Bài thu hoạch ccllct, môn xã hội học trong lãnh đạo quản lý, phương pháp xã hội học và cách vận dụng

MỤC LỤC MỞ ĐẦU 2 NỘI DUNG 4 1 Phương pháp xã hội học định nghĩa và các bước thực hiện 4 1 1 Định nghĩa 4 1 2 Các bước thực hiện phương pháp xã hội học 4 2 Phương pháp xác định vấn đề xã hội học và các[.]

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 4

1 Phương pháp xã hội học: định nghĩa và các bước thực hiện 4

1.1 Định nghĩa 4

1.2 Các bước thực hiện phương pháp xã hội học 4

2 Phương pháp xác định vấn đề xã hội học và cách vận dụng 4

2.1 Phương pháp xác định vấn đề xã hội học 4

2.2 Cách vận dụng 6

3 Phương pháp chọn mẫu và cách vận dụng 6

3.1 Phương pháp chọn mẫu 6

3.2 Cách vận dụng 9

4 Phương pháp thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu và cách vận dụng 10

4.1 Phương pháp thu thập dữ liệu và kỹ năng vận dụng 10

4.2 Phương pháp xử lý dữ liệu và cách vận dụng 11

4.3 Phương pháp phân tích dữ liệu và cách vận dụng 12

5 Phương pháp trình bày thông tin xã hội học và cách vận dụng 14

5.1 Phương pháp trình bày thông tin xã hội học 14

5.2 Cách vận dụng 16

KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

MỞ ĐẦU

Xã hội học là một bộ môn khoa học xã hội chuyên nghiên cứu về thành phần xã hội, cấu trúc xã hội và các quá trình xã hội để làm rõ các quy luật của

sự hình thành, vận động và phát triển mối quanh hệ giữa con người và xã hội, các hệ thống xã hội từ vi mô đến vĩ mô Ví dụ, xã hội học nghiên cứu các thành phần giai cấp, tầng lớp xã hội và mối quan hệ của các giai tầng xã hội tạo nên một xã hội nhất định Xã hội học nghiên cứu các quá trình xã hội như

di cư, di động xã hội, phân tầng xã hội, xã hội hóa, dư luận xã hội, truyền thông đại chúng, an sinh xã hội, chính sách xã hội, lãnh đạo, quản lý xã hội nhằm đảm bảo trật tự xã hội, phát triển xã hội và phát triển con người

Vấn đề cơ bản mà xã hội học quan tâm nghiên cứu là mối quan hệ giữa con người và xã hội Theo đó xã hội học nghiên cứu để trả lời nhưng câu hỏi như : mối quan hệ giữa con người và xã hội diễn ra như thế nào ? Con người tác động tới xã hội như thế nào ? Xã hội tác động đến con người như thế nào? Câu hỏi lý luận thực tiễn đặt ra đối với lãnh đạo, quản lý là : như thế nào

là mối quan hệ hài hòa giữa con người và xã hội ? Làm thế nào đảm bảo phát triển con người toàn diện? Làm thế nào đảm bảo phát triển xã hội bền vững ? Câu trả lời sơ bộ ở đây là : cần hiểu về thành phần xã hội, cấu trúc xã hội và các quá trình xã hội, nắm được các quy luật của sự hình thành, vận động và phát triển hệ thống xã hội từ nhỏ đến lớn để lãnh đạo, quản lý đảm bảo phát triển mối quan hệ hài hòa giữa con người và xã hội Nói ngắn gọn là cần tìm hiểu và nắm bắt các tri thức xã hội học để nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động lãnh đạo, quản lý

Với tính cách là một khoa học, xã hội học có vai trò cung cấp các phương pháp xã hội học để cán bộ lãnh đạo, quản lý có thể áp dụng vào thu thập, xử lý, phân tích, đánh giá các dữ liệu cần thiết về các hiện tượng xã hội, quá trình xã hội Đồng thời, nhờ nắm chắc các phương pháp xã hội học, cán

bộ lãnh đạo, quản lý có thể tiếp cận, đánh giá và lựa chọn, sử dụng một cách

có hiệu quả các kết quả điều tra, khảo sát xã hội học và các kết quả thống kê

xã hội về những chủ đề quan tâm Với hiểu biết về phương pháp xã hội học, cán bộ lãnh đạo, quản lý có thể chỉ đạo, kiểm soát, kiểm tra, đánh giá được quá trình nghiên cứu, điều tra, khảo sát về xã hội để đảm bảo có được những

dữ liệu, thông tin khoa học cần thiết, đáng tin cậy về những hiện tượng xã hội, quá trình xã hội nhất định Nói ngắn gọn, xã hội học có vai trò nâng cao phương pháp và kỹ năng xã hội học cho cán bộ lãnh đạo, quản lý

Với tầm quan trọng như vậy và qua những kiến thức được trang bị khi học tập, nghiên cứu học phần xã hội học trong lãnh đạo quản lý, tôi quyết

định chọn nội dung“Phương pháp xã hội học và cách vận dụng” để làm tiểu

luận kết thúc học phần xã hội học trong lãnh đạo quản lý, lớp hoàn chỉnh cao cấp lý luận chính trị

NỘI DUNG

1 Phương pháp xã hội học: định nghĩa và các bước thực hiện

1.1 Định nghĩa

Phương pháp xã hội học là hệ thống các phương pháp xác định vấn đề xã hội học, phương pháp chọn mẫu, phương pháp thu thập, xử lý, phân tích các

dữ liệu xã hội học và phương pháp trình bày thông tin xã hội học nhằm làm sáng tỏ vấn đề đặt ra

Phương pháp xã hội học không giản đơn là việc điều tra, khảo sát xã hội học theo kiểu lập phiếu câu hỏi rồi phát phiếu câu hỏi và thu phiếu về để tính đếm các câu trả lời Trên thực tế, không ít cuộc điều tra, khảo sát xã hội học được thực hiện theo kiểu nghiệp dư là phát phiếu điều tra, khảo sát Một cuộc điều tra, khảo sát xã hội học chuyên nghiệp đòi hỏi phải coi trọng và thực hiện một cách khoa học, đầy đủ, chính xác từng nội dung, từng bước của phương pháp xã hội học

1.2 Các bước thực hiện phương pháp xã hội học

Định nghĩa vừa nêu cho thấy phương pháp xã hội học có cấu trúc gồm ít nhất bốn bộ phận tạo thành bốn bước của một quá trình nghiên cứu xã hội học Đó là các bước như sau :

Xác định vấn đề xã hội học, chọn mẫu, thu thập, xử lý và phân tích các

dữ liệu để giải quyết vấn đề và trình bày kết quả

Tương ứng với bốn bước này là bốn nhóm phương pháp xã hội học cần được áp dụng trong bất kỳ một cuộc điều tra, khảo sát xã hội học nào

2 Phương pháp xác định vấn đề xã hội học và cách vận dụng

2.1 Phương pháp xác định vấn đề xã hội học

Vấn đề xã hội học Cuộc sống luôn có rất nhiều vấn đề và lãnh đạo, quản

lý thường xuyên phải đối mặt với các loại vấn đề khác nhau Nhưng không phải vấn đề nào cũng là vấn đề xã hội học đòi hỏi phải áp dụng phương pháp

xã hội học để xem xét, giải quyết Vấn đề xã hội học là những gì bất thường,

khác thường nảy sinh trong thành phần xã hội, cấu trúc xã hội hay quá trình

xã hội có thể gây ra sự khó khăn, trở ngại hoặc tạo ra sự biến đổi mới thúc đẩy sự hình thành, vận động, phát triển hệ thống xã hội

Về mặt định lượng, những vấn đề nào chỉ liên quan đến một cá nhân hoặc một số rất ít cá nhân thì không phải là vấn đề xã hội học Vấn đề xã hội học là vấn đề liên quan đến rất nhiều người, vô số người trong xã hội Ví dụ, trong việc chặt hạ cây xanh ở một thành phố mà chỉ có một vài người dân có

ý kiến thắc mắc thì ở đó rất khó có vấn đề xã hội học Nhưng khi có rất nhiều người dân bàn luận và bày tỏ ý kiến thắc mắc, lo lắng, băn khoăn thậm chí bức xúc trên các diễn đàn khác nhau về việc chặt hạ cây xanh thì ở đó có vấn

đề xã hội học cần phải được xem xét, giải quyết kịp thời

Về mặt định tính, vấn đề xã hội học luôn có hai mặt tích cực và tiêu cực, chức năng và phi chức năng Trên thực tế, mọi người thường quan tâm tới vấn

đề tiêu cực, vấn đề khó khăn, trở ngại và tập trung vào giải quyết, khắc phục những vấn đề đó Tuy nhiên, để đổi mới và phát triển, các cán bộ lãnh đạo, quản lý cần quan tâm phát hiện những vấn đề mới, tích cực, ví dụ những sáng kiến, những cách nghĩ tiến bộ, cách làm mới, sáng tạo Cán bộ lãnh đạo cần phát hiện những vấn đề mới, tiến bộ và có cách thức bảo vệ, chăm sóc, phát triển những nhân tố mới đó để tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững Phương pháp xác định vấn đề xã hội học có hiệu quả nhất là đặt câu hỏi

và đưa ra câu trả lời cần phải kiểm chứng xem có đúng không Thực chất đây

là việc đặt câu hỏi nghiên cứu và xây dựng giả thuyết khoa học cho một cuộc nghiên cứu, điều tra, khảo sát xã hội học

Cần sử dụng loại câu hỏi mở, tránh đặt những câu hỏi đóng kiểu “có, không“, ví dụ : về việc chặt cây xanh người dân có ý kiến gì không ? Câu hỏi này vừa đóng lại các phương án trả lời và vừa không khuyến khích việc tìm kiếm thông tin Cần áp dụng kỹ năng đặt câu hỏi mở với những từ ngữ để hỏi,

chẳng hạn : “như thế nào“ Ví dụ : về việc cải tạo, thay thế cây xanh ở thành phố người dân có những ý kiến như thế nào ?

2.2 Cách vận dụng

Đối với câu hỏi vừa nêu, có thể có ít nhất hai câu trả lời : một là phần đông người dân đều có ý kiến đồng tình, ủng hộ Hai là phần đông người dân đều có ý kiến bức xúc đề nghị dừng việc chặt hạ cây xanh Nếu một trong hai câu trả lời này là rõ ràng, chắc chắn không phải bàn cãi gì, không cần phải tìm hiểu, kiểm tra đúng hay sai thì ở đây không có vấn đề xã hội học cần phải tìm hiểu, xem xét Nhưng nếu có nghi ngờ về mức độ đúng sai, mức độ chắc chắn của một trong hai câu trả lời vừa nêu thì ở đó có vấn đề xã hội học cần phải xem xét giải quyết Vấn đề xã hội học ở đây là : không rõ người dân có ý kiến như thế nào, ủng hộ hay phản đối việc chặt cây xanh? Từ vấn đề này có thể nảy sinh vấn đề khác, ví dụ vì lý do gì mà người dân có ý kiến như thế này và

vì lý do gì mà người dân có ý kiến như thế kia

Trong nghiên cứu khoa học việc xác định vấn đề xã hội học là việc đặt câu hỏi nghiên cứu và đặt giả thuyết khoa học Toàn bộ các bước và các công việc tiếp theo của phương pháp xã hội học là tìm kiếm dữ liệu, thông tin để kiểm chứng giả thuyết và trả lời cho câu hỏi nghiên cứu đã đặt ra Trong lãnh đạo, quản lý, cần xác định vấn đề xã hội học bằng cách áp dụng các kỹ năng đặt câu hỏi và lựa chọn câu trả lời để quyết định xem có cần thiết phải thực hiện điều tra xã hội học không, hay chỉ cần sử dụng các kết quả nghiên cứu có sẵn để xem xét, giải quyết vấn đề đặt ra

3 Phương pháp chọn mẫu và cách vận dụng

3.1 Phương pháp chọn mẫu

Định nghĩa mẫu Mẫu là gì ? Trong phương pháp khoa học nói chung và

trong phương pháp xã hội học nói riêng, mẫu được hiểu là một phần của tổng thể mà từ kết quả nghiên cứu mẫu, điều tra mẫu có thể suy đoán cho cả tổng thể Ví dụ, các nhà nghiên cứu toán thống kê xác suất đã xác định được công

thức chọn mẫu theo đó với một tổng thể gồm 500 phần tử hay đơn vị có thể chỉ cần chọn một mẫu gồm 222 đơn vị hay phần tử là đủ để có được dữ liệu với mức sai số cho phép là trên dưới 5% và độ tin cậy là 95% Với một địa bàn dân cư có trên 100 nghìn hộ gia đình có thể chọn ra một mẫu điều tra gồm

400 hộ gia đình là đủ để có thể đánh giá được dư luận xã hội của tất cả các hộ gia đình ở địa bàn đó với sai số cho phép trên dưới 5% và độ tin cậy 95% Nhưng cần phải áp dụng những phương pháp chọn mẫu nhất định để chọn được mẫu với sai số và độ tin cậy xác định

Ích lợi của việc điều tra chọn mẫu Tại sao phải điều tra mẫu mà không

điều tra tổng thể, toàn bộ? Cần nêu ngay lý do tiết kiệm mà các cán bộ lãnh đạo, quản lý rất coi trọng: điều tra mẫu giúp tiết kiệm thời gian, công sức và các nguồn lực khác nhất là tiết kiệm kinh phí Thay vì phải điểu tra hơn 100 nghìn hộ gia đình chỉ cần điều tra một mẫu khoảng 400 hộ gia đình là đủ Lý

do thứ hai bắt nguồn từ chất lượng điều tra : Với cùng một nguồn lực về thời gian, công sức và kinh phí, việc tập trung điều tra một mẫu ví dụ 400 hộ gia đình giúp điều tra cẩn trọng, kỹ lưỡng, tỉ mỉ, chi tiết, đầy đủ và chính xác hơn, nghĩa là đảm bảo chất lượng hơn rất nhiều so với việc phải điều tra dàn trải cho cả tổng thể hơn 100 nghìn hộ gia đình Cán bộ lãnh đạo, quản lý biết rõ hơn ai hết việc tập trung giải quyết một vấn đề gì đó sẽ có chất lượng hơn rất nhiều so với việc phải dàn trải nguồn lực để giải quyết tất cả các vấn đề cùng một lúc

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên : thuần túy và hệ thống Mẫu chọn

sai thì kết quả điều tra chọn mẫu cũng sai Do vậy, cần phải hiểu biết và vận dụng những phương pháp chọn mẫu nhất định để chọn được mẫu có chất lượng tốt nhất có thể được Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên được chia thành hai loại là chọn mẫu ngẫu nhiên thuần túy và chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuần túy là phương pháp chọn mẫu theo kiểu bốc thăm Đây là phương pháp chọn mẫu được coi là đảm bảo tính đại diện cao nhất với nghĩa là bất kỳ một phần tử nào của tổng thể đều có xác suất như nhau để được chọn vào mẫu Đây là phương pháp chọn mẫu tốt nhất, nhưng trên thực tế rất khó áp dụng vì rất khó có thể biết được chính xác từng phần tử của tổng thể để có thể lập danh sách của tất cả các phần tử của tổng thể để chọn xác xuất ngẫu nhiên kiểu bốc thăm Do vậy, kỹ năng áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đòi hỏi phải nắm chắc tổng thể mẫu và các phần tử của tổng thể mẫu là tương đối đồng nhất

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống là phương pháp theo đó bắt đầu chọn một cách ngẫu nhiên một phần tử của tổng thể rồi từ đó lần lượt chọn các phần tử khác một cách có hệ thống với hệ số k = tổng số các phần tử của tổng thể/ số lượng các phần từ của mẫu Ví dụ, nếu cần chọn 20 hộ gia đình trong tổng số 100 hộ gia đình thì có thể bắt đầu ngẫu nhiên chọn một hộ gia đình rồi một cách hệ thống cứ cách 5 hộ gia đình chọn tiếp một hộ gia đình thứ hai, thứ ba cho đến hộ gia đình thứ hai mươi

Phương pháp chọn mẫu không ngẫu nhiên : chọn mẫu phân cụm và chọn mẫu phân tầng Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên và ngẫu nhiên hệ thống

thường được sử dụng kết hợp với phương pháp chọn mẫu phân cụm và phân tầng Phương pháp chọn mẫu phân cụm là cách phân chia tổng thể thành các cụm mà mỗi cụm thường là một địa bàn, một khu vực nhất định Ví dụ, chọn mẫu hộ gia đình theo cụm nội thành và cụm ngoại thành Trong mỗi cụm này lại tiếp tục phân chia thành các cụm phù hợp ví dụ các quận nội thành và các quận huyện ngoại thành Trong mỗi cụm quận huyện có thể tiếp tục phân chia

và chọn mẫu theo cụm phường, xã và trong mỗi phường xã có thể chọn theo

tổ dân phố nếu là ở phường và thôn nếu ở xã Có thể chọn mẫu phân tầng ví

dụ chọn mẫu theo các tầng xã hội về mức sống giàu, khá giả, trung bình,

nghèo và đói, đói Việc chọn mẫu phân tầng, phân cụm nhằm đảm bảo mẫu bao gồm các phần tử đại diện cho các cụm và các tầng của tổng thể

Phương pháp kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên và không ngẫu nhiên Mỗi

một phương pháp chọn mẫu có những ưu điểm và khuyết điểm nhất định, do vậy cần kết hợp các phương pháp chọn mẫu phân cụm, phân tầng và phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống, chọn mẫu ngẫu nhiên thuần túy Ví dụ, sau khi đã chọn được tổ dân phố hoặc thôn và xác định được từng tầng có thể

áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuần túy (bốc thăm) hoặc chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống trong cụm hoặc trong tầng đã được xác định

Điều quan trọng nhất trong chọn mẫu là tìm cách chọn được các phần tử của mẫu sao cho có tính đại diện cao nhất với nghĩa là các phần tử được chọn đều có xác suất được chọn ngang bằng nhau Không phần tử nào được chọn một cách thiên vị vì bất kỳ lý do gì Các phương pháp chọn mẫu vừa trình bày ngắn gọn có thể đảm bảo chọn mẫu chính xác, có tính đại diện cao để có thể suy luận kết quả điều tra chọn mẫu cho cả tổng thể

3.2 Cách vận dụng

Việc nắm bắt các phương pháp chọn mẫu vừa nêu là rất quan trọng và cần thiết để có thể kiểm tra, giám sát, đánh giá mẫu điều tra, mẫu khảo sát Kỹ năng vận dụng phương pháp chọn mẫu ở đây là kỹ năng kiểm tra xem một cuộc điều tra xã hội học có thể chọn được mẫu chính xác và đáng tin cậy đến mức nào Kỹ năng cụ thể ở đây là cần hỏi xem cuộc điều tra chọn mẫu như thế nào ? Phương pháp chọn mẫu là gì ? Tại sao lại chọn mẫu như vậy ? Mẫu được chọn có thể đại diện cho tổng thể đến mức nào ? Mẫu được chọn có tính diện như thế nào cho các cụm, các tầng của tổng thể không ? Kỹ năng đơn giản nhưng rất quan trọng và cần thiết ở đây là đặt câu hỏi về chọn mẫu Nếu không có điều kiện để hỏi trực tiếp về chọn mẫu thì cần xem xét cách trình bày về chọn mẫu để có thể đánh giá được chất lượng của mẫu điều tra xã hội học

Câu hỏi có thể đặt ra là nếu như phát hiện thấy mẫu được chọn chưa đúng, chưa đảm bảo chính xác và tin cậy thì làm thế nào ? Câu trả lời là cần hết sức thận trọng khi sử dụng kết quả của cuộc điều tra chọn mẫu như vậy, đồng thời cần tìm kiếm các nguồn dữ liệu, thông tin khác bổ sung, thay thế để đảm bảo quyết định lãnh đạo, quản lý có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nhất có thể được

4 Phương pháp thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu và cách vận dụng

4.1 Phương pháp thu thập dữ liệu và kỹ năng vận dụng

- Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm phương pháp quan sát, phương

pháp phân tích tài liệu, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp phỏng vấn nhóm (phương pháp thảo luận nhóm tập trung), phương pháp thực nghiệm, phương pháp nghiên cứu trường hợp và một số phương pháp khác Đây là những phương pháp phổ biến, thông dụng trong tất cả các khoa học xã hội và nhân văn Mỗi phương pháp này đều có những công cụ đặc trưng Phương pháp quan sát có biểu mẫu quan sát ví dụ như bảng kiểm dùng đánh dấu những mục quan sát và kịch bản quan sát Phương pháp phân tích tài liệu có danh sách các tài liệu cần phân tích, có bảng hỏi hoặc danh mục các mục nội dung cần phân tích của tài liệu Phương pháp phỏng vấn có bản hướng dẫn phỏng vấn và bảng hỏi gồm các câu hỏi để phỏng vấn, có kịch bản phỏng vấn Phương pháp phỏng vấn nhóm, thảo luận nhóm thì có bản hướng dẫn phỏng vấn, thảo luận nhóm, bản câu hỏi để phỏng vấn, thảo luận nhóm, kịch bản phỏng vấn nhóm Đối với phương pháp thảo luận, phỏng vấn nhóm cần chú ý đảm bảo tính đồng nhất của nhóm Ví dụ nhóm nữ và nhóm nam, nhóm cán

bộ lãnh đạo, quản lý và nhóm nhân viên Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

có bảng hỏi hay phiếu điều tra

Bảng hỏi. Một công cụ đặc trưng của phương pháp xã hội học là bảng

hỏi hay phiếu điều ra Các phương pháp thu thập dữ liệu luôn phải dựa vào bảng hỏi dù có được soạn thảo và ghi thành văn bản, hoặc xây dựng thành