Luận văn thạc sĩ hóa học phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học tích hợp nội dung axit cacbolylic – hóa học 11

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC HOÀNG VIỆT HƢNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG AXIT CACBOXYLIC – HÓA HỌC 11[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG VIỆT HƯNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG

QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG AXIT

CACBOXYLIC – HÓA HỌC 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ HÓA HỌC

HÀ NỘI, 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG VIỆT HƯNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG

QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG AXIT

CACBOXYLIC – HÓA HỌC 11

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Văn Hoan

HÀ NỘI, 2017

i

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được hoàn thành tại khoa Sư phạm – Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Với tấm lòng tri ân và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS.TS Phạm Văn Hoan, người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy cô giáo da ̣y lớp cao ho ̣c chuyên ngành lý luâ ̣n và phương pháp da ̣y ho ̣c b ộ môn Hóa học khóa 11 trường Đa ̣i ho ̣c Giáo dục đã truyền đa ̣t những kiến thức và kinh nghiê ̣m quý báu cho chúng em trong suốt khóa ho ̣c

Em xin gửi lời cám ơn chân thành đến Ban Giám hiê ̣u , phòng Sau đại học , khoa Hóa ho ̣c trường Đa ̣i ho ̣c Giáo d ục đã hỗ trợ em rất nhiều trong quá trình ho ̣c

tâ ̣p và thực hiê ̣n luâ ̣n văn

Em cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu cùng các thầy cô giáo trường THPT Văn Giang, THPT Nam Khoái Châu và các em học sinh khối 11 đã nhiệt tình giúp đỡ trong quá trình hoàn thành luận văn

Cuối cùng xin cám ơn gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, 02 tháng 09 năm 2017

TÁC GIẢ

Hoàng Việt Hưng

ii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BTNT CĐTH CTGD DHDA DHGQVĐ DHTH

ĐC GD&ĐT GQVĐ

GV

HS HSHT

NL NXB PPDH SĐTD SGK

SL

ST STT THPT THCVĐ

TL

TN

VD

Bài toán nhận thức Chủ đề tích hợp Chương trình giáo dục Dạy học dự án

Dạy học giải quyết vấn đề Dạy học tích hợp

Đối chứng Giáo dục và đào tạo Giải quyết vấn đề Giáo viên

Học sinh

Hồ sơ học tập Năng lực Nhà xuất bản Phương pháp dạy học

Sơ đồ tư duy Sách giáo khoa

Số lượng Sáng tạo

Số thứ tự Trung học phổ thông Tình huống có vấn đề

Tỉ lệ Thực nghiệm

Ví dụ

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt ii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC 6 1.1.Đổi mới phương pháp dạy học hóa học theo hướng dạy học tích cực 6

1.1.1.Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học 6

1.1.2.Phương pháp dạy học 7

1.1.3.Phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp 20

1.2.Năng lực và phát triển năng lực cho học sinh trường Trung học phổ thông 24

1.2.1.Năng lực 24

1.2.2.Năng lực giải quyết vấn đề 26

1.3.Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học theo hướng tích hợp trong dạy học môn Hóa học 31

1.4.Đánh giá thực trạng dạy học hoá học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở một số trường trung học phổ thông của tỉnh Hưng Yên hiện nay 32

1.4.1.Mục đích điều tra 32

1.4.2.Nhiệm vụ điều tra 32

1.4.3.Đối tượng điều tra 32

1.4.4.Kế hoạch điều tra 33

1.4.5.Phân tích kết quả 33

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC NỘI DUNG AXIT CACBOXYLIC 44

iv

2.1.Phân tích nội dung phần axit cacboxylic – Hóa học 11 44

2.1.1.Chuẩn kiến thức, kĩ năng nội dung axit cacboxylic 44

2.1.2.Cấu trúc phần axit cacboxylic 44

2.2.Nguyên tắc lựa chọn nội dung dạy học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trường Trung học phổ thông 46

2.3.Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh thông qua dạy học theo hướng tích hợp ở trường Trung học phổ thông 46

2.3.1.Định hướng xác định các biện pháp 46

2.3.2.Nguyên tắc lựa chọn các biện pháp 47

2.4.Thiết kế một số kế hoạch bài dạy học trong nội dung axit cacboxylic có sử dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trường Trung học phổ thông 47

2.4.1.Nội dung kế hoạch bài dạy học 48

2.4.2.Tổ chức dạy học chủ đề 48

2.5.Thiết kế bộ công cụ để kiểm tra, đánh giá 81

2.5.1.Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề thông qua dạy học theo chủ đề tích hợp 81

2.5.2.Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 84

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 88

3.1.Mục đích thực nghiệm sư phạm 88

3.2.Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 88

3.3.Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm 88

3.4.Tiến trình thực nghiệm sư phạm 88

3.4.2.Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm 89

3.4.3.Tiến hành dạy ở các lớp TN – ĐC 89

3.4.4.Kiểm tra, chấm bài 90

3.4.5.Xử lý kết quả thu được 90

3.5.Kết quả thực nghiệm 92

3.6.Phân tích kết quả thực nghiệm 96

v

3.6.1.Tỷ lệ học sinh yếu kém, trung bình, khá và giỏi 97

3.6.2.Đồ thị các đường lũy tích 97

3.6.4.Kiểm tra kết quả thực nghiệm bằng phép thử Student 98

3.6.5.Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh 99

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 107

1.Kết luận 107

2.Khuyến nghị 108

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 112

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Ví dụ về hoạt động của các HS trong nhóm 14

Bảng 1.2 Những biểu hiê ̣n / tiêu chí của năng lực giải quyết vấn đề của ho ̣ c sinh Trung ho ̣c phổ thông 28

Bảng 1.3 Kết quả điều tra thực trạng (đối với GV) 33

Bảng 2.1 Mục tiêu các bài cụ thể của nội dung “Axit cacboxylic” 45

Bảng 2.2 Kế hoạch dự án 69

Bảng 2.3 Hoạt động của GV và HS trong dự án 72

Bảng 2.4 Kế hoạch thực hiện công việc 73

Bảng 2.5 Hoạt động của GV và HS trong giai đoạn III 74

Bảng 2.6 Hoạt động của GV và HS trong khâu đánh giá 74

Bảng 2.7 Phiếu hướng dẫn thực hiện dự án 75

Bảng 2.8 Bảng mô tả các mức độ nhận thức và câu hỏi/ bài kiểm tra đánh giá trong quá trình DHCĐ 77

Bảng 2.9 Cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề 81

Bảng 2.10 Các mức độ của tiêu chí đánh giá NL GQVĐ 81

Bảng 3.1 Danh sách các trường, lớp và giáo viên thực nghiệm 89

Bảng 3.2 Tổng hợp kết quả qua 2 bài kiểm tra 92

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần số, tuần suất, tần suất lũy tích (bài 15 phút) 93 Bảng 3.4: Bảng phân phối tần số, tuần suất, tần suất lũy tích (bài 45 phút) 94

Bảng 3.5 Tổng hợp các tham số đặc trưng 95

Bảng 3.6 Tỉ lệ HS đạt điểm yếu kém, trung bình, khá, giỏi 95

Bảng 3.7 Kết quả các câu trả lời của HS có liên quan đến thực tiễn 99

Bảng 3.8 Kết quả bảng quan sát học sinh của giáo viên 99

Bảng 3.9 Kết quả phiếu hỏi về việc tự đánh giá mức độ của năng lực giải quyết vấn đề (học sinh lớp thực nghiệm) 102

vii

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Cấu trúc của quá trình dạy học theo nhóm 13

Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút 94

Hình 3.2 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 45 phút 95

Hình 3.3 Biểu đồ phân loại kết quả học sinh qua bài kiểm tra 15 phút 96

Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học sinh qua bài kiểm tra 45 phút 96

Hình 3.5 Biểu đồ thể hiện tình cảm của HS với phươngpháp dạy thực nghiệm 107

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Để đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực trong thời kì hội nhập quốc tế sâu rộng, cần có sự chuyển biến cơ bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo Công cuộc đổi mới này đòi hỏi ngành giáo dục phải đổi mới và hiện đại hóa phương pháp dạy học theo hướng chuyển từ truyền đạt tri thức thụ động sang hướng dẫn học chủ động tiếp cận tri thức, dạy cho học sinh phương pháp tự học, phát huy tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu tri thức

Nằm trong lộ trình đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá

ở các trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh trên tinh

thần Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo [7], sau khi Quốc hội thông qua đề án đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông, Bộ

GD-ĐT tiếp tục chỉ đạo các cơ sở giáo dục tăng cường bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên sẵn sàng đáp ứng mục tiêu đổi mới, trong đó tăng cường năng lực dạy học theo hướng “tích hợp, liên môn” là một trong những vấn đề cần ưu tiên Hóa học là một trong những môn học thuộc nhóm môn Khoa học tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, trong đó có phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh, giúp họ có khả năng làm việc chủ động, độc lập và sáng tạo trong thực tiễn Vì vậy, việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong quá trình dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông (THPT) đang là vấn đề hết sức cần thiết, giúp học sinh tích cực, chủ động sáng tạo trong việc tiếp thu và vận dụng kiến thức một cách có hiệu quả, qua đó hình thành và phát triển những năng lực cần thiết đáp ứng nhu cầu xã hội

Từ những lí do trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài:“Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học tích hợp nội

dung axit cacbolylic – Hóa học 11”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu nước ngoài:

Vào những năm 70 của thế kỷ XX, ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là LiênXô, vấn đề rèn luyện năng lực cho học sinh trong nhà trường được đặc biệt quan tâm, điển hình là các tác giả I Ia Lecne, M I Macmutov, M N Xkatin, V

2

Okon, V G Razumovski Cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, tiếp tục xuất hiện những công trình nghiên cứu và các bài viết về tư duy sáng tạo và phát triển sáng tạo của Robert Z Strenberg và Wendy M William (1996)

Howard Gardner (1996) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bảy mặt biểu hiện của trí tuệ con người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao tiếp và nội cảm Ông khẳng định rằng: mỗi mặt biểu hiện của trí tuệ con người đều được thể hiện và biểu lộ dưới dạng sơ đẳng hoặc sáng tạo đỉnh cao Để giải quyết một vấn đề “có thực” trong cuộc sống thì con người không thể huy động duy nhất một mặt của biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau Sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân

H Gardner đã kết luận rằng: “Năng lực phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hay đo đạc được”

Nghiên cứu trong nước:

Người đầu tiên đưa phương pháp dạy học GQVĐ vào Việt Nam là dịch giả

Phạm Tất Đắc với cuốn sách “Dạy học nêu vấn đề” của tác giả I Ia Lecne (người

Nga) do nhà xuất bản Giáo dục xuất bản năm 1977 Về sau, có nhiều nhà khoa học nghiên cứu phương pháp này như Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Bá Kim, Tuy nhiên, những nghiên cứu này chủ yếu chỉ nghiên cứu ở mức lý luận và có áp dụng trong môn Toán học ở trường phổ thông và đại học Gần đây, Nguyễn Kì đã đưa PPDH phát hiện và GQVĐ vào trường tiểu học ở một số môn như Toán, Tự nhiên - Xã hội, Đạo đức

Đối với môn Hóa học, phương pháp dạy học phát hiện và GQVĐ cũng được các tác giả Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Cương, Dương Xuân Trinh đề cập đến trong cuốn sách: Lý luận dạy học hóa học, tập 1, nhà xuất bản Giáo dục năm 1982,

sau này được bổ sung trong cuốn: “Phương pháp dạy học Hóa học ở trường phổ thông và đại học Một số vấn đề cơ bản” nhà xuất bản Giáo dục năm 2007 của tác

giả Nguyễn Cương

Hiện nay đã có một số đề tài luận văn thạc sĩ và một số bài báo nghiên cứu về DHTH như:

1 Nguyễn Thị Hà Lan (2013), Nhận thức của giảng viên và sinh viên về những yêu cầu trong dạy học Giáo dục học theo tiếp cận giải quyết vấn đề, Tạp chí Khoa học

và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế

3

2 Phan Đồng Châu Thủy, Nguyễn Thị Ngân (2016), Biện pháp sử dụng bài tập tích hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần Phi kim, Hóa học lớp 10 cơ bản, Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế

3 Đặng Thị Nga (2015), Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học phần hidrocacbon lớp 11 trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ sư phạm Hóa học, Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội

4 Dương Thị Hồng Hạnh (2015), Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học chương sự điện li - Hóa học lớp 11 nâng cao, Luận văn Thạc sĩ

sư phạm Hóa học, Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội

Hầu hết các nghiên cứu đều tâp trung đi sâu vào phương pháp dạy học GQVĐ, những nghiên cứu về năng lực GQVĐ còn rất hạn chế Vì vậy, với đề tài trên tôi hyvọng sẽ có thêm những đóng góp về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề chohọc sinh một cách tốt nhất

3 Mục đích nghiên cứu

Áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) cho học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học tích

hợp nội dung “Axit cacboxylic” – Hóa học 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên chúng tôi xác định thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu tổng quan cơ sở lí luận về những vấn đề liên quan đến đề tài: Đổi mới phương pháp dạy học hóa học, dạy học tích hợp, những vấn đề tổng quan về năng lực, NLGQVĐ

- Đánh giá thực trạng việc dạy học bộ môn Hóa học ở một số trường THPT hiện nay về vấn đề phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh

- Lựa chọn nội dung tích hợp trong phần axit cacboxylic nhằm phát triển NLGQVĐ cho học sinh THPT và các biện pháp triển khai dạy học tích hợp ở trường THPT

- Thiết kế một số giáo án dạy học trong nội dung axit cacboxylic có sử dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp để phát triển NLGQVĐ cho học sinh THPT

4

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và tính hiệu quả của những biện pháp và những đề xuất của đề tài

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp nội dung axit cacboxylic – Hóa học 11 một cách phù hợp và hiệu quả thì sẽ làm cho học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, qua đó góp phần phát triển NLGQVĐ cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học hoá học ở trường THPT

6 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

6.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn hóa học ở trường trung học phổ thông

6.2 Đối tượng nghiên cứu

- Các chủ đề dạy học tích hợp nội dung axit cacboxylic

- Phương pháp tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh THPT

7 Điểm mới của luận văn

- Góp phần tổng quan cơ sở lý luận về việc hình thành, phát triển NLGQVĐ cho học sinh THPT thông qua dạy học bộ môn Hoá học

- Điều tra, đánh giá được thực trạng dạy học hoá học theo hướng phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh ở một số trường THPT hiện nay

- Xây dựng một số chủ đề tích hợp phần Axit cacboxylic;

- Đề xuất được một số biện pháp hình thành, phát triển NLGQVĐ cho học sinh thông qua việc áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp

- Vận dụng dạy học tích hợp phù hợp với tâm, sinh lí học sinh THPT và nội dung giáo dục hiện nay nhằm phát triển tối đa NLGQVĐ cho học sinh

- Phân tích, lí giải được kết quả thực nghiệm sư phạm

8 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung phần axit cacboxylic – Hóa học 11

- Các nội dung axit cacboxylic có trong chương trình Hóa học ở các mức độ trung

học cơ sở và trung học phổ thông

9 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp sau: