Báo cáo " Một số ý kiến về đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy môn lí luận chung về nhà nước và pháp luật" docx

Vị trí, tính chất, mục đích, yêu cầu của môn học Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là môn khoa học pháp lí cơ sở, nền tảng, có tính chất phương pháp luận cho các khoa học pháp lí kh

heo quan niệm của chúng tôi, nội dung

giảng dạy và phương pháp giảng dạy luôn

luôn là hai vấn đề trọng yếu nhất trong giáo dục,

đào tạo nói chung, hoạt động giảng dạy của

người thầy nói riêng Cả hai vấn đề này đều do

tính chất, mục tiêu, các nguyên tắc của nền giáo

dục, đào tạo quy định và chúng quan hệ, gắn bó

chặt chẽ với nhau, tác động, ảnh hưởng lẫn

nhau Do đó, muốn nâng cao hơn nữa chất lượng

giảng dạy thì đồng thời cần đổi mới cả nội dung

giảng dạy lẫn phương pháp giảng dạy Tuy vậy,

mỗi vấn đề đó cũng có tính độc lập tương đối

Nội dung giảng dạy chủ yếu xuất phát từ mục

tiêu giảng dạy, còn phương pháp giảng dạy

không chỉ do nội dung giảng dạy quy định mà

còn xuất phát từ đối tượng giảng dạy Từ đây

hình thành mối quan hệ giữa bốn thành tố: Mục

tiêu giảng dạy; nội dung giảng dạy; phương

pháp giảng dạy; đối tượng giảng dạy

Từ nhận thức ở trên, chúng tôi đề cập sau

đây một số ý kiến về đổi mới nội dung giảng

dạy và phương pháp giảng dạy môn học lí luận

chung về nhà nước và pháp luật

1 Vị trí, tính chất, mục đích, yêu cầu của

môn học và đối tượng học

Trước hết, cần xác định rõ và đúng vị trí,

tính chất, mục đích, yêu cầu của môn học và đối

tượng học Theo chúng tôi, đây là việc làm có ý

nghĩa quyết định đối với việc đổi mới nội dung

và phương pháp giảng dạy của người thầy

a Vị trí, tính chất, mục đích, yêu cầu của môn học

Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là môn khoa học pháp lí cơ sở, nền tảng, có tính chất phương pháp luận cho các khoa học pháp lí khác, bao gồm hệ thống các tri thức khoa học cơ bản về nhà nước và pháp luật; là khoa học lí luận, trong đó, tư duy lí luận và tư duy trừu tượng luôn luôn được vận dụng để tiếp cận, phân tích, giải quyết các vấn đề cơ bản của nhà nước và pháp luật nhằm đưa ra những kết luận, luận điểm khoa học có tính nguyên tắc, định hướng, chỉ đạo việc nghiên cứu các vấn đề cụ thể của nhà nước và pháp luật Lí luận chung về nhà nước và pháp luật còn là môn học, bao gồm

hệ thống các khái niệm, phạm trù cơ bản và những vấn đề chủ yếu, quan trọng nhất của nhà nước và pháp luật nhằm trang bị cho người học những kiến thức chung, cơ bản, sâu sắc, toàn diện về nhà nước và pháp luật, giúp họ hình thành phương pháp tư duy khoa học và phương pháp nhận thức đúng đắn về nhà nước, pháp luật, trên cơ sở đó mới có thể tiếp tục học tập các môn học pháp lí khác có kết quả Là môn học mang tính lí luận sâu sắc và là môn học đầu tiên, mở đầu cho các môn học khác thuộc khoa học pháp lí, môn Lí luận chung về nhà nước và pháp luật đòi hỏi người học phải luôn luôn có tư duy lí luận và tư duy trừu tượng để tiếp cận,

T

TS Nguyễn Văn Động *

* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội

phân tích, đánh giá, tổng hợp, lĩnh hội được các

khái niệm, phạm trù cơ bản và những vấn đề chủ

yếu của nhà nước và pháp luật

b Đối tượng học

Xác định đúng đối tượng học cũng là điều

kiện, tiền đề để đổi mới nội dung và phương

pháp giảng dạy môn học Đa số đối tượng học là

sinh viên năm thứ nhất, tuổi còn trẻ, nhận thức

x] hội còn thiếu, chưa khi nào (hoặc rất ít khi )

tiếp cận những vấn đề về nhà nước và pháp luật,

khả năng tư duy lí luận và tư duy trừu tượng để

tiếp cận, phân tích, đánh giá, lĩnh hội được

những tri thức của khoa học lí luận còn hạn chế,

chưa quen với phương pháp nghe, ghi một cách

khoa học ở bậc đại học… Ngoài ra, đối tượng

học còn là những người vừa học vừa làm - sinh

viên hệ tại chức Tuy họ có một số thuận lợi hơn

sinh viên hệ chính quy như đ] từng trải và đang

công tác nên có nhiều vốn sống và kinh nghiệm

thực tế nhưng họ cũng gặp không ít khó khăn

như nhiều tuổi, thiếu thời gian học…

Từ nhận thức trên, chúng tôi cho rằng, phải

luôn luôn đổi mới cả nội dung lẫn phương pháp

giảng dạy và phương pháp học tập cho phù hợp

với vị trí, tính chất, mục đích, yêu cầu của môn

học và với đối tượng học ở đây, chúng tôi chỉ

đề cập vấn đề đổi mới nội dung và phương pháp

giảng dạy

2 Đổi mới nội dung và phương pháp

giảng dạy

a Đổi mới nội dung giảng dạy

Về nội dung giảng dạy (được thể hiện trong

giáo trình), cần chọn lọc đưa vào các khái niệm,

phạm trù cơ bản, tiêu biểu và những vấn đề chủ

yếu, quan trọng nhất của nhà nước và pháp luật

Bên cạnh đó, cần bổ sung những vấn đề mới,

các thành tựu nghiên cứu của khoa học pháp lí ở

trong và ngoài nước đ] được thừa nhận và đưa

vào áp dụng trên thực tiễn, ví dụ, nhà nước pháp

quyền, quan hệ giữa nhà nước với cá nhân, sự

hội nhập của pháp luật Việt Nam với pháp luật

quốc tế,… Đối với mỗi khái niệm, phạm trù và từng vấn đề đó nên trình bày một cách khái quát, ngắn gọn, cô đọng, súc tích, dễ hiểu với lượng kiến thức cần thiết, vừa đủ để người học

có được cách nhìn nhận khoa học, đúng đắn, toàn diện về nhà nước và pháp luật Đồng thời, phải sửa đổi, thậm chí thay thế một số quan niệm đ] lạc hậu, lỗi thời hoặc trình bày lại những vấn đề trên cơ sở tư duy đổi mới, nhận thức mới, cách nhìn mới Nhìn lại các giáo trình hiện nay của môn lí luận chung về nhà nước và pháp luật, chúng tôi nhận thấy về cơ bản, đ] thâu tóm được những khái niệm, phạm trù cần thiết và các vấn đề cốt yếu nhất của nhà nước và pháp luật nhưng vẫn còn dài, có chỗ quá trừu tượng, khó hiểu, có nơi còn chung chung và thiếu dẫn chứng thực tế cần thiết, thậm chí có vấn đề được tác giả trình bày sang các khoa học pháp lí khác như lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lí, lịch sử nhà nước và pháp luật, luật hiến pháp, luật hành chính… Đặc biệt, một số nội dung được trình bày vẫn theo cách nhìn cũ, tư duy cũ

Ngoài ra, cũng nên cơ cấu lại nội dung chương trình giảng dạy (cũng là nội dung chương trình học) cho hợp lí và khoa học hơn để vừa tiện cho thầy, vừa tiện cho trò Theo chúng tôi, có hai cách bố trí, sắp xếp Cách thứ nhất,

đặt bài nhập môn lên đầu tiên, sau đó chia nội dung chương trình thành hai phần lớn Phần một

về nhà nước, gồm hai mục: Mục một: "Những khái niệm cơ bản về nhà nước"; mục hai: "Các kiểu nhà nước trong lịch sử" Phần hai về pháp luật, cũng gồm hai mục: Mục một: "Những khái niệm chung, cơ bản về pháp luật"; mục hai:

"Các kiểu pháp luật trong lịch sử " Việc phân

bố này vừa bảo đảm được các tính chất: Logic, hợp lí, khoa học, tuần tự của các vấn đề cần dạy

và học vừa thuận tiện cho giảng dạy và học tập, nhất là khi cần đối chiếu, so sánh giữa các khái niệm, các kiểu nhà nước và pháp luật với nhau

Cách thứ hai, cũng đưa bài nhập môn lên đầu,

rồi chia nội dung chương trình thành ba phần

Phần một gồm những khái niệm cơ bản về nhà

nước và pháp luật Phần hai về các kiểu nhà

nước trong lịch sử Phần ba về các kiểu pháp

luật trong lịch sử

b Đổi mới phương pháp giảng dạy

Đối với phương pháp giảng dạy, cần đổi mới

về căn bản vì đây là vấn đề cấp bách nhưng

cũng khó khăn, do nhiều nguyên nhân Việc

người học hiện nay kêu ca, phàn nàn khá nhiều về

môn học như trừu tượng, khó hiểu, khô khan…

phần lớn do thầy chưa chịu cải tiến phương

pháp giảng dạy Theo chúng tôi, phương pháp

giảng dạy bao gồm phương pháp thuyết trình

bài giảng và phương pháp hướng dẫn sinh viên

thảo luận bài giảng

- Về phương pháp thuyết trình bài giảng

Chúng tôi có một số ý kiến bước đầu như sau:

Một là, cần nhận thức đầy đủ, đúng đắn hơn

nữa về vị trí, tính chất, mục đích, yêu cầu của

môn học và đối tượng học Nếu không có nhận

thức như vậy thì sẽ dẫn đến tình trạng: Hoặc

giảng bài một cách hời hợt, qua loa, đại khái

làm cho các vấn đề cần được làm sáng tỏ chỉ

dừng lại ở mức độ lờ mờ, chung chung; hoặc

giảng giải một hay một vài vấn đề nào đó quá cụ

thể, quá rộng, còn các vấn đề khác trong bài

giảng chỉ được trình bày qua loa (làm như vậy

dễ tự dẫn thầy đi lan man hay lệch sang các

khoa học khác); hoặc giảng không bám sát nội

dung chương trình học (cách giảng này cũng tự

đẩy thầy chệch khỏi mục tiêu bài giảng, còn

người học không thu nhận được gì bổ ích)…

Hai là, cần hiểu rõ, đúng nghĩa của hai từ

"giảng" và "dạy" Không phải ngẫu nhiên mà cổ

nhân ghép hai từ này với nhau Theo cách hiểu

nôm na thì "giảng" có nghĩa là làm rõ nghĩa của

từng chữ, từng từ, từng câu, từng bài, từ đó

"dạy" cho người ta cách nghĩ, cách làm đúng

đắn, hợp lí, hợp tình Còn nói theo cách nói hiện

đại thì đó là việc dạy chữ, dạy người Vận dụng nguyên lí ấy vào việc giảng dạy môn lí luận chung về nhà nước và pháp luật thì trước hết phải giảng giải cho người học hiểu được nội dung, ý nghĩa của từng khái niệm, phạm trù, vấn

đề cơ bản của nhà nước và pháp luật, trên cơ sở

đó dạy cho họ phương pháp tư duy khoa học,

đúng đắn để tiếp cận và giải quyết các vấn đề cụ thể về nhà nước, pháp luật trong thực tiễn Hiện nay, có tình trạng một số thầy, cô nói chuyện chuyên đề trên bục giảng chứ không phải là giảng bài, làm cho sinh viên và người học nói chung có thể thu nhận được lượng thông tin nhất

định, thậm chí nghe một cách chăm chú nhưng rốt cuộc thì không nắm được nội dung và ý nghĩa của bài học

Muốn giảng giải cho người học hiểu bài ngay trên lớp thì phải kết hợp giữa nói và viết những ý chính trên bảng, đặc biệt cần coi trọng việc tổng hợp, tổng kết sau mỗi bài giảng và nếu

có thể thì mô hình hoá những vấn đề phức tạp Làm như vậy để cho sinh viên vừa nghe, vừa ghi, vừa nhìn được và chắc chắn hiệu quả giảng dạy và hiệu quả thu nhận kiến thức mà thầy truyền đạt sẽ cao Qua thăm dò ý kiến của sinh viên, chúng tôi thấy nhiều em muốn thầy viết những khái niệm cơ bản và các ý chính cần phải nắm trên bảng, rồi sau đó bằng lời nói phân tích, giảng giải cặn kẽ, làm như vậy vừa nhanh hiểu vừa nhanh nhớ, chứ thầy chỉ nói không thì không biết cái gì, ý gì là cơ bản cần phải nắm Còn việc tự học, tự nghiên cứu qua mô hình mà thầy tổng hợp đưa ra, theo các em, vừa dễ hiểu

mà hiểu sâu, vừa dễ nhớ mà nhớ lâu

Ba là, cần kết hợp giữa truyền đạt kiến thức với việc phát huy tinh thần chủ động tư duy của người học để họ nắm bắt kiến thức một cách nhanh, nhạy, thoải mái ở trên lớp, tạo tiền đề cho việc tự học, tự tìm hiểu và nghiên cứu ở nhà

Có ý kiến cho rằng để khắc phục cách truyền

đạt kiến thức mang tính áp đặt, khiên cưỡng,

buồn tẻ, khô khan như hiện nay thì nên chuyển

từ độc thoại của thầy thành hội thoại giữa thầy

và trò Theo chúng tôi, nếu cả mấy tiết giảng bài

ngắn ngủi đều làm như vậy thì đ] biến buổi

giảng của thầy thành cuộc "tọa đàm, hội thảo"

giữa thầy với trò, trong khi đ] có buổi thảo luận

riêng Tuy nhiên, thầy vẫn có thể nêu câu hỏi,

đặt những vấn đề liên quan tới nội dung bài

giảng để trò suy nghĩ, trả lời, còn thầy đánh giá,

bình phẩm sự trả lời đó

Chúng tôi nghĩ rằng trong buổi giảng bài,

mặc dù tinh thần chủ động có từ hai phía: Thầy

chủ động truyền đạt kiến thức cho trò, còn trò

chủ động lĩnh hội kiến thức của thầy nhưng vai

trò chính vẫn luôn luôn thuộc về người thầy

Nếu thầy vững vàng về kiến thức, biết cách cuốn

hút trò, làm cho họ chăm chú nghe, ghi và say

sưa với lời giảng của mình mà lại không ồn ào

thì bài giảng thật sự trở nên sinh động và sẽ

thành công Chẳng hạn, thầy không chỉ phân

tích kĩ, giảng giải cụ thể, cặn kẽ các vấn đề

chính thuộc nội dung bài giảng bằng cách nói

đơn giản, ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu mà còn

cung cấp những ý kiến khác nhau của các nhà

khoa học (nếu có) hay quan điểm mới nhất hiện

nay về từng vấn đề; không chỉ lấy dẫn chứng

thực tế và cung cấp thông tin ở trong nước mà

còn đưa dẫn chứng thực tế và thông tin của nước

ngoài; kết hợp vừa giảng giải từng vấn đề cụ thể,

vừa đặt ra câu hỏi có liên quan để trò suy nghĩ

và trả lời, rồi thầy đánh giá kết quả trả lời hoặc

uốn nắn cách hiểu sai lệch; vừa nêu rõ thành tựu

nghiên cứu khoa học đ] đạt được liên quan tới

các vấn đề được trình bày vừa chỉ ra được những

vấn đề còn chưa được giải quyết hay chưa được

nghiên cứu hoặc hướng nghiên cứu mới hiện

nay; biết lồng ghép vào lúc giảng những câu

chuyện thực tế sinh động, hóm hỉnh để không

khí buổi nghe giảng bớt căng thẳng và xoá đi sự

ngăn cách giữa thầy với trò…

Một buổi giảng bài lí luận thành công và có

chất lượng phụ thuộc vào nhiều yếu tố Đối với người thầy, theo chúng tôi nghĩ, cần có hai điều kiện: Chung và riêng Điều kiện chung là phải thường xuyên trau dồi, bổ sung, nâng cao kiến thức chuyên môn và cải tiến kĩ năng sư phạm để

có được phẩm chất tốt đẹp của người thầy, trong

đó có mấy yếu tố quan trọng nhất là vững vàng

về chính trị, trong sáng về đạo đức và lối sống, chắc chắn và phong phú về kiến thức chuyên môn, hấp dẫn về cách truyền đạt kiến thức… làm sao để trong mỗi người thầy đều hội tụ

đồng thời cả ba tính cách gắn bó hữu cơ và thống nhất với nhau - vừa là người dạy chữ dạy người, vừa là nhà khoa học và đồng thời là người nghệ sĩ trên bục giảng Đối với điều kiện riêng: Phải soạn kĩ giáo án trước khi lên lớp, nếu

có giáo án rồi thì phải đọc lại xem có cần chỉnh sửa, bổ sung gì không, trong đó đặc biệt chú ý tới cơ cấu bài giảng, lượng kiến thức cần truyền

đạt và chất lượng thông tin

- Về phương pháp hướng dẫn sinh viên thảo luận bài giảng

Cần nhận thức lại ý nghĩa, tầm quan trọng của việc thảo luận của sinh viên về những vấn

đề đ] học, từ đó mới có cách bố trí giáo viên hợp lí và cải tiến phương pháp hướng dẫn của thầy Có ý kiến rằng nên tiến hành thảo luận ngay trong buổi thuyết trình bài giảng, như vậy

sẽ làm cho sinh viên nắm bài giảng của thầy kịp thời nhất và nhanh nhất Chúng tôi e rằng, nếu làm như vậy sẽ khó cho cả thầy và trò Đối với thầy, sẽ không còn thời gian truyền đạt hết kiến thức cần truyền đạt và sẽ làm đứt mạch giảng

đang gây hứng thú cho sinh viên Còn đối với sinh viên, dù thầy có giảng hay và dễ hiểu đến mấy đi nữa thì thì họ vẫn còn chưa được chuẩn

bị thật sự chu đáo về mặt kiến thức, hơn nữa lại

bị chuyển đổi trạng thái làm việc quá nhanh nên

về mặt tâm lí, chưa sẵn sàng trả lời câu hỏi của thầy và đối thoại với thầy Bởi thế cho nên, trước mắt, biện pháp hợp lí nhất vẫn là dành buổi

riêng cho thảo luận những bài đ] học để sinh

viên có thời gian tự học, tự nghiên cứu và chuẩn

bị bài tốt ở nhà trước khi lên lớp thảo luận

Muốn vậy, bên cạnh việc công khai hoá thời

khoá biểu chung trong tuần thì cũng phải dán

lịch nghe thuyết trình và thảo luận của môn học

ở nơi mà sinh viên dễ theo dõi để họ chuẩn bị

tốt về kiến thức và tâm lí nghe giảng hoặc thảo

luận, đặc biệt là thảo luận Hiện nay, lịch

chuyên môn trong tuần phần lớn là để trong

khoa chuyên môn dành cho thầy mà sinh viên

rất ngại vào khoa của các thầy

Cho tới nay, vẫn còn một số người quan

niệm buổi thảo luận chỉ là phụ còn buổi giảng

bài mới là chính, cho nên các giáo viên "cứng

cỏi" hầu như được phân công đứng giảng, còn

những giáo viên hơi "non" một chút thì dành

cho hướng dẫn thảo luận Quan niệm như vậy và

cách làm này là sai Chúng tôi cho rằng giảng

bài và hướng dẫn thảo luận đều quan trọng như

nhau, thậm chí việc hướng dẫn sinh viên thảo

luận lại càng cần thầy giỏi Mục đích, ý nghĩa

của buổi thảo luận là nhằm giúp sinh viên củng

cố lại kiến thức đ] được nghe, ghi trong buổi

nghe giảng đồng thời mở rộng kiến thức đó

cùng với việc liên hệ thực tế; kịp thời uốn nắn

phương pháp tư duy không đúng đắn và nhận

thức lệch lạc của họ; khơi dậy ở họ tính độc lập

tự học hỏi, tự nghiên cứu và tinh thần sáng tạo

khoa học; rèn luyện cho sinh viên cách nghĩ,

cách nói đúng đắn, rõ ràng, mạch lạc, biết trình

bày một vấn đề khoa học một cách khoa học

Chính vì vậy thầy hướng dẫn thảo luận càng giỏi

càng tốt

Nội dung thảo luận, trước hết, là những vấn

đề cơ bản thuộc bài giảng lần trước của thầy và

các vấn đề mới hoặc câu hỏi mới liên quan trực

tiếp tới bài giảng ấy do thầy và tập thể lớp nêu

ra hoặc các bài tập của thầy được đưa ra để trò

cùng nhau suy nghĩ, giải đáp

Về phương pháp hướng dẫn Cần khắc phục

tình trạng từ đầu đến cuối buổi thảo luận, thầy nói lại cho sinh viên những vấn đề mà họ đ]

được nghe, ghi trong buổi thuyết trình của thầy hoặc thầy quá nghiêm khắc, nạt nộ trò chưa chuẩn bị bài chu đáo, làm cho không khí buổi thảo luận căng thẳng, trò bị ức chế mạnh nên không còn hứng thú và thiếu tập trung suy nghĩ

để thảo luận, tranh luận Có thể mỗi thầy có một phương pháp riêng trong việc hướng dẫn sinh viên thảo luận nhằm đạt được mục tiêu chung của buổi thảo luận Chúng tôi xin đưa ra phương pháp sau đây:

Trước hết, thầy giúp trò xây dựng đề cương thảo luận, trong đó lồng ghép những vấn đề cơ bản thuộc nội dung bài giảng trước của thầy và các vấn đề mới hay câu hỏi mới nhưng có liên quan tới chủ đề thảo luận Tiếp đến, sinh viên lên bục trình bày từng vấn đề theo thứ tự trong

đề cương (trước hết lấy tinh thần xung phong của sinh viên, nếu không có ai xung phong thì phải gọi tên hoặc chỉ định) Sau khi người trình bày trình bày xong, mọi người đặt câu hỏi hoặc

đề nghị người trình bày giải thích, làm rõ hơn nữa những vấn đề được trình bày hoặc trực tiếp tranh luận với người trình bày trên tinh thần dân chủ, xây dựng, cởi mở, có văn hoá tranh luận Người trình bày có quyền tranh luận với bạn để bảo vệ quan điểm của mình Trong khi thảo luận, trò có thể đề nghị thầy giải thích, làm rõ thêm những vấn đề vướng mắc Xuất phát từ ý thức tôn trọng trò, đặc biệt là ý kiến riêng của trò, thầy có thể cho phép trò tranh luận thẳng thắn với mình mà vẫn giữ được quan hệ tình cảm thầy - trò ở đây, vai trò của người thầy rất lớn: Vừa là người hướng dẫn sinh viên thảo luận một cách có trọng tâm, có chất lượng trong không khí thẳng thắn, dân chủ, cởi mở, khoa học, có văn hoá vừa là người phản biện những ý kiến của sinh viên và giải đáp những thắc mắc, vấn đề mà họ còn chưa hiểu Cuối buổi thảo luận, thầy tổng kết, đánh giá và định hướng để sinh viên tiếp tục tự nghiên cứu./