Luận văn thạc sĩ sư phạm vật lý dạy học chủ đề tích hợp “rượu với đời sống” cho học sinh trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC HOÀNG THỊ HẢI YẾN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP “RƢỢU VỚI ĐỜI SỐNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ HÀ NỘI – 2019 ĐẠI HỌC QUỐ[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG THỊ HẢI YẾN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP “RƯỢU VỚI ĐỜI SỐNG”

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI – 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG THỊ HẢI YẾN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP “RƯỢU VỚI ĐỜI SỐNG”

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 8.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Hương Trà

HÀ NỘI – 2019

i

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Đỗ Hương Trà trong quá trình tôi thực hiện luận văn đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình và sát sao với tôi

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Vật lí, khoa Sư phạm trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo những điều kiện tốt nhất giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Và cũng xin cảm ơn sự quan tâm, động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất từ gia đình, bạn bè và thầy cô cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành đề tài của mình

Hà Nội, tháng 09 năm 2019

Tác giả

Hoàng Thị Hải Yến

ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

iii

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ

Bảng 1.1 Mức độ biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề 12

Sơ đồ 1.1 Dạng khái quát của sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học 16

Sơ đồ 1.2 Dạng khái quát của sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học 17

Sơ đồ 2.1 Nội dung cơ bản chủ đề “Rượu với đời sống” 23

Hình 2.1 Công thức cấu tạo của ancol etylic 24

Bảng 2.1 Nhiệt độ sôi ts của một số chất lỏng ở áp suất chuẩn 26

Bảng 2.2 Nhiệt độ sôi ts của nước phụ thuộc vào áp suất 26

Bảng 2.3 Nhiệt hóa hơi riêng L của một số chất lỏng ở nhiệt đội sôi và áp suất chuẩn 27

Sơ đồ 2.2 Quy trình lên men Etylic từ tinh bột 28

Bảng 2.4 Công cụ đánh giá sản phẩm trải nghiệm 54

Bảng 2.5 Công cụ đánh giá năng lực hoạt động nhóm 55

Bảng 2.6 Công cụ đánh giá cá nhân 56

Bảng 2.7 Công cụ đánh giá kết quả phiếu học tập 58

Bảng 2.8 Công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 58

Bảng 2.9 Mức độ biểu hiện của năng lực vận dụng vào thực tiễn 60

Bảng 3.1 ế hoạch thực nghiệm sư phạm 64

Bảng 3.2 Kế hoạch dạy chủ đề “Rượu với đời sống” 66

Bảng 3.3 Tiến trình dạy học theo nhóm 67

Bảng 3.4 Điểm GV đánh giá báo cáo sản phẩm trải nghiệm 69

Bảng 3.5 Điểm HS đánh giá báo cáo sản phẩm trải nghiệm 70

Bảng 3.6 Kết quả đánh giá báo cáo sản phẩm trải nghiệm 70

Bảng 3.7 Kết quả đánh giá phiếu học tập nhóm 71

Bảng 3.8 Điểm cuối cùng của các nhóm 71

Bảng 3.9 Kết quả đánh giá năng lực giải quyết vấn đề qua chủ đề “Rượu với đời sống” 72

Bảng 3.10 Kết quả của HS các nhóm và tỉ lệ % trên tổng số HS trong nhóm 73

iv Bảng 3.11 Thống kê kết quả học tập cuối cùng của HS và tỉ lệ % so với toàn lớp 73

v

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 hách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4.1 hách thể nghiên cứu 2

4.2 Đối tượng nghiên cứu 2

5 Vấn đề nghiên cứu 3

6 Giả thuyết khoa học 3

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 3

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

8.1 Ý nghĩa l luận của đề tài 3

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài 3

9 Phương pháp nghiên cứu 3

9.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 4

9.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 4

9.3 Phương pháp thống kê toán học 4

10 Cấu trúc của luận văn 4

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH 5

1.1 Tổng quan về dạy học tích hợp theo chủ đề 5

1.1.1 hái niệm 5

1.1.2 Mục tiêu của dạy học tích hợp theo chủ đề 6

1.1.3 Đặc điểm của dạy học tích hợp theo chủ đề 7

vi

1.1.4 Quy trình dạy học tích hợp 9

1.2 Dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh 10

1.2.1 hái niệm 10

1.2.2 Quy trình dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh 10

1.3 Năng lực giải quyết vấn đề ở học sinh trung học phổ thông 11

1.3.1 hái niệm năng lực giải quyết vấn đề 11

1.3.2 Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề 11

1.3.3 Các biện pháp để phát triển năng lực giải quyết vấn đề 15

1.3.4 Một số phương pháp đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 18

Kết luận chương 1 20

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG NỘI DUNG VÀ THIẾT KẾ PHƯƠNG ÁN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP “RƯỢU VỚI ĐỜI SỐNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 21

2.1 Tổng quan về chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống” 21

2.2 Nội dung chủ đề 23

2.2.1 Tìm hiểu chung về rượu 23

2.2.2 Sự sôi và sự ngưng tụ 25

2.2.3 Hô hấp và lên men ở vi sinh vật 27

2.2.4 Quy trình sản xuất và bảo quản rượu chưng cất 29

2.2.5 Tác dụng của rượu 35

2.3 Quy trình xây dựng chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống” cho học sinh Trung học phổ thông 45

2.3.1 Xác định mối liên hệ nội dung bài học với hoạt động kinh doanh sản xuất ở địa phương 45

2.3.2 Lựa chọn nội dung dạy học trong chương trình 46

2.3.3 Thiết kế tiến trình bài học 46

2.4 Kiểm tra đánh giá trong dạy học chủ đề “Rượu với đời sống” 54

2.4.1 Công cụ đánh giá sản phẩm trải nghiệm 54

vii

2.4.2 Công cụ đánh giá năng lực hoạt động nhóm 55

2.4.3 Công cụ đánh giá cá nhân 56

2.4.4 Công cụ đánh giá kết quả phiếu học tập 57

2.4.5 Công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 58

2.4.6 Mức độ biểu hiện của năng lực vận dụng vào thực tiễn 60

2.4.7 Cách tính điểm số cho mỗi học sinh 61

Kết luận chương 2 61

CHƯƠNG 3 THỰC NGHI M SƯ PHẠM 62

3.1 Mục đích, đối tượng, nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 62

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 62

3.1.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 62

3.2 Phương thức thực nghiệm sư phạm 62

3.3 Thời gian và kế hoạch thực nghiệm sư phạm 63

3.3.1 Thời gian thực nghiệm sư phạm 63

3.3.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm 64

3.4 Kết quả và đánh giá kết quả thực nghiệm 67

3.4.1 Đánh giá định tính 67

3.4.2 Phân tích kết quả định lượng 69

Kết luận chương 3 74

KẾT LUẬN VÀ HUYẾN NGHỊ 75

1 Kết luận 75

2 Khuyến nghị 76

TÀI LI U THAM KHẢO 78 PHỤ LỤC

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục là nền tảng của xã hội Giáo dục không trực tiếp sản xuất nhưng không có giáo dục thì sản xuất không thế phát triển được Chính vì vậy, Ban chấp hành trung ương Đảng đã ra chỉ thị trong Nghị quyết 29 khóa

XI ngày 4 tháng 11 năm 2013 có đoạn “ Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vê Tổ quốc; với tiến bộ khoa học và công nghệ; phù hợp quy luật khách quan” [1]

Vấn đề đặt ra cho ngành giáo dục hiện nay là: Dạy học là phải gắn với đời sống Và làm thế nào để nội dung kiến thức trở nên vừa hấp dẫn lại vừa có nghĩa trong đời sống? Làm thế nào để việc học tập không chỉ dừng lại là giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức mà còn phát triển năng lực giải quyết vấn

đề, đặc biệt là những vấn đề trong thực tiễn? Xã hội đã và đang thay đổi từng ngày, đi liền với đó là các cuộc cách mạng giáo dục: dạy học tích cực lấy học sinh (HS) làm trung tâm, dạy học định hướng phát triển năng lực, [13]

Dạy học tích hợp theo chủ đề hiện nay là một trong những mô hình dạy học phù hợp mục tiêu giáo dục và đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội hiện nay Các tình huống trong dạy học tích hợp thường rất gần gũi, gắn với thực tiễn Nó yêu cầu học sinh phải tích hợp nhiều môn học để giải quyết vấn

đề được đặt ra; từ đó phát huy tối đa các kĩ năng, năng lực của học sinh [2]

Là một giáo viên (GV), tôi hiện đang giảng dạy tại trường Trung học phổ thông (THPT) Việt Yên số 2 - đóng trên địa bàn huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang Việt Yên là một vùng đất với bề dày lịch sử Nơi đây nổi tiếng với các làng nghề truyền thống và không thể không kể đến đó là “Rượu làng Vân”

Từ xưa tới nay, “Rượu làng Vân” được nhắc tới như một sản vật của vùng đất xứ inh Bắc Nghề nấu rượu đã đi vào đời sống với người dân làng Vân, tỉnh Bắc Giang và không thể tách rời Nó không chỉ đem lại lợi ích kinh

tế cho người dân trong làng mà rượu làng Vân còn trở thành một thương hiệu

2

rượu nổi tiếng khắp trong và ngoài nước và đã đi cả vào trong thơ ca:

"Vân hương mỹ tửu lừng biển Bắc Chiến công Như Nguyệt rạng trời Nam"

Nấu rượu là một nghệ thuật, là sự kết hợp thú vị của Vật lí, Hóa học, Sinh học

Với những lí do trên tôi chọn đề tài nghiên cứu: Dạy học chủ đề tích

hợp “Rượu với đời sống” cho học sinh Trung học phổ thông

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống” nhằm bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học tích hợp

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về năng lực giải quyết vấn đề

- Nghiên cứu nội dung chương trình các môn học như Vật lí, Sinh học, Hóa học để khai thác việc tích hợp liên môn phù hợp với trình độ học sinh

- Tìm hiểu quy trình, dụng cụ, bí quyết và các vấn đề an toàn khi nấu rượu

- Xây dựng nội dung chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống”

- Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT để kiểm chứng giả thuyết khoa

học của đề tài và rút ra các kết luận cần thiết

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

- Hoạt động dạy học ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu

- Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT khi dạy học chủ đề

tích hợp “Rượu với đời sống”

- Hệ thống lí luận về dạy học tích hợp, dạy học gắn với hoạt động kinh doanh sản xuất, dạy học phát triển năng lực

3

- Quy trình làm rượu

- Nội dung kiến thức Vật lí, Hóa học, Sinh học có liên quan đến nghề làm rượu

5 Vấn đề nghiên cứu

Làm thế nào để có thể thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống” nhằm bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu dựa trên cơ sở lí luận của dạy học tích hợp, dạy học phát triển năng lực cùng việc phân tích các nội dung kiến thức liên quan đến nghề làm rượu thì có thể thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “Rượu với đời sống” nhằm bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

- Nội dung kiến thức Vật lí, Hóa học, Sinh học có liên quan đến quá trình làm rượu

- Xây dựng nội dung, tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “Rượu và đời sống” nhằm phát bồi dưỡng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 ngh u n c t i

Đề tài phát triển lí luận về dạy học chủ đề tích hợp, liên môn; dạy học bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT

8.2 ngh th c ti n c t i

ết quả nghiên cứu có thể được bổ sung làm tài liệu tham khảo cho GV

và các học viên cao học trong việc vận dụng dạy học tích hợp nhằm bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

4

9.1 Phương pháp nghiên cứu í u n

- Nghiên cứu lí luận về dạy học tích hợp, phương pháp dạy học tích cực, dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh

- Nghiên cứu các kiến thức khoa học liên quan đến nghề làm rượu

- Nghiên cứu nội dung chương trình các môn học như Vật lí, Sinh học, Hóa học để khai thác việc tích hợp liên môn phù hợp với trình độ học sinh

9.2 Phương pháp th c nghiệm sư phạm

- Thực nghiệm sư phạm tiến trình dạy học đã thiết kế

- Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm để rút ra kết luận cho vấn đề nghiên cứu

9.3 Phương pháp thống kê toán học

Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm để rút ra kết luận về vấn đề nghiên cứu

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, luận văn

dự kiến được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận của dạy học tích hợp bồi dưỡng năng lực giải

quyết vấn đề của học sinh

Chương 2: Xây dựng nội dung và thiết kế phương án dạy học chủ đề

tích hợp “Rượu với đời sống” cho học sinh trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

5

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH 1.1 Tổng quan về dạy học tích hợp theo chủ đề

1.1.1 Khái niệm

Tích hợp có nghĩa là lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống

để tạo nên một hệ thống đồng bộ hay còn có thể được hiểu là xác lập cái toàn thể, cái thống nhất dựa trên cơ sở các bộ phận riêng lẻ

Tóm lại, ta có thể hiểu tích hợp là sự hợp nhất giữa các thành phần, bộ phận để tạo thành một chỉnh thể Như vậy, hai tính chất cơ bản của tích hợp là tính liên kết và tính toàn vẹn Hai tính chất này liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau Nhờ có tính liên kết mà có thể tạo nên một thực thể toàn vẹn, trong đó không cần phân chia ranh giới giữa các thành phần kết hợp [2] Tính toàn vẹn được xây dựng dựa trên sự thống nhất chặt chẽ của các thành phần liên kết, chứ không đơn giản là sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau

Dạy học tích hợp liên môn là một phương pháp dạy học tích cực, phát triển toàn diện các năng lực của HS Ngày nay, khi chúng ta đang trăn trở với phương pháp dạy học tích cực, phát triển theo năng lực, dạy học tích hợp liên môn đã xuất hiện và trở thành một xu hướng giáo dục Chính vì vậy, Bộ Giáo dục đã tổ chức các buổi tập huấn, mở ra các cuộc thi thiết kế dạy học tích hợp liên môn ở nhiều cấp học

Dạy học tích hợp liên môn là dạy học một nội dung nhưng lại liên quan tới kiến thức của hai hay nhiều môn học khác nhau

Dạy học tích hợp ở mức độ thấp dừng lại ở việc lồng ghép những nội dung của các môn học khác nhau, có liên quan vào cùng một tiết học

Khi việc dạy học tích hợp đòi hỏi HS tổng hợp các kiến thức liên quan của nhiều môn học để giải quyết một vấn đề thực tiễn trong học tập cũng như trong đời sống, dạy học như vậy gọi là dạy học tích hợp theo chủ đề Đây là

6

dạy học tích hợp ở mức độ cao, trong đó các kiến thức được tổ chức theo hướng tích hợp thành các chủ đề Trong dạy học tích hợp theo chủ đề thì việc đầu tiên người GV phải làm là lựa chọn được chủ đề phù hợp Những chủ đề được lựa chọn phải đảm bảo nội dung liên quan tới kiến thức của hai hay nhiều môn học và liên quan tới những vấn đề thực tiễn trong đời sống

1.1.2 Mục tiêu c dạy học tích hợp theo ch

Việc áp dụng dạy học tích hợp nhằm đạt các mục tiêu cơ bản sau [2]:

- Tránh trùng lặp nội dung ở các môn học khác nhau

Trong chương trình giáo dục phổ thông, các môn học có mối liên hệ mật thiết đến nhau Nội dung của một bài học trong một môn học có khi lại nhắc lại nội dung đã học của môn học khác Ví dụ, trong chương Điện tích - Điện trường chương trình Vật lí 11, bài Thuyết electron Định luật bảo toàn điện tích có phần kiến thức vế cấu tạo nguyên tử về phương diện điện, học sinh lại một lần nữa được nhắc lại nội dung này đã được học nhưng ở môn Hóa học Chính vì vậy, việc dạy học tích hợp theo chủ đề giúp cho việc lăp lại nội dung kiến thức không còn nữa Nó vừa giúp tiết kiệm thời gian, vừa làm cho học sinh cảm thấy không nhàm chán, và luôn mới mẻ

- Tạo mối liên hệ giữa các môn học khác nhau và với kiến thức thực tiễn Như chúng ta đã biết, mọi khía cạnh trong xã hội đều chi phối lẫn nhau, các môn học và thực tiễn cũng như vậy Tuy nhiên, việc dạy học theo các truyền thống khiến cho học sinh đôi khi cảm thấy cứng nhắc, không cảm thấy thú vị và có ích Học sinh chán nản với các bài tập tính toán trong tất cả các môn học tự nhiên cũng như những bài học thuộc lòng đối với các môn xã hội Việc dạy học tích hợp theo chủ để làm cho các môn học gắn kết với nhau, giải thích được chính những vấn đề trong đời sống hàng ngày Điều đó giúp cho học sinh nâng cao hiểu biết xã hội, đưa các môn học trở nên gần gũi hơn với thực tiễn, tăng sự hứng thú với các môn học, từ đó kết quả học tâp sẽ được nâng cao