STT 101 Họ và tên Nguyễn Khánh Ly BÀI T P MÔN XÃ H I H C Đ I C NGẬP MÔN XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG ỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG ỌC ĐẠI CƯƠNG ẠI CƯƠNG ƯƠNG 1, Tiểu sử Herbert Spencer sinh ngày 27 tháng 4 năm 1820 và mất[.]
Trang 1STT: 101
Họ và tên : Nguyễn Khánh Ly
BÀI T P MÔN XÃ H I H C Đ I C ẬP MÔN XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG ỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG ỌC ĐẠI CƯƠNG ẠI CƯƠNG ƯƠNG NG
1, Tiểu sử
Herbert Spencer sinh ngày 27 tháng 4 năm 1820 và mất ngày 8 tháng 12 năm 1903 Ông là một triết gia, nhà lý thuyết chính trị tự do cổ điển, nhà
lý thuyết xã hội học Anh Spencer đã phát triển một khái niệm toàn diện tiến hóa như là sự phát triển tiến bộ của thế giới tự nhiên, của các cơ thể sinh vật, trí tuệ và của xã hội văn hóa con người.Con người sống độc than suốt đời này đã đóng góp một loạt chủ đề khác nhau, bao gồm đạo đức học, tôn giáo, chính trị, triết học, sinh học, xã hội học và tâm lý học Đóng góp nổi tiếng nhất của ông là việc tạo ra thuật ngữ “sự sống sót của loài thích hợp nhất” (survival of the fittest), thuật ngữ ông tạo ra trong nguyên lý sinh vật (Principles of Biology, 1864), sau khi đọc
Nguồn gốc của Charles Darwin Thuật ngữ này thừa nhận mạnh mẽ chọn lọc tự nhiên, nhưng Spencer lại mở rộng sự tiến hóa sang các lĩnh vực khác của xã hội học và đạo đức học và ông đã sử dụng chủ nghĩa Lamarck hơn là chọn lọc tự nhiên
2, Những đóng góp của Herbert Spencer trong lĩnh vực xã hội học
Herbert Spencer chịu ảnh hưởng bới thuyết tiến hóa của Darwin (1809-1882), ông đưa ra quan điểm tiến hóa xã hội học, Herbert Spencer giải thích rằng chỉ các cá nhân nào hệ thống xã hội nào có khả năng thích nghi với môi trường xung quanh mới có thể tồn tại được trong cuộc đấu tranh sinh tồn Herbert Spencer cũng cho rằng xã hội học phải hướng tới tìm ra các quy luật và nguyên lý chung cơ bản để giải thích hiện thực xã hội
Trang 2Quan niệm về xã hội của Herbert Spencer: Ông coi xã hội như một cơ thể sống, cũng như mọi hiện tượng tự nhiên, xã hội vận động và phát triển theo quy luật Theo Spencer nguyên lý cơ bản nhất của xã hội học
là nguyên lý tiến hóa Các xã hội loài người phát triển tuân theo quy luật tiến hóa Các xã hội loài người phát triển tuân theo quy luật tiến hóa từ
xã hội có cơ cấu nhỏ, đơn giản, chuyên môn hóa thấp, không ổn định, dễ phân rã đến xã hội có cơ cấu lớn hơn, phức tạp, chuyên môn hóa cao, liên kết ổn định bền vững
Tương tự như cơ thể sống (cơ thể siêu- hữu cơ), ông đã chỉ ra những điểm giống và khác nhau rất quan trọng giữa cơ thể sống và xã hội Xã hội bao gồm các bộ phận có khả năng ý thức và tích cực tác động lẫn nhau một cách gián tiếp, thông qua ngôn ngữ, ký hiệu Điêm giống nhau
là cả cơ thể sinh học và cơ thể xã hội đều có khả năng tồn tại và phát triển Cả hai loại cơ thể xã hội đều theo những quy luật như tăng kích cỡ của cơ thể làm tăng tính chất và trình độ chuyên môn hóa chức năng Các bộ phận của cơ thể tác động lẫn nhau chặt chẽ đến mức thay đổi ở một bộ phận này kéo theo sự thay đổi ở các bộ phận khác Mỗi bộ phận
là một cơ thể vi mô, một cơ quan, một tế hào Xã hội là một hệ thống bao gồm các tiểu xã hội Giống như các cơ thể sống, với tư cách là cơ thể siêu - hữu cơ, xã hội liên tục trải qua các giai đoạn tiến hóa, suy thoái kế tiếp nhau, tức là tăng trưởng, phân hóa, liên kết, phân rã nhằm thích nghi với môi trường xung quanh
Căn cứ vào các đặc điểm của quá trình tiến hóa, Spencer chia các xã hội thành hai loại: Xã hội quân sự và xã hội công nghiệp:
- Xã hội quân sự có cơ chế tổ chức, điều chỉnh mang tính tập trung, độc
đoán cao độ để phục vụ các mục tiêu quốc phòng và chiến tranh Hoạt động của các cơ cấu xã hội (các tổ chức xã hội) các cá nhân bị nhà nước kiểm soát chặt chẽ
- Xã hội công nghiệp có đặc trưng là cơ cấu tổ chức ít tập trung, ít độc
đoán để phục vụ các mục tiêu xã hội là sản xuất hàng hóa dịch vụ Mức
độ kiểm soát của nhà nước đối với cá nhân và các cơ cấu xã hội thấp
Spencer phân loại xã hội quân sự - công nghiệp dựa trên quá trình tiến
hóa tuần hoàn bởi bất kỳ một tổ chức của xã hội khi phát triển đều có
Trang 3thể chuyển đổi từ tập trung, độc đoán (kiểu quân sự) sang phi tập trung, dân chủ (kiểu công nghiệp) rồi lại trở về tập trung, độc đoán (kiểu quân sự) rồi lại sang kiểu công nghiệp điều này phụ thuộc vào thể chế lãnh đạo của đất nước trong từng thời kỳ
- Quan niệm về thiết chế xã hội
Thiết chế xã hội là khuôn mẫu, kiểu tổ chức xã hội đảm bầo đáp ứng nhu cầu xã hội, đồng thời kiểm soát hoạt động của các cá nhân và các nhóm trong xã hội ông cho rằng thiết chế xã hội nào giúp xã hội thích nghi, tồn tại và phát ưiển được thì thiết chế đó được duy trì và củng cố Trong
số các thiết chế xã hội ông đặc biệt chú ý tới thiết chế gia đình, dòng họ, nghi lễ, chính trị, tôn giáo và kinh tế
Spencer khi nghiên cứu về thiết chế xã hội đã cho rằng cả xã hội nói chung và các thiết chế xã hội nói riêng đều tuân theo quy luật tiến hóa
- Phương pháp nghiên cứu của xã hội học
Spencer cho rằng xã hội học phải vận dụng phương pháp thực chứng để nghiên cứu xã hội ông là người kế cận tiếp bước A.Comte Nhưng khác với A.Comte, Spencer cho rằng khi vận dụng phương pháp thực chứng
để nghiên cứu xã hội thì xã hội học gặp nhiều khó khăn, ông đã phân biệt hai loại vấn đề khó khăn khách quan và chủ quan
Khó khăn mang tính chủ quan thường liên quan đến người nghiên cứu, bởi kết quả nghiên cứu xã hội học rất dễ bị chi phối bởi lăng kính chủ quan của người nghiên cứu như trình độ tri thức, kỹ năng và tay nghề, kinh nghiệm Bên cạnh đó nhiều khi còn chịu ảnh hưởng bởi những định kiến, thiên kiến về chính trị hoặc tôn giáo, đạo đức nghề của người làm nghiên cứu điều này ảnh hưởng tới kết quả của quá trình nghiên cứu Khó khăn khách quan liên quan tới vấn đề số liệu Các nhà nghiên cứu rất khó đo lường các trạng thái chủ quan của đối tượng nghiên cứu tức là các đặc điểm của các cá nhân, các nhóm xã hội, trong khi các hiện tượng
xã hội không ngừng vận động, biến đổi Bản thân quá trình nghiên cứu cũng rất dễ bị ảnh hưởng bởi trạng thái tình cảm, tầm trạng xã hội làm ảnh hưởng tới kết quả nghiên cứu
Để giải quyết vấn đề khó khăn này Spencer đã đưa ra một số giải pháp
cơ bản để khắc phục trong quá trình nghiên cứu xã hội học Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng để khắc phục vấn đề này đòi hỏi nhà nghiên cứu xã
Trang 4hội học phải tuân thủ nghiêm ngặt một số quy tắc, thủ tục, tiêu chuẩn, kỹ thuật nghiên cứu xã hội học khi tiến hành nghiên cứu
Tóm lại: Tư tưởng xã hội học Spencer không tinh vi theo tiêu chuẩn
khoa học thế kỷ XX, nhưng những đóng góp của ông đã để lại nhiều ý tưởng quan trọng và có những ảnh hưởng sâu sắc được tiếp tục phát triển trong các trường phái, lý thuyết xã hội học hiện đại
3, Đánh giá về những đóng góp của Herbert Spencer
Thứ nhất: Các khái niệm và đặc biệt là nguyên lý xã hội học của Spencer có
ý nghĩa rất quan trọng đối với phương diện lý thuyết của khoa học xã hội
học Chẳng hạn như sau này, những phân tích về tác
nhân của xã hội và các
nguyên lý tiến hóa xã hội, nguyên lý về cơ cấu xã hội của ông đóng vai trò là
nền tảng hình thành nên xu hướng chức năng luận trong
xã hội học Để phát
triển tư tưởng của Spencer, Durkheim - đại diện tiêu biểu cho trường phái chức
năng, đã tập trung nghiên cứu các bộ phận, các yếu tố khác nhau của tổ chức xã
hội trong việc đáp ứng các nhu cầu tồn tại của cả hệ
thống xã hội
Thứ hai: Mặc dù xã hội học của Spencer không tinh vi theo chuẩn mực, nhưng
đã để lại nhiều ý tưởng quan trọng được tiếp tục phát triển trong các
trường phái và lý thuyết xã hội học hiện đại, cũng như trở thành tiền đề cơ
bản cho những trường phái xã hội học mới xuất hiện Một
số minh chứng có
Trang 5thể kể đến như: Cách tiếp cận cơ cấu của Spencer đã
được các nhà xã hội học
Durkheim, Parsons, Merton cùng những người khác kế thừa và phát triển thành trường phái cơ cấu – chức năng luận khá nổi tiếng trong
xã hội học Hay bóng dáng của xã hội học Spencer còn in đậm nét trong cách tiếp cận hệ thống, lý thuyết tổ chức xã hội, lý thuyết phân tầng xã hội và các nghiên cứu xã hội học về chính trị, tôn giáo và thiết chế xã hội
Cách phân tích của Spencer về mối liên hệ giữa các đặc điểm dân số học như quy mô và mật độ dân số đã mở đầu cho trường phái sinh thái học người (human ecology) và “trường phái Chicago” (Chicago School) phát triển ở thế kỷ XX Các trường phái này quan tâm đến phân tích ảnh hưởng giữa các quá trình dân số như tăng dân số, phân bố dân cư và các quá trình xã hội như phân hóa, cạnh tranh và lối sống thành thị
→ Tựu chung lại, những đóng góp của ông tuy gặp nhiều tranh cãi,
nhưng
chúng vẫn rất có giá trị trong việc phục vụ cho nhu cầu của thời đại
và thể hiện mong muốn thống nhất kiến thức với nhu cầu biện minh khoa học của bản thân ông.
Nguồn tham khảo chính:
1 Trường Đại học Trà Vinh, “Chương 1: Sự hình
thành và phát triển của Xã hội
học”, Tài liệu giảng dạy môn Xã hội học đại cương, Kiều Văn Đạt, biên soạn.
Lưu hành nội bộ, trang số 7.
2 Nguyễn Đức Chiện (2005), “Vài nét về một số khuynh hướng lý thuyết xã hội
học ở Châu Âu thế kỷ XX”, Tạp chí Xã hội học.
3 Harry Burrows, "Herbert Spencer", Britannica, Dec 4.2021.