ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC o0o PHÙNG THỊ THỦY PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP PHẦN ANCOL – PHENOL LUẬN VĂN TH[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
- o0o -
PHÙNG THỊ THỦY
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP PHẦN ANCOL – PHENOL
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
- o0o -
PHÙNG THỊ THỦY
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP PHẦN ANCOL – PHENOL
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 814 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Văn Hoan
HÀ NỘI – 2017
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận văn này được hoàn thành tại khoa Sư phạm – Trường Đại học Giáo dục – ĐHQGHN
Với tấm lòng tri ân và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn
PGS.TS.Phạm Văn Hoan, thầy đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình
nghiên cứu và hoàn thành luận văn
Em xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy, cô giáo da ̣y lớp cao ho ̣c chuyên ngành lý luâ ̣n và phương pháp da ̣y ho ̣c Hóa ho ̣c k hóa 11 - Trường Đa ̣i ho ̣c Giáo dục – ĐHQGHN đã truyền đa ̣t những kiến thức và kinh nghiê ̣m quý báu cho chúng em trong suốt quá trình học tập
Em xin gửi lời c ảm ơn chân thành đến Ban Giám hiê ̣u , phòng Sau đại học , khoa Hóa ho ̣c trường Đa ̣i ho ̣c Giáo d ục – ĐHQGHN đã hỗ trợ em rất nhiều trong quá trình học tập và thực hiện luận văn
Em cũng xin chân thành cảm ơn BGH cùng các thầy cô giáo trường THPT Lương Tài 1 và THPT Lương Tài 2 và các em học sinh khối 11 đã nhiệt tình giúp
đỡ trong quá trình hoàn thành luận văn
Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này
Hà Nội, tháng 10 năm 2017
TÁC GIẢ
Phùng Thị Thủy
Trang 4DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
CĐTH DHDA DHGQVĐ DHTH
ĐC GD&ĐT GQVĐ
GV
HS
NL NXB PPDH SĐTD SGK
SL STT THPT THCVĐ
TL
TN
VD
Chủ đề tích hợp Dạy học dự án Dạy học giải quyết vấn đề Dạy học tích hợp
Đối chứng Giáo dục và đào tạo Giải quyết vấn đề Giáo viên
Học sinh Năng lực Nhà xuất bản Phương pháp dạy học
Sơ đồ tư duy Sách giáo khoa
Số lượng
Số thứ tự
Trung học phổ thông Tình huống có vấn đề
Tỉ lệ
Thực nghiệm
Ví dụ
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục chữ viết tắt ii
Danh mục bảng vi
Danh mục hình viii
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH 6
1.1 Đổi mới phương pháp dạy học hóa học theo hướng dạy học tích cực 6
1.1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học 6
1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực 7
1.1.3.Phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp 10
1.1.4 Tổng quan về dạy học tích hợp 14
1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực cho học sinh trường Trung học phổ thông 19
1.2.1 Năng lực 20
1.2.2 Năng lực giải quyết vấn đề 21
1.3 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học theo hướng tích hợp trong dạy học môn Hóa học 22
1.4 Điều tra, đánh giá thực trạng dạy học hóa học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở một số trường THPT hiện nay 23
1.4.1 Mục đích, đối tượng điều tra điều tra 23
1.4.2 Kết quả điều tra 23
Tiểu kết chương 1 28
Trang 6CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA DẠY HỌC
TÍCH HỢP PHẦN ANCOL - PHENOL 29
2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình hóa học phần ancol – phenol ở Trung học phổ thông 29
2.1.1 Mục tiêu chuẩn kiến thức, kĩ năng phần ancol – phenol ở THPT 29
2.1.2 Cấu trúc chương trình hóa học, phần ancol – phenol ở THPT 30
2.2 Nguyên tắc lựa chọn nội dung dạy học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trường THPT 31
2.3 Một số biện pháp hình thành, phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua DHTH ở trường THPT 32
2.3.1 Định hướng xác định các biện pháp 32
2.3.2 Nguyên tắc lựa chọn các biện pháp 33
2.3.3 Các biện pháp sử dụng trong bài dạy 33
2.4 Thiết kế một số kế hoạch bài dạy học trong nội dung ancol - phenol có sử dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trường THPT 33
2.4.1 Chương trình các môn học khác liên quan đến chủ đề được thiết kế 34
2.4.2 Sử dụng phương pháp dạy học dự án cho chủ đề 1 35
2.4.3.Sử dụng phương pháp dạy học WebQuest cho chủ đề 2 58
2.4.4 Một số sản phẩm dự án của học sinh 78
2.5.Thiết kế tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề thông qua DHTH 82 2.5.1 Thiết kế tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề thông qua dạy học tích hợp 82
2.5.2.Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 84
Tiểu kết chương 2 86
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 88
Trang 73.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 88
3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 88
3.3 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 88
3.4 Nội dung thực nghiệm sư phạm 91
3.5 Tiến hành thực nghiê ̣m sư phạm 91
3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm 91
3.6.1 Kết quả định tính 91
3.6.2 Kết quả các bài kiểm tra 93
3.7 Một số hình ảnh tổ chức dạy học tại hai trường THPT Lương Tài 1 và THPT Lương Tài 2 101
Tiểu kết chương 3 103
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 104
TÀI LIỆU THAM KHẢO 105
PHỤ LỤC 109
Trang 8DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Cấu trúc nội dụng phần ancol và phenol 31
Bảng 2.2 Nội dung các môn học liên quan đến chủ đề 1 34
Bảng 2.3 Nội dung các môn học liên quan đến chủ đề 3 34
Bảng 2.4 Tiêu chí đánh giá tập san, bài báo cáo bằng Powerpoint 41
Bảng 2.5 Bảng tiêu chí đánh sản phẩm chủ đề 2 cho GV và HS 65
Bảng 2.6 Tiêu chí đánh giá NL GQVĐ thông qua DHTH 82
Bảng 2.7 Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực GQVĐ trong DHTH 84
Bảng 2.8 Phiếu hỏi HS về mức độ đạt được của năng lực GQVĐ trong DHTH 85
Bảng 3.1 Các lớp thực nghiệm và đối chứng 88
Bảng 3.2 Bảng thống kê mức độ nhận thức của HS lớp ĐC và lớp TN 89
Bảng 3.3 So sánh các giá trị thống kê điểm trung bình trước tác động của trường THPT Lương Tài 1 và trường THPT Lương Tài 2 ở các lớp TN và ĐC 89
Bảng 3.4 Kết quả phiếu hỏi HS lớp TN về tự đánh giá mức độ phát triển năng lực GQVĐ của HS trước thực nghiệm………91
Bảng 3.5 Kết quả quan sát sự phát triển năng lực GQVĐ của học sinh 92
Bảng 3.6 Kết quả phiếu hỏi HS lớp TN về tự đánh giá mức độ phát triển năng lực GQVĐ của HS sau thực nghiệm 92
Bảng 3.7 Thống kê mức độ trả lời câu hỏi GQVĐ qua các bài kiểm tra 93
Bảng 3.8 Bảng thống kê bài kiểm tra số 1 95
Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 (trường THPT Lương Tài 1) 96
Bản 3.10 Bảng phân phối tần số và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 (trường THPT Lương Tài 2) 96
Bảng 3.11 Bảng thống kê bài kiểm tra số 2 97
Bảng 3.12 Bảng phân phối tần số và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 (trường THPT Lương Tài 1) 98
Trang 9Bản 3.13 Bảng phân phối tần số và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 (trường THPT Lương Tài 2) 98 Bảng 3.14 Bảng phân loại kết quả học tập của học sinh (%) 99 Bảng 3.15 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của các bài kiểm tra 100
Trang 10DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1 Mô hình cấu tạo phân tử ancol etylic 51
Hình 2.2 Một số ứng dụng của ancol etylic 52
Hình 2.3 Ứng dụng của phenol 63
Hình 2.4 Hiện tượng bỏng da tay khi tiếp xúc với phenol 74
Hình 3.1 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường THPT Lương Tài 1 97
Hình 3.2 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường THPT Lương Tài 2 97
Hình 3.3 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường THPT Lương Tài 1 99
Hình 3.4 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường THPT Lương Tài 2 99
Hình 3.5 Biểu đồ phân loại kết quả của học sinh qua bài kiểm tra số 1 99
Hình 3.6 Biểu đồ phân loại kết quả của học sinh qua bài kiểm tra số 2 100
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế sâu, rộng đòi hỏi nhà trường phải đào tạo những con người tự chủ, năng động, sáng tạo; ngành giáo dục phải đổi mới và hiện đại hóa phương pháp dạy học theo hướng chuyển từ truyền đạt tri thức thụ động sang hướng dẫn học chủ động tiếp cận tri thức, có phương pháp tự học, phát huy tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu tri thức, biết vận dụng kiến thức đã được trang bị để giải quyết một cách sáng tạo các vấn đề thực tiễn cuộc sống đòi hỏi
Thực hiện lộ trình đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá
ở các trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh trên tinh
thần Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, sau
khi Quốc hội thông qua Đ ề án đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông, Bộ
GD-ĐT tiếp tục chỉ đạo các cơ sở giáo dục tăng cường bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên sẵn sàng đáp ứng mục tiêu đổi mới, trong đó tăng cường năng lực dạy học theo hướng “tích hợp, liên môn” là một trong những vấn đề cần ưu tiên
Hóa học là một trong những môn học thuộc nhóm môn Khoa học tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, trong đó có phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh, giúp họ có khả năng làm việc chủ động, độc lập và sáng tạo trong thực tiễn Vì vậy, việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong quá trình dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông (THPT) đang là vấn đề hết sức cần thiết, giúp học sinh tích cực, chủ động sáng tạo trong việc tiếp thu và vận dụng kiến thức một cách có hiệu quả, qua đó hình thành
và phát triển những năng lực cần thiết đáp ứng nhu cầu xã hội
Từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học tích hợp phần ancol – phenol”
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu sách giáo khoa, giáo trình, tài
Trang 12- Luận văn thạc sĩ của Trần Thị Thường: “Tích hợp giáo dục môi trường cho
học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học phần dẫn xuất của Hiđrocacbon – Hóa học lớp 11”, Trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc gia Hà Nội, 2015
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Trần Thị Tú Anh: “Tích hợp các vấn đề về
kinh tế xã hội và Môi trường vào dạy học hóa học hữu cơ lớp 12”, Trường ĐHSP
thành phố Hồ Chí Minh năm 2009
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Hồ Thị Thanh Vân: “Tích hợp nội dung giáo dục môi trường trong các bài giảng hóa học ở trường trung học phổ thông”, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2011
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Vũ Thị Thủy: “Dạy học chủ đề tích hợp
phần Cacbohiđrat và Polime Hóa học 12 nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn
đề cho học sinh trung học phổ thông”, Trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc
gia Hà Nội, 2016
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Lê Đức Tùng: “Phát triển năng lực giải
quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học các chủ đề tích hợp chương Cacbon – Silic – Hóa học 11”, Trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc gia Hà Nội, 2016
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Nguyễn Thị Thảo: “Xây dựng và sử dụng
một số chủ đề dạy học tích hợp phần ancol etylic – polime hóa học hữu cơ 9”,
Trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc gia Hà Nội, 2016
- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Đặng Thị Thanh Nga: “Tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “Kim loại trong đời sống” bậc trung học phổ thông”, Trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc gia Hà Nội, 2016
- Tưởng Duy Hải, Đỗ Hương Trà (2016), “Trao đổi: Học qua trải nghiệm mô hình đào tạo dạy học tích hợp các môn khoa học cho các giáo viên tương lai”, Tạp chí khoa học ĐH QGHN (1), tr 27 – 33
- Tài liệu tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho GV Trung học về dạy học
tích hợp, NXB Đại học sư phạm, 2014
- Tài liệu tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo về dạy học tích hợp liên môn lĩnh vực khoa học tự nhiên, 2015
……
Như vậy, việc nghiên cứu dạy học chủ đề tích hợp từ trước tới nay đã có một
Trang 13giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học tích hợp phần ancol – phenol hóa học 11 thì chưa được nghiên cứu nhiều Từ đó, tôi thấy việc lựa chọn đề tài của mình là cần thiết có ý nghĩa thực tiễn trong việc đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT
3 Mục đích nghiên cứu
Áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) cho học sinh phổ thông thông qua dạy học tích hợp phần ancol – phenol
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tổng quan cơ sở lí luận về những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài: Đổi mới phương pháp dạy học hóa học, dạy học tích hợp, những vấn đề tổng quan về năng lực, NLGQVĐ, nhằm hình thành cho học sinh những năng lực cần thiết
- Điều tra thực trạng việc dạy học bộ môn Hóa học ở một số trường THPT hiện nay về vấn đề phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh
- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình hoá học THPT, đặc biệt đi sâu nghiên cứu tích hợp phần ancol - phenol
- Nghiên cứu những biện pháp để hình thành và phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh
- Lựa chọn nội dung tích hợp trong phần ancol - phenol phát triển NLGQVĐ cho học sinh THPT và các biện pháp triển khai dạy học tích hợp ở trường THPT
- Thiết kế một số giáo án dạy học tích hợp phần ancol - phenol có sử dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng tích hợp để phát triển NLGQVĐ cho học sinh THPT
- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và tính hiệu quả của những biện pháp và những đề xuất của đề tài
5 Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế được một số chủ đề dạy học tích hợp phần Ancol và Phenol hóa
học 11, kết hợp với các PPDH tích cực và sử dụng chúng có hiệu quả thì sẽ kích
thích được hứng thú học tập, phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh, đồng thời góp
Trang 146.2 Đối tượng nghiên cứu
- Các chủ đề dạy học tích hợp phần ancol – phenol ở cấp trung học phổ thông
- Năng lực giải quyết vấn đề và phát triển năng lực GQVĐ thông qua dạy học
tích hợp phần ancol - phenol (hóa học 11)
6.3 Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung nghiên cứu được giới hạn trong phần ancol và phenol - Hóa học hữu
cơ thuộc chương trình Hóa học lớp 11
-Trường THPT Lương Tài I và trường THPT Lương Tài II thuộc huyện Lương
Tài – Bắc Ninh
7 Điểm mới của đề tài
- Đề xuất được một số biện pháp hình thành, phát triển NLGQVĐ cho học sinh thông qua việc áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực, xây dựng và thực nghiệm DHTH hai chủ đề: “Ancol và vấn đề sức khỏe, đời sống con người” và “Phenol và vấn
đề ô nhiễm môi trường”
- Thiết kế tiêu chí đánh giá và công cụ đánh giá năng lực GQVĐ cho HS THPT
8 Phương pháp nghiên cứu
Sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp sau:
8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:
+ Nghiên cứu nội dung các tài liệu liên quan đến lí luận dạy học, phương pháp dạy học môn Hoá học, tài liệu học tập về phương pháp dạy học theo hướng tích hợp + Nghiên cứu lí luận và thực tiễn dạy học tích hợp trong dạy học bộ môn Hóa học + Nghiên cứu chương trình, tài liệu dạy học môn Hoá học ở trường THPT + Tìm hiểu những công trình nghiên cứu về NLGQVĐ và xu hướng phát triển NLGQVĐ trên thế giới và Việt Nam
8.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
8.2.1 Điều tra, phỏng vấn
+ Phỏng vấn trực tiếp giáo viên, sinh viên, học sinh
+ Điều tra thực tiễn dạy và học hóa học của giáo viên và học sinh ở một số trường THPT, quan sát các giờ dạy học của giáo viên và học sinh
+ Xây dựng bảng kiểm quan sát NLGQVĐ của học sinh THPT, đánh giá sự tiến
bộ qua quá trình bồi dưỡng và phát triển NLGQVĐ