11 PHẦN MỞ ĐẦU Dư luận xã hội với tư cách một hiện tượng thuộc lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội, luôn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ những giá trị chung của xã hội cũng như lợi ích cá[.]
Trang 1đời sống xã hội, luôn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ những giá trị chung của xã hội cũng như lợi ích cá nhân chính đáng của con người Đối với đại đa số nhân dân, lợi ích quốc gia, dân tộc luôn ở vị trí hàng đầu Mỗi khi các giá trị của quốc gia, dân tộc bị xâm hại thì dư luận xã hội lập tức xuất hiện với thái độ lên án, phản đối gay gắt; đồng thời dư luận xã hội cũng có tác dụng tuyên truyền trong các tầng lớp xã hội những giá trị pháp luật và các tư tưởng tiến bộ, nhân văn
Trong quản lý xã hội đòi hỏi người lãnh đạo, quản lý phải hiểu biết sâu sắc nhu cầu và lợi ích của quần chúng trong sản xuất cũng như trong đời sống Nghiên cứu dư luận xã hội là một trong những hình thức tốt nhất để thu thập những thông tin phản ánh tâm tư nguyện vọng cũng như suy nghĩ và cảm xúc của các tầng lớp xã hội Dư luận xã hội giúp ta nắm bắt kịp thời thực trạng tư tưởng của các nhóm xã hội khác nhau, cũng như những diễn biến của thực trạng này trong từng thời kỳ Đây cũng là những nguồn thông tin vô cùng quý giá giúp
ta khắc phục bệnh quan liêu xa rời thực tiễn, xa rời quần chúng, khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí trong lãnh đạo quản lý xã hội Vì các thông tin này còn là những tín hiệu phản hồi từ phía xã hội, từ phía quần chúng đối với việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội từ đó có cơ sở điều chỉnh, bổ sung các chủ trương biện pháp cho phù hợp hơn
Xuất phát từ ý nghĩa và vai trò quan trọng của dư luận xã hội, tôi chọn nội
dung “Vai trò của dư luận xã hội trong công tác lãnh đạo, quản lý”, làm bài thu
hoạch môn Xã hội học trong lãnh đạo, quản lý
Trang 2PHẦN NỘI DUNG
1 Khái niệm
Dư luận xã hội là một hiện tượng đời sống xã hội quen thuộc mà mỗi cá nhân, tổ chức (bao gồm cả quốc gia), trong cuộc sống hàng ngày, thường phải quan tâm và tính toán đến Phần đông các nhà nghiên cứu định nghĩa DLXH là
sự phán xét, đánh giá của các giai cấp, tầng lớp, cộng đồng xã hội đối với các vấn đề mà họ quan tâm Có thể liệt kê ra rất nhiều định nghĩa khác nhau về dư luận xã hội nhưng khái niệm về dư luận xã hội sau đây tương đối phù hợp với
thực tiễn Việt Nam hiện nay: “Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, có liên quan đến lợi ích, các mối quan tâm của công chúng”
Một số lưu ý:
- Dư luận xã hội như là sản phẩm của ý thức xã hội thể hiện trên các mặt nhận thức, cảm xúc, ý chí (đôi khi cả trong hành động) Mỗi luồng ý kiến là một tập hợp các ý kiến cá nhân giống nhau; Dư luận xã hội có thể bao gồm nhiều luồng ý kiến khác nhau, thậm chí đối lập nhau; Luồng ý kiến có thể rộng (tuyệt đại đa số, đa số, nhiều ý kiến) hoặc hẹp (một số ý kiến)
- Khách thể của dư luận xã hội là những sự kiện, hiện tượng khác nhau trong đời sống xã hội và gắn với lợi ích của các nhóm xã hội Chỉ có những sự kiện, hiện tượng, vấn đề xã hội có tính thời sự, liên quan đến lợi ích, các mối quan tâm hiện có của nhiều người mới có khả năng tạo ra dư luận xã hội
- Chủ thể của dư luận xã hội là các tầng lớp nhân dân, những người có liên quan hoặc có mối quan tâm đến các sự kiện hiện tượng nói trên
- Phương thức thể hiện của dư luận xã hội tồn tại dưới nhiều hình thức: công khai hoặc ngấm ngầm không công khai Xét về khía cạnh nhận thức, dư luận không tuân theo qui tắc nghiêm ngặt của nhận thức chân lý, trong dư luận luôn có cái đúng và cái sai
Trang 3- Dư luận xã hội có các thuộc tính sau:
+ Khuynh hướng: Thái độ của dư luận xã hội đối với mỗi sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội có thể khái quát theo các khuynh hướng nhất định: tán thành, phản đối hay băn khoăn, lưỡng lự, chưa rõ thái độ Cũng có thể phân chia
dư luận theo các khuynh hướng như tích cực, tiêu cực; tiến bộ, lạc hậu, “cấp tiến”, “bảo thủ”
+ Cường độ: Thể hiện “sức căng” của mỗi khuynh hướng Ví dụ, khuynh hướng phản đối có thể biểu hiện ở các sức căng khác nhau: phản đối gay gắt; phản đối, nhưng không gay gắt…
+ Sự thống nhất và xung đột của dư luận xã hội: Theo các nhà xã hội học,
đồ thị phân bố dư luận xã hội hình chữ U (có hai luồng ý kiến chính, trái ngược nhau, tỷ lệ ủng hộ mỗi luồng ý kiến này ngang bằng hoặc xấp xỉ nhau) biểu thị
sự xung đột, hình chữ L (trong số các luồng ý kiến, nổi lên một luồng ý kiến được đa số ủng hộ) biểu thị sự thống nhất cao
+ Tính bền vững: Một số tác giả thường khẳng định dư luận xã hội có tính
dễ biến đổi Tuy nhiên khẳng định này mới chỉ đúng một phần Có những dư luận xã hội chỉ qua một đêm là thay đổi, nhưng cũng có những dư luận hàng chục năm không thay đổi
+ Sự tiềm ẩn: Dư luận xã hội về những vấn đề của cuộc sống xã hội có thể
ở trạng thái tiềm ẩn, không bộc lộ bằng lời
- Cơ sở nhận thức và cơ sở xã hội của dư luận xã hội:
+ Cơ sở nhận thức của dư luận xã hội: Nội dung và sắc thái của dư luận
xã hội được quy định trước hết bởi trình độ hiểu biết của công chúng, nhóm xã hội Sự hiểu biết nhiều hay ít, sâu sắc hay không sâu sắc của công chúng, nhóm
xã hội đối với vấn đề, hiện tượng, sự kiện quyết định sự đánh giá đúng hay sai của công chúng, nhóm xã hội đối với vấn đề, sự kiện, hiện tượng đó Một trong những yếu tố nhận thức có ảnh hưởng khá phổ biến đến sự phán xét của dư luận
Trang 4xã hội, đó là khuôn mẫu tư duy xã hội Khuôn mẫu tư duy xã hội là những quan niệm, suy lý, phán xét khái quát, giản đơn, hữu hạn nhưng có tính phổ biến và tương đối bền vững trong một cộng đồng xã hội
+ Cơ sở xã hội của dư luận xã hội: Các yếu tố xã hội, trước hết là lợi ích nhóm, tầng lớp, giai cấp, quốc gia, dân tộc có mối liên hệ chặt chẽ với nội dung
và sắc thái của dư luận xã hội Trong một nhà nước mạnh, chính quyền và nhân dân gắn bó với nhau, lợi ích quốc gia, dân tộc thường được coi trọng hơn các lợi ích khác (cá nhân, nhóm, tầng lớp, giai cấp); trước các sự kiện, hiện tượng, vấn
đề xã hội, người ta thường lấy lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích cộng đồng làm
cơ sở để đưa ra sự nhận xét, đánh giá, bày tỏ thái độ của mình Trong một nhà nước yếu, dân chủ không được coi trọng, pháp luật, kỷ cương bị buông lỏng, chủ nghĩa cá nhân phát triển, người ta thường nhân danh lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng để đưa ra ý kiến này, ý kiến kia, nhưng nếu phân tích kỹ thì không phải như vậy, lợi ích cá nhân, cục bộ mới chính là căn cứ của các ý kiến
đó Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có nhiều lợi ích khác nhau Về bản chất, các lợi ích này là thống nhất với nhau Tuy nhiên, ngoài các lợi ích cá nhân, đặc thù hợp lý của các cá nhân, tầng lớp, giai cấp, nhóm xã hội (các lợi ích gắn liền với lợi ích quốc gia, dân tộc), các cá nhân, tầng lớp, giai cấp, nhóm xã hội có thể chạy theo các lợi ích cá nhân, đặc thù cực đoan, có lợi cho mình nhưng đi ngược lại lợi ích của quốc gia, dân tộc nói chung, của các cá nhân, tầng lớp, giai cấp, nhóm xã hội khác nói riêng
2 Vai trò của dư luận xã hội trong công tác lãnh đạo, quản lý
Dư luận xã hội được xem như là một trong những nhiệm vụ quan trọng thuộc lĩnh vực công tác tuyên huấn của Đảng Cộng sản các nước Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở thập kỷ 70, 80 của thế kỷ 20, nghiên cứu dư luận xã hội cho phép hoàn thành một loạt những nhiệm vụ quan trọng về lãnh đạo xã hội: Trong hoạt động kinh tế và xã hội của Đảng và Nhà nước, nó giúp phát hiện kịp thời những vấn đề nảy sinh đang tác động tới những bộ phận nhất
Trang 5định của xã hội và do đó có thể áp dụng những biện pháp đúng lúc để giải quyết vấn đề Trong lĩnh vực tư tưởng, việc nắm bắt dư luận xã hội cho phép hiểu biết
sự phát triển của ý thức giác ngộ của quần chúng và rút ra những kết luận về hiệu quả công tác tư tưởng do Đảng tiến hành Nói về vai trò của dư luận xã hội trong hoạt động quản lý, V.I Lênin chỉ rõ: “chúng ta chỉ có thể lãnh đạo tốt nếu chúng ta biết thể hiện chính xác những gì mà nhân dân lo nghĩ”. Như vậy, dù muốn hay không muốn, phần lớn các chính trị gia, các nhà nghiên cứu triết học đều nhận thấy vai trò hết sức quan trọng của dư luận xã hội trong việc quản lý, điều hành xã hội
Trong các tài liệu về công tác xây dựng Đảng của các Đảng Cộng sản Liên Xô, Cu Ba… công tác dư luận xã hội được xem như là một phương tiện để thu thập thông tin và nhận biết chính xác nhất thực trạng của một hiện tượng nhất định đồng thời nó cho phép các nhà làm công tác tư tưởng đi sâu tìm hiểu những mặt cụ thể của một vấn đề bất kỳ lúc nào Công tác nghiên cứu dư luận
xã hội chủ yếu được thực hiện thông qua việc lấy thông tin định kỳ từ các đảng viên, thông tin viên dư luận… tổng hợp thành các báo cáo dư luận xã hội; thông qua các cuộc thăm dò, điều tra, khảo sát lấy ý kiến dư luận xã hội các tầng lớp nhân dân
Ở Mỹ và các nước phương Tây, dư luận xã hội đã được quan tâm đến từ khá sớm và được xem như một công cụ lãnh đạo của giai cấp tư sản Cùng với
sự phát triển của nền dân chủ tư sản, hiện tượng dư luận xã hội được quan tâm nhiều ở các nước châu Âu từ cuối thế kỷ 19 và trở thành trung tâm của sự chú ý vào cuối thế kỷ 20 Dư luận xã hội được xem như một ngành khoa học liên ngành bao gồm chính trị học, tâm lý học, xã hội học, báo chí học…
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của dư luận xã hội đối với quá trình lãnh đạo, quản lý xã hội:
Những người có quan điểm dựa trên tinh thần của các nhà triết học như Platon, Thomas Hobbes, Walter Lippman… không đồng ý rằng quần chúng có
Trang 6đủ khả năng giúp ích cho chính phủ Theo các tác giả này, chính phủ không nên giám sát thông tin về các cuộc thăm dò dư luận xã hội tiến hành hàng ngày hoặc tham khảo kết quả trưng cầu dân ý để quyết định các chương trình nghị sự của
họ Họ cho rằng đa số dân chúng không nắm được thông tin, do đó dân chúng không thể có khả năng biết được cái gì là tốt cho đất nước mình Họ cũng cho rằng khi các nhà lãnh đạo mong chờ vào ý kiến dư luận (như qua các cuộc điều tra, lấy ý kiến của các nhóm trong xã hội) thì họ sẽ trở thành những kẻ đi theo gót dư luận chứ không phải là những nhà lãnh đạo Những người thuộc trường phái này nhìn nhận các cuộc trưng cầu ý kiến của chính phủ là một phương pháp không thích hợp để quyết định các công việc của đất nước
Những người theo quan điểm của những triết gia đặt nhiều niềm tin vào quần chúng như Aristotle, Locke, Rousseau và Jefferson , lại chủ trương ủng
hộ sự tham gia đầy đủ của công chúng vào mọi công việc của chính phủ, những người theo quan điểm này đều đồng tình với quan điểm: mọi quyết định đưa ra
mà thiếu sự hiểu biết về dư luận xã hội sẽ chỉ đại diện cho ý kiến của tầng lớp tinh hoa, chịu ảnh hưởng của vận động hành lang hoặc những nhóm lợi ích đặc biệt Họ tin rằng nghiên cứu dư luận xã hội đóng một vai trò quan trọng vì nó đảm bảo sự tham gia đầy đủ của mọi công dân vào công việc chính phủ Ngày nay, Mỹ và các nước phương Tây sử dụng triệt để các kết quả điều tra dư luận
xã hội vào mục đích chính trị cũng như quản lý kinh tế Tại các nước này, có hai hình thức nắm bắt dư luận xã hội chủ yếu: một là, thăm dò dư luận xã hội (poll) được sử dụng phổ biến trong các chiến dịch vận động tranh cử bởi tính chất nhanh, chính xác của thông tin thu được Hai là, điều tra dư luận xã hội (survey) được sử dụng dưới hình thức phát phiếu điều tra hoặc tiến hành các cuộc phỏng vấn, thảo luận để thu thập thông tin
Ở Việt Nam, ngay từ đầu những năm 80 (thế kỷ XX), Đảng ta đã thấy được sự cần thiết của công tác nghiên cứu dư luận xã hội Hoạt động nghiên cứu, điều tra, nắm bắt dư luận xã hội đã chính thức được thực hiện kể từ năm
Trang 71982, khi Ban Bí thư có quyết định thành lập Viện Dư luận xã hội trực thuộc Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương)
Trong những năm qua, tầm quan trọng của công tác điều tra, nắm bắt, nghiên cứu dư luận xã hội đã được khẳng định trong nhiều văn kiện của Đảng: Văn kiện Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương (khóa VII) có nêu nhiệm vụ: “Nâng cao chất lượng thông tin nội bộ và công tác tuyên truyền, coi trọng biện pháp điều tra dư luận xã hội”; Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương (khóa VII) yêu cầu: “Tổ chức điều tra dư luận xã hội về những vấn
đề cần thiết cho công tác lãnh đạo, quản lý nhà nước”; Nghị quyết Trung ương
5, khoá X về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trước yêu cầu mới, tiếp tục nhấn mạnh "Chú trọng công tác nghiên cứu, điều tra xã hội học, nắm bắt dư luận
xã hội phục vụ công tác tư tưởng”
Gần đây nhất, ngày 18 tháng 8 năm 2014, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khoá XI) đã ra Kết luận số 100-KL/TW về việc đổi mới và nâng cao chất lượng
công tác điều tra, nắm bắt, nghiên cứu dư luận xã hội, trong đó nêu rõ: “Điều tra, nắm bắt, nghiên cứu dư luận xã hội là công việc quan trọng và rất cần thiết nhằm nắm bắt, tập hợp kịp thời, sát thực tâm tư, tình cảm, ý chí, nguyện vọng của Nhân dân về những vấn đề, sự kiện có tính thời sự trong nước và thế giới, đặc biệt là đối với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; giúp các
cơ quan lãnh đạo, quản lý có thêm thông tin tham khảo trong quá trình xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; là một khâu quan trọng, cần thiết trong xây dựng, ban hành, tổ chức thực hiện, đánh giá kết quả thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước”
Điều tra dư luận xã hội là hình thức nắm thông tin dư luận xã hội bằng phương pháp điều tra xã hội học Phương pháp này tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu có tính khoa học Hiện nay, hình thức phổ biến là điều tra thông qua phát phiếu hỏi cho các đối tượng được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu
Trang 8nhiên hoặc có chủ định Nắm bắt dư luận xã hội là hình thức tập hợp thông tin dư luận xã hội không thông qua phương pháp điều tra xã hội học Hình thức nắm bắt
dư luận xã hội rất đa dạng, bao gồm: Nắm bắt thông tin qua mạng lưới cộng tác viên; qua các phương tiện thông tin đại chúng; qua việc lấy ý kiến đóng góp của các tầng lớp nhân dân đối với dự thảo các văn kiện, văn bản pháp luật… Nghiên cứu dư luận xã hội là những nghiên cứu lý luận và thực tiễn về dư luận xã hội
3 Liên hệ thực tế ở đơn vị Tạp chí Cộng sản
Với chức năng là cơ quan lý luận và chính trị của Đảng, Tạp chí Cộng sản phải làm rõ cơ sở lý luận, tính đúng đắn, tính khoa học của đường lối, chính sách của Đảng Tạp chí lại phải dùng lý luận phân tích những vấn đề nảy sinh từ cuộc sống chính trị - xã hội trong nước và trên thế giới mà cán bộ, đảng viên và nhân dân quan tâm, từ đó hướng dẫn các hoạt động thực tiễn Thông qua việc tuyên truyền giáo dục chủ nghĩa Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, tạp chí
lý luận của Đảng đấu tranh chống các khuynh hướng tư tưởng sai lầm, chống mọi biểu hiện của chủ nghĩa cơ hội, bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác -Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Trong cuộc đấu tranh đó, Tạp chí phải dùng lý luận để phân tích, phê phán những điều sai trái, và trình bày những tư tưởng, quan điểm, nhận thức đúng Các bài viết đăng trên tạp chí phải có sức thuyết phục bằng sự soi sáng của lý luận Có nắm vững chức năng lý luận và chính trị của Tạp chí mới phát hiện đúng những đề tài, những vấn đề mà Tạp chí cần đề cập trong từng thời kỳ, và cả trong từng bài cụ thể
Tạp chí là của toàn Đảng, với chức trách và nhiệm vụ của mình là cơ quan
lý luận và chính trị của Đảng, chịu trách nhiệm trước Đảng về việc tổ chức, biên tập bài của Tạp chí, đội ngũ cán bộ biên tập của Tạp chí có vai trò rất quan trọng trong hoạt động của Tạp chí Chính họ là người xây dựng kế hoạch hằng năm, từng quý, từng tháng của Tạp chí và chịu trách nhiệm thực hiện kế hoạch đó Chính họ là người chịu trách nhiệm tổ chức, xây dựng đội ngũ cộng tác viên,
Trang 9góp ý với cộng tác viên về đề tài và nội dung thể hiện trong từng bài, trực tiếp biên tập bài do cộng tác viên gửi đến Điều đó đòi hỏi Bộ Biên tập chẳng những phải quán triệt đường lối, quan điểm của Đảng, mà còn phải quán triệt quan điểm báo chí cách mạng của Đảng Cán bộ trong Bộ Biên tập Tạp chí phải thật
sự là những chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng, lý luận của Đảng, là những người có phẩm chất chính trị tốt, có tính Đảng cao, có lập trường, quan điểm vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, tin tưởng tuyệt đối ở Trung ương Đảng, có trình độ hiểu biết về lý luận Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh
và quan điểm, đường lối của Đảng Cán bộ biên tập Tạp chí phải hiểu biết sâu về thực tiễn cách mạng Việt Nam, nắm được kịp thời những vấn đề cuộc sống đang đặt ra Đồng thời họ phải là nhà báo thật sự, phải có năng lực nghiên cứu và biên tập, phải có sự nhạy cảm trong việc nắm bắt các vấn đề, dư luận xã hội và có trình độ thể hiện Đó là chưa nói đến trình độ học vấn, ngoại ngữ, tin học cần thiết mà một người hoạt động báo chí phải có Mặt khác, cán bộ biên tập Tạp chí phải là những người làm báo có đạo đức, giữ vững đạo đức báo chí, không cá nhân, vị kỷ, không chạy theo danh lợi mà uốn cong ngòi bút
PHẦN KẾT LUẬN
Trang 10Trong những năm qua, xác định rõ tầm quan trọng của công tác nắm bắt
dư luận xã hội, vai trò vị trí của nó đối với sự lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, góp phần ổn định tình hình chính trị - xã hội, phát triển kinh tế của đất nước Đặc biệt, trong thời điểm hiện nay, các thế lực thù địch phản động không ngừng từ
bỏ âm mưu chống phá cách mạng nước ta bằng chiến lược "Diễn biến hoà bình".
Trước sự bùng nổ thông tin một cách mạnh mẽ; sự phát triển vượt bậc của Internet và các loại báo mạng điện tử thì việc cần phải nắm vững tư tưởng, định hướng thông tin đối với nhân dân là yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ những người làm công tác tư tưởng của Đảng
Thực tiễn cho thấy, hoạt động lãnh đạo, quản lý mang tính chất rất phức tạp Vì vậy, đòi hỏi người cán bộ lãnh đạo, quản lý phải có sự nhạy bén, sáng tạo, quyết đoán trong những hoàn cảnh cụ thể để đưa ra quyết định lãnh đạo đúng đắn, phù hợp với quy định của pháp luật
Hiện nay sự nghiệp đổi mới đất nước diễn ra càng nhanh, càng nhiều vấn
đề mới nảy sinh vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích dư luận xã hội về các vấn đề mới đó càng giúp cho các nhà lãnh đạo, quản lý có thêm cơ sở để đề
ra những quyết định đúng thúc đẩy sự nghiệp đổi mới đi đúng hướng và đem lại hiệu quả thiết thực
TÀI LIỆU THAM KHẢO