Nói cách khác những công việc quan trọng nhất của Nhà nước về mặt đối nội cũng như đối ngoại do nhân dân định đoạt còn những công việc hành chính, dân sự và tư pháp, nhân dân tham gia nh
Trang 1TS Thái Vĩnh Thắng * iến pháp là đạo luật cơ bản của nhà
nước, làm nền tảng cho hệ thống pháp
luật của mỗi quốc gia vì vậy nó phải có tính
ổn định lâu dài, không phải trong một thập kỉ
mà trong nhiều thập kỉ Nhìn vào hiến pháp
hiện hành của nhiều quốc gia trên thế giới,
chúng ta có thể thấy rõ điều này Hiến pháp
Hoa Kì năm 1787, Hiến pháp Nhật năm
1946, Hiến pháp Italia năm 1974, Hiến pháp
Liên bang Đức năm 1949, Hiến pháp Hy lạp
năm 1975, Hiến pháp Tây Ban Nha năm
1978, Hiến pháp Canađa năm 1982, Hiến
pháp Trung Quốc năm 1982, Hiến pháp ấn
Độ năm 1950, Hiến pháp Thuỵ Điển năm
1974, Hiến pháp Pháp năm 1958 Hiến pháp
tồn tại lâu dài sẽ là nền tảng pháp lí vững
chắc cho toàn bộ hệ thống pháp luật Trên
quan điểm này chúng tôi nhất trí với ủy ban
dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của
Hiến pháp năm 1992 là chỉ sửa những gì thật
cần thiết và bức xúc
1 Về Lời nói đầu
Theo chúng tôi, trong lịch sử lập hiến
Việt Nam đW có một bản Hiến pháp chuẩn
mực Đó là Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến
pháp ngắn gọn, cô đúc, tư tưởng rõ ràng, vừa
mang tính quốc tế hiện đại vừa mang tính
bản sắc dân tộc Ngay trong Lời nói đầu đW
xác định 3 nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp
là:
- Đoàn kết toàn dân không phân biệt giống
nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo;
- Đảm bảo các quyền tự do, dân chủ;
- Thực hiện chính quyền mạnh mẽ, sáng
suốt của nhân dân
Ba nguyên tắc này được quán triệt một cách sâu sắc và nhất quán trong nội dung của Hiến pháp Cho đến nay ba nguyên tắc này vẫn hoàn toàn đúng đắn Nó vượt qua thời gian, không gian và thể hiện tư tưởng lập hiến sáng ngời và không thay thế được Chúng tôi thiết nghĩ đó là những tài sản quý báu của ông cha ta để lại mà chúng ta nên kế thừa Với lí do trên, chúng tôi kiến nghị trong Lời nói đầu của Hiến pháp sửa đổi phải thể hiện các nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp Ngoài 3 nguyên tắc nói trên có thể bổ sung thêm 2 nguyên tắc: Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và đảm bảo vai trò lWnh đạo của Đảng cộng sản
2 Về chương 1- Chế độ chính trị
Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp dự kiến sửa đổi 3 điều là Điều 2, 3
và Điều 12
Về Điều 2 có 2 phương án: Một là giữ nguyên hai là sửa đổi thành: “Nhà nước Cộng hoà XHCN là nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân Tất cả quyền của Nhà nước thuộc về nhân dân
mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức” Chúng tôi ủng hộ phương án hai, tuy nhiên
đề nghị sửa đổi như sau: “Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Tất cả các quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông
H
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2dân và tầng lớp trí thức” Quy định như vậy
sẽ hợp lí hơn, bởi trên thực tế chỉ quyền lực
tối cao của nhà nước mới thuộc về nhân dân
Nói cách khác những công việc quan trọng
nhất của Nhà nước về mặt đối nội cũng như
đối ngoại do nhân dân định đoạt còn những
công việc hành chính, dân sự và tư pháp,
nhân dân tham gia nhưng Nhà nước quyết
định
Ngoài Điều 2, 3 và 12, chúng tôi đề nghị
sửa đổi thêm Điều 6 Điều 6 Hiến pháp năm
1992 quy định: “Nhân dân sử dụng quyền
lực nhà nước thông qua Quốc hội và hội
đồng nhân dân các cấp là những cơ quan đại
diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân
do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm
trước nhân dân Quốc hội, hội đồng nhân
dân và các cơ quan khác của Nhà nước đều
tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập
trung dân chủ” Quy định này chỉ thể hiện
hình thức dân chủ gián tiếp mà chưa thể hiện
hình thức dân chủ trực tiếp Vì vậy xin đề
nghị sửa lại là: “Chủ quyền tối cao của Nhà
nước thuộc về nhân dân, nhân dân thực hiện
chủ quyền đó thông qua các hình thức dân
chủ trực tiếp và thông qua cơ quan đại diện
của mình là Quốc hội và hội đồng nhân dân
các cấp Quốc hội, hội đồng nhân dân các
cấp và các cơ quan khác của Nhà nước đều
hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân
chủ”
3 Về chương 2 - Chế độ kinh tế
Hiến pháp của hầu hết các nhà nước trên
thế giới ngày nay không quy định về chế độ
kinh tế Kể cả Hiến pháp Trung quốc năm
1982, Hiến pháp nước Nga năm 1993 cũng
không quy định thành một chương như Hiến
pháp của chúng ta cho chế độ kinh tế Hiến
pháp của các nước đó chỉ dành một vài điều
nói về sở hữu đất đai, tài nguyên khoáng sản
về tự do hoạt động kinh tế và sự bảo hộ của nhà nước đối với tài sản của công dân Hiến pháp năm 1946 của chúng ta cũng không quy
định chế độ kinh tế Đây có phải là điều ngẫu nhiên hay không Theo chúng tôi đó là chủ ý của các nhà lập hiến bởi hiến pháp cần phải tồn tại lâu dài còn kinh tế thị trường luôn vận
động và biến đổi theo quy luật cung cầu Sự sụp đổ của Liên Xô và các nước XHCN
Đông Âu cũng như sự khủng hoảng của Việt Nam trong thời kì kế hoạch hoá tập trung quan liêu, bao cấp chủ yếu là do Nhà nước đW tạo mô hình kinh tế cứng nhắc và can thiệp quá sâu nên đW cản trở quá trình tự điều tiết của đời sống kinh tế xW hội Việt Nam chúng
ta cũng đW chiêm nghiệm điều này trong thời kì còn tồn tại cơ chế kế hoạch hoá tập trung
và hành chính Hiện nay, chúng ta đW xây dựng nền kinh tế thị trường nhưng tư tưởng hành chính, quan liêu, bao cấp vẫn còn tồn tại Để cho nền kinh tế thị trường có sự cạnh tranh lành mạnh cần phải có sân chơi bình
đẳng giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp dân doanh Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân không
đồng nghĩa với độc quyền và chính sách o bế của Nhà nước đối với các doanh nghiệp nhà nước
Chúng ta đang đứng trước tình trạng là trong tổng số 5.280 doanh nghiệp nhà nước năm 2000 có đến 60% doanh nghiệp nhà nước hoạt động không có hiệu quả và trong
đó 30% liên tục thua lỗ Nợ phải thu chiếm 1/2 tổng số giá trị tài sản doanh nghiệp, nợ phải trả chiếm 2/3 nguồn vốn Trong số 17 tổng công ti 91 được thành lập thì 6 tháng
đầu năm nay chỉ có 5 công ti làm ăn có lWi Những con số này cho thấy doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả, thua lỗ kéo dài, thiếu năng động, với tâm lí ỷ lại, trông chờ vào sự ban phát, bảo trợ của nhà
Trang 3nước.(1)Năm 1996, tổng số nợ của doanh
nghiệp nhà nước là 174.797 tỉ đồng Năm
1999 là 199.060 tỉ đồng, năm 2000 số nợ lên
đến 288.900 tỉ đồng Có 2 điểm chúng ta cần
lưu ý:
- Một là nhiều doanh nghiệp nhà nước làm
ăn thua lỗ nhưng giám đốc, tổng giám đốc vẫn
có thu nhập rất cao, có tài sản lớn
- Điểm thứ hai cần lưu ý là trong số 5
doanh nghiệp có mô hình tổng công ti làm ăn
có lWi trong 6 tháng đầu năm 2001 chỉ có 2
doanh nghiệp đứng cuối bảng xếp hạng là Tổng
công ti cao su và Tổng công ti công nghiệp tàu
thủy là có sân chơi bình đẳng Hai doanh
nghiệp là Tổng công ti điện lực, Tổng công ti
bưu chính viễn thông thuộc dạng độc quyền và
Tổng công ti dầu khí là nơi khai thác và bán tài
sản quốc gia Độc quyền là một trong những lí
do chủ yếu làm cho giá điện, cước phí điện
thoại ở Việt Nam cao hơn rất nhiều so với các
nước trong khu vực Có nhiều biểu hiện trái với
quy luật của kinh tế thị trường là khách hàng
tiêu thụ điện càng nhiều thì giá điện càng cao
mà lẽ ra là phải ngược lại Trong khi đó cũng là
viên chức nhà nước, những người làm việc
trong ngành điện và bưu chính có bình quân
thu nhập cao gấp đôi các ngành khác.(2)
Mặc dù xây dựng nền kinh tế thị trường,
xoá bỏ chế độ bao cấp có nghĩa là doanh
nghiệp nhà nước phải thực hiện chế độ tự
hoạch toán kinh doanh, làm ăn thua lỗ phải
bị phá sản nhưng thực tế cho thấy chế độ bao
cấp vẫn còn tồn tại Thí dụ từ năm 1997 đến
1999 Nhà nước đW bù lỗ cho doanh nghiệp
nhà nước là 1.464 tỉ đồng, miễn giảm thuế
1.352 tỉ đồng.(3) Trước thực tiễn đó, chúng tôi
đề nghị phải xác định rõ trong Hiến pháp
nguyên tắc mọi thành phần kinh tế bình đẳng
trước pháp luật
4 Về bộ máy nhà nước
1 Về Quốc hội
a Khoản 4 Điều 84 Chúng tôi hoàn toàn nhất trí với Dự thảo sửa đổi Hiến pháp là Quốc hội không phân
bổ ngân sách địa phương như trước đây nữa
mà Quốc hội chỉ phân bổ ngân sách trung
ương còn ngân sách địa phương sẽ do hội
đồng nhân dân phân bổ Sự thay đổi này làm cho việc sử dụng ngân sách sẽ hiệu quả hơn, hạn chế sự rơi rớt của đồng tiền khi chuyển
từ trung ương về địa phương, giảm bớt sự
“xin cho” và như vậy sẽ hạn chế bớt thất thoát Hơn nữa, hội đồng nhân dân phân bổ ngân sách địa phương, vì vậy mà quyền lực hội đồng nhân dân được tăng cường
b Khoản 5 Điều 84 Vấn đề tôn giáo không chỉ đơn thuần là vấn đề tự do tín ngưỡng của công dân, nó còn
là vấn đề chính trị mang tính toàn cầu vì thế
sẽ là hợp lí nếu bổ sung vào khoản 5 Điều 84
“Quốc hội quyết định chính sách dân tộc và tôn giáo”
c Khoản 7 Điều 84 Theo chúng tôi nên có quy định bổ sung khi Chủ tịch nước hoặc Thủ tướng yêu cầu hoặc ít nhất 1/4 số đại biểu Quốc hội đề nghị, Quốc hội sẽ bỏ phiếu không tín nhiệm Chính phủ, buộc Chính phủ phải giải tán
d Một trong những chức năng quan trọng của Quốc hội là chức năng giám sát tối cao
đối với hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và đối với Chính phủ nói riêng Tuy nhiên, do không có cơ quan chuyên trách việc giám sát nên việc giám sát của Quốc hội còn kém hiệu quả Hơn 80 quốc gia trên thế giới có thanh tra quốc hội (Ombudsman) và kiểm toán quốc hội (Parliamentary audit) là hai cơ quan quan trọng của quốc hội giúp quốc hội thực hiện chức năng này Chúng tôi thiết nghĩ, đây là những kinh nghiệm tốt cần tiếp thu để vận dụng vào việc sửa đổi Hiến pháp kì này
Trang 42 Về Chủ tịch nước
So với nguyên thủ quốc gia nhiều nước
trên thế giới thì quyền hạn của Chủ tịch nước
theo Hiến pháp năm 1992 còn quá hẹp,
chúng tôi kiến nghị trao cho Chủ tịch nước
quyền được đề nghị Quốc hội thảo luận lại
dự luật, như vậy, quyền công bố luật của Chủ
tịch nước mới có ý nghĩa thực tiễn Quy định
này làm cho quy trình làm luật sẽ chặt chẽ
hơn
3 Về Chính phủ
Cần mạnh dạn thay đổi quan niệm Chính
phủ là cơ quan phái sinh của Quốc hội Phải
coi Hiến pháp là điểm tựa để phân định
quyền lực nhà nước Bởi khi chúng ta thừa
nhận xây dựng nhà nước pháp quyền thì
Quốc hội cũng như Chính phủ đều được tổ
chức và hoạt động theo quy định của Hiến
pháp Như vậy Chính phủ thực hiện chức
năng của mình trên cơ sở hiến định chứ
không còn đơn thuần là cơ quan chấp hành
của Quốc hội Với quan điểm trên đây,
chúng tôi đề nghị chỉ quy định: “Chính phủ
là cơ quan hành pháp cao nhất của nước
Cộng hoà xW hội chủ nghĩa Việt Nam” Với
địa vị pháp lí như vậy Chính phủ mới có thực
quyền để điều hành đất nước
4 Về hội đồng nhân dân và ủy ban nhân
dân
Theo chúng tôi, nên khôi phục lại tên gọi
hội đồng nhân dân và uỷ ban hành chính như
Hiến pháp 1946 vì như vậy mới phân biệt
được tính chất của 2 cơ quan này Gọi là hội
đồng nhân dân vì nó là cơ quan đại diện của
nhân dân, còn uỷ ban hành chính là cơ quan
mang tính chất nhà nước nhiều hơn, vì nó là
cơ quan chấp hành, điều hành theo mệnh
lệnh hành chính của chính quyền nhà nước
trung ương
ở thành phố chỉ nên duy trì hội đồng
nhân dân hai cấp là thành phố và phường còn
ở nông thôn thì nên duy trì cả 3 cấp như quy
định của Hiến pháp năm 1992
5 Về tổ chức toà án Việc tổ chức toà án như hiện nay tạo ra
sự bất hợp lí là ở thành phố, thị xW thì công việc quá nhiều còn ở nông thôn thì công việc lại quá ít Toà án nhân dân tối cao quá tải trong việc xét xử phúc thẩm các bản án bị kháng nghị, kháng cáo từ 61 tỉnh, thành Vì vậy, chúng tôi kiến nghị phải tổ chức toà án theo nguyên tắc thẩm quyền theo đó có toà
án sơ thẩm, toà án phúc thẩm và toà án tối cao
- Toà án sơ thẩm cấp quận, huyện (hoặc liên huyện) có thẩm quyền hẹp Ví dụ xét xử án hình sự từ 7 năm từ trở xuống, án dân sự, kinh
tế có giá ngạch từ 100 triệu đồng trở xuống
- Toà án sơ thẩm cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có thẩm quyền rộng, xử tất cả các vụ việc ngoài các vụ việc thuộc thẩm quyền toàn án huyện, quận
- Toà án phúc thẩm được tổ chức tại các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Vinh,
Đà Nẵng, Huế, thành phố Hồ Chí Minh còn ở nông thôn thì cứ 3 tỉnh có 1 toà phúc thẩm
- Toà án tối cao chỉ làm nhiệm vụ phá án và giám đốc công tác xét xử
6 Về viện kiểm sát nhân dân Chúng tôi nhất trí với Dự thảo là viện kiểm sát nhân dân chỉ nên làm nhiệm vụ công tố tại toà án và kiểm sát hoạt động tư pháp, không thực hiện chức năng kiểm sát chung như trước đây Nhiệm vụ này hợp lí nhất là giao lại cho thanh tra Quốc hội Tuy nhiên, cần lưu ý chừng nào thanh tra Quốc hội chưa được thành lập thì chưa nên bỏ chức năng kiểm sát chung của viện kiểm sát./
(1) (3).Xem: Báo “Nhà báo và công luận” số 36 (từ 31/8
đến 6/9/2001)
(2) Ngành điện khoảng 1.660.000 đồng/tháng, bưu điện 1.550.000 đồng/tháng còn các ngành khác khoảng 700.000 - 800.000 đồng/tháng