Bước 1: Chọn đối tượng tiêu điểm cần cải tiến

• Bước 2: Chọn ngẫu nhiên 3, 4 đối tượng tiêu điểm

• Bước 3: Liệt kê các đặc điểm về đối tượng được chọn

• Bước 4: Kết hợp các đặc điểm của đối tượng được chọn với đối tượng tiêu điểm,

• Bước 5: Phát ý tưởng từ sự kết hợp ở bước 4 dựa trên sự liên tưởng tự do

• Bước 6: Đánh giá và lựa chọn những ý tưởng khả thi

b) Ví dụ về phương pháp

Vấn đề: Công ty điện thoại di động XYZ đang bị mất thị phần điện thoại di động trong nước bởi các

sản phẩm điện thoại di động của nước ngoài Ban giám đốc công ty triệu tập hội nghị sáng tạo sản phẩm điện thoại mới theo phương pháp “Lựa chọn đối tượng tiêu điểm”

• Bước 1: Chọn sản phẩm điện thoại di động với 3 chức năng cơ bản nghe, nói chuyện, nhắn tin.

• Bước 2: Chọn 3 đồ vật ngẫu nhiên: Máy tính nối mạng Internet, Bông hoa Hồng, Quạt gió

• Bước 3: Phân tích đặc điểm đối tượng

Trò chơi Nhiều mầu sắc Tạo gió

Xem phim Triết nước hoa Đàn hồi

Chạy Window Không ngấm nước Điều chỉnh tốc độ

• Bước 4 và 5: Kết nối các ý tưởng trong bảng với Điện thoại đang có chúng ta có thể có các sản

phẩm: Điện thoại hình dáng bông hoa, Điện thoại tỏa mùi hương, Điện thoại chạy phần mền Window, Điện thoại kết nối Internet, Điện thoại xem phim trực tuyến Điện thoại thay đổi mầu sắc theo ngày…

• Bước 6: Đánh giá và lựa chọn ý tưởng sản phẩm phù hợp

3 Phương pháp DOIT

DOIT là một phương pháp tư duy sáng tạo rất hiệu quả trong môi trường nghiên cứu Nó được nhiều

người mệnh danh là một "Trình tự đơn giản để sáng tạo".

Trong khi các kỹ thuật khác tập trung trên từng khía cạnh đặc biệt của tư duy sáng tạo, thì DOIT sẽ

"gói ghém" chúng lại với nhau, dẫn ra các phương pháp về sự xác định ý nghĩa và đánh giá của vấn đề

DOIT giúp bạn tìm ra kỹ thuật sáng tạo nào là tốt nhất.

Chữ DOIT là chữ viết tắt từ Anh ngữ bao gồm:

D: Define Problem (Xác định vấn đề)

O: Open Mind and Apply Creative Techniques (Cởi mở Ý tưởng và Áp dụng các Kỹ thuật Sáng tạo)

I: Identify the best Solution (Xác định lời Giải hay nhất)

T: Transform (Chuyển bước)

a) Lịch sử của phương pháp

Kĩ thuật này đã được miêu tả lần đầu trong quyển "The Art of Creative Thinking" (tạm dịch Nghệ thuật

Tư duy Sáng tạo) của Robert W Olson năm 1980.

b) Cách tiến hành

Dựa theo các bước viết tắt của DOIT việc tiến hành được phân ra như sau

i Xác định vấn đề

Phần này tập trung vào phân tích vấn đề, để đoán chắc rằng vấn đề được đặt ra là đúng Những bước sau đây sẽ giúp khẳng định và cô lập nguyên do của vấn đề:

• Kiểm lại rằng bạn nắm vững vấn đề, không chỉ thấy dấu hiệu của nó Hãy hỏi lập đi lập lại rằng tại sao vấn đề tồn tại, cho tới khi nào bạn nhận ra cội rễ của vấn đề

• Đặt câu hỏi tại sao vấn đề nảy sinh Điều này có thể dẫn tới mệnh đề tổng quát hơn của vấn đề

• Hãy nắm rõ các giới hạn, biên giới của vấn đề Rút ra từ các đối tượng cái gì là mục tiêu muốn đạt tới, cái gì ràng buộc những hoạt động/thao tác để đạt mục tiêu, và cái gì là những điều kiện môi trường có thể thay đổi hay hoán chuyển hay không các điều kiện này

• Ghi xuống các mục đích, các đối tượng và/hoặc các tiêu chuẩn mà một lời giải của vấn đề phải thoả mãn Sau đó, hãy "kéo dãn" mỗi mụch đích, mỗi đối tượng và tiêu chuẩn ra và viết xuống tất cả những ý tưởng mà nó có thể được "để mắt tới"

• Khi mà vấn đề có vẻ rất lớn, thì hãy chia nhỏ hay bẻ gãy nó ra thành nhiều phần Tiếp tục như vậy cho tới khi tất cả các phần chia ra đều có thể giải đoán được trong đúng phạm vi của

nó, hay là phải xác định một cách chính xác những vùng nào cần nghiên cứu để tìm ra

• Tổng kết vấn đề trong một dạng càng ngắn gọn súc tích càng tốt Tác giả cho rằng cách tốt nhất để làm việc này là viết xuống một số mệnh đề miêu tả vấn đề bằng hai từ và lựa chọn mệnh đề nào rõ nhất

ii Cởi mở ý tưởng và áp dụng các kỹ thuật sáng tạo

• Một khi đã nắm rõ vấn đề muốn giải quyết, bạn đã có đủ diều kiện để bắt đầu đề ra các lời giải khả dĩ Hãy chấp nhận tất cả những ý tưởng hay nảy sinh trong óc

• Ở giai đoạn này, chúng ta không cần đánh giá về các ý tưởng được đưa ra (cởi mở ý tưởng) Thay vào đó, hãy cố đưa ra càng nhiều càng tốt các ý kiến có thể dùng Ngay cả những ý tồi

có thể làm ngòi nổ cho các ý tốt về sau

• Kích thích những ý mới bằng cách "lôi ra" (một cách bắt buộc) những sự tương đồng, tương

tự giữa vấn đề đang suy nghĩ với những vấn đề khác tưởng chừng không hề có một liên hệ nào với nhau Chẳng hạn như (dùng phương pháp Thu Thập ngẫu nhiên):

• Viết xuống tên của các đối tượng vật chất, hình ảnh, thực vật, hay động vật

• Lập danh sách chi tiết các đặc tính của nó.

• Sử dụng danh sách này để làm mồi kích thích trực giác nảy sinh các ý mới cho việc giải quyết vấn đề

• Có thể dùng đến tất cả các phương pháp tư duy sáng tạo khác để tìm tất cả các ý có thể là lời giải đúng cho vấn đề Mỗi phương pháp sẽ cho ta những điểm mạnh và những điều lợi ích

• Hãy hỏi nhiều ngươì có nền tảng học vấn, có hiểu biết, và có mức độ thông minh khác nhau cho ý kiến về các lời giải Trong khi đưa ra các lời giải, hãy nhớ cho rằng mỗi cá nhân khác nhau sẽ có một cách tiếp cận khác nhau và cái nhìn khác nhau về cùng một vấn đề, và gần như chắc chắn rằng các ý kiến dị biệt đó sẽ góp phần vào quá trình chung

iii Xác định lời giải hay nhất

Chỉ có trong bước này mới cần lựa ra ý tưởng hay nhất trong các ý đã nêu trong các bước trước Thường thì ý tưởng tốt nhất được nhận ra một các hiển nhiên Nhưng nhiều lúc, một cách có giá trị là kiểm nghiệm và phát triển chi tiết hơn những ý kiến đã đề ra trước khi lựa chọn ý nào hay hơn để chắc chắn rằng một lời giải hay không bị bỏ quên Cách thức đánh giá các lời giải cũng tuỳ theo mụch đích

và điều kiện đã xác định ở bước đầu Một cách hay là đưa ra một thang điểm khách quan trong việc đánh giá các phương án Cuối cùng phương án nào cao điểm nhất sẽ được chọn

• Khi lựa chọn lời giải phải luôn bám sát vào các mục đích của bạn Việc quyết định sẽ trở nên

dễ dàng khi mà bạn hiểu rõ các mục đích này

• Ghi ra tất cả những "mặt trái" hay yếu điểm của ý kiến của bạn Hãy thật sự nghiêm khắc! Cố gắng để làm tốt lên (mỹ hoá) các mặt xấu này Sau đó hãy điều chỉnh lời giải để giảm các khía cạnh yếu kém trên

• Hãy nhấn mạnh các hậu quả tiềm tàng: xấu nhất cũng như tốt nhất có thể xảy đến khi thực thi lời giải của bạn Điều chỉnh lại lời giải để giảm nhẹ hết sức hậu quả xấu và tăng cường tối đa những ảnh hưởng tích cực Tiến hành "Chuyển bước" nếu bạn có đủ sức

iv Chuyển bước

• Sau khi xác định và đưa ra lời giải cho vấn đề, thì bước cuối cùng là thực hiện lời giải Biến lời giải thành hành động Bước này không chỉ bao gồm sự phát triển sản phẩm bền vững của các ý kiến của bạn mà còn bao gồm cả các mặt khác (như là thị trường và giao thương nêu vấn đề có liên quan đến sản xuất) Điều này có thể cần nhiều thì giờ và công sức Bước cuối này thường trở nên khó khăn cho nhiều người nghiên cứu độc lập không có kinh nghiệm về sản xuất Do đó việc liên kết với các nhà sản xuất có kinh nghiệm hay các nhà đầu tư cũng là một bước đòi hỏi một số kỹ năng gia tế cần thiết

• Hiểu biết tường tận về thị trường, địa phương, chế độ, luật lệ, con người, xã hội và các yếu tố sản xuất tại nơi mình muốn thực thi kế hoạch sẽ đóng vai trò tối quan trọng trong bước này

• Một lời nhắc nhở khá quan trọng: Khi mà thì giờ cho phép, hãy lợi dụng tìm hiểu thêm những quá trình nghiên cứu và những dự định khác xem các ý kiến nào đã được thử nghiệm

• Có rất nhiều nhà sáng tạo thất bại trong giai đoạn này Họ sẽ có nhiều vui sướng để sáng chế

ra nhiều sản phẩm và dịch vụ mới là những thứ có thể đi trước thị trường hiên tại trong nhiều