Vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật common law

VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT COMMON LAW I Khái quát về hệ thống common law và án lệ 1 1 Dòng họ pháp luật Common law Dòng họ pháp luật Common law được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nha.

Trang 1

VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT COMMON LAW

I Khái quát về hệ thống common law và án lệ

1.1 Dòng họ pháp luật Common law

Dòng họ pháp luật Common law được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau Có tài liệu gọi dòng họ pháp luật này là dòng họ pháp luật Anh – Mỹ (Anglo – American legal family); cũng có tài liệu sử dụng tên “dòng họ pháp luật án lệ” (case law family) hoặc

“dòng họ Common law” (Common law family)

Khi mới ra đời, thuật ngữ “Common law” có nghĩa là luật được áp dụng chung trên toàn nước Anh chứ không phải là luật của từng địa phương Ngày nay, thuật ngữ

“Common law” được hiểu theo nghĩa thông dụng hơn và thường đặt trong mối quan hệ

với pháp luật thành văn (statutes) Nói cách khác, theo nghĩa này, “Common law” là luật không do cơ quan lập pháp làm ra mà được tạo ra bằng các phán quyết của tòa án (án lệ) và bằng tập quán pháp Thuật ngữ này còn có nghĩa là “luật” chứ không phải “công bằng” (equity) Thêm vào đó, thuật ngữ này còn có nghĩa là luật không phải luật nước ngoài, đó là luật của Anh tại Anh quốc và tại các thuộc địa của Anh Cuối cùng,

“Common law” còn hàm chỉ toàn bộ những hệ thống pháp luật bắt nguồn từ hệ thống pháp luật Anh, ở đó phán quyết của tòa giữ vị trí quan trọng trong cấu trúc nguồn luật Như vậy, có thể thấy rằng nghĩa chuẩn xác của thuật ngữ “Common law”

hoàn toàn phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể mà thuật ngữ được sử dụng

Những đặc điểm cơ bản của dòng họ Common law

Thứ nhất, Common law là dòng họ pháp luật trong đó các hệ thống pháp luật trực thuộc ít nhiều chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật của Anh và thừa nhận án lệ như nguồn luật chính thống, tức là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp.

Thứ hai, thẩm phán trong các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common law đóng

vai trò quan trọng trong việc sáng tạo và phát triển các quy phạm pháp luật, tức là thẩm phán có vai trò làm luật.

Thứ ba, nhìn chung các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common law không có sự phân biệt giữa luật công và luật tư như dòng họ Civil law, trừ pháp luật Anh Tuy

nhiên, sự phân biệt giữa luật công và luật tư ở Anh không có cùng mục đích như ở các nước thuộc dòng họ Civil law Ở Anh, việc phân biệt hai mảnh luật này là nhằm xác định thủ tục tố tụng nào cần áp dụng để giải quyết vụ việc có liên quan

Thứ tư, chế định pháp luật tiêu biểu của các hệ thống pháp luật dòng họ Common law là chế định ủy thác – chế định đặc thù của hệ thống pháp luật Anh, ra đời gắn liền

Trang 2

với nhu cầu giải quyết tranh chấp đất đai phát sinh từ hợp đồng ủy thác đất đai ở Anh thời trung cổ nhằm đưa ra giải pháp công bằng đối với những người được ủy thác có hành vi chiếm dụng đất đai của người ủy thác trong quá trình thực hiện hợp đồng ủy thác đất đai Ngày nay phạm vi điều chỉnh đã được mở rộng sang nhiều quan hệ xã hội thuộc các lĩnh vực khác

Thứ năm, sau khi hình thành ở Anh quốc, Common law đã lan sang khắp các lục địa châu Phi, châu Mỹ đến châu Úc và châu Á và làm thành dòng họ Common law, một trong hai dòng họ pháp luật lớn nhất thế giới.

1.2 Vị trí của án lệ trong Common law

Theo nghĩa rộng, “Án lệ” là một hệ thống những quy tắc bất thành văn đã được công nhận và được hình thành thông qua những các quyết định của tòa án, đó là nguyên tắc bắt buộc đòi hỏi Thẩm phán trong hệ thống các cơ quan Tòa án khi xét xử một vụ việc cụ thể cần phải căn cứ ngay vào các bản án, các vụ việc trước đó để giải quyết, đặc biệt là các phán quyết của các Tòa cấp cao (Hight Court), Tòa phúc thẩm

(Court of Appeal) và Tòa án tối cao (Supreme Court hoặc House of Lord Thượng nghị viện, là Tối cao Pháp viện trong hệ thống tòa án Anh), hay là những nguyên tắc không theo luật định được đưa ra từ các quyết định tư pháp, hay là hệ thống những nguyên tắc bất thành văn đã được công nhận và hình thành thông qua các quyết định của Tòa án

Theo nghĩa hẹp, “Án lệ” là một cách thức sử dụng các nguyên tắc có sẵn như là những căn cứ áp dùng để quyết định các vụ việc sẽ xảy ra trong tương lai, đây chính

là phương pháp điển hình của sự hình thành và phát triển truyền thống pháp luật án lệ Hay nói cách khác án lệ được hiểu bao gồm toàn bộ các quyết định, bản án được tuyên bố bởi Tòa án và có giá trị như nguồn luật, đưa ra những nguyên tắc, nền tảng áp dụng cho các vụ việc xảy ra sau này, hay là cách thức sử dụng các nguyên tắc có sẵn như là những căn cứ áp dụng để quyết định các vụ việc xảy ra trong tương lai

Theo cách hiểu ngắn gọn nhất  “Án lệ” là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ là cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng tương tự

Trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law luôn chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án lệ như nguồn luật chính thống, tức là thừa nhận học thuyết tiền lệ pháp

Học thuyết tiền lệ pháp ở các hệ thống pháp luật này đều ít, nhiều chi phối luật án

lệ theo hướng: các phán quyết đã tuyên của Tòa án cấp trên nói chung có giá trị

Trang 3

ràng buộc tòa án cấp dưới trong quá trình xét xử các vụ việc hiện tại Học thuyết này

được triển khai áp dụng trên thực tế thông qua việc xuất bản các phán quyết của Tòa án

có giá trị ràng buộc để tạo điều kiện thuận lợi và tạo nguồn tài liệu có hệ thống, đáng tin cậy cho việc áp dụng thống nhất tiền lệ pháp tại các tòa án trên toàn quốc trong công tác xét xử

II Vai trò của án lệ trong hệ thống Common Law

2.1 Giá trị của án lệ

- Mang tính thực tiễn cao:

o Quan niệm về lý lẽ hay các quy tắc án lệ mang tính chất ân đạo chứ không phải các lý

lẽ mang tính tự nhiên

o Các quy tắc án lệ được gọi là các quy tắc không thành văn Họ cho rằng các quy phạm pháp luật càng chặt chẽ sẽ càng làm cho nó cứng nhắc, khô khan

- Án lệ có khả năng khắc phục những lỗ hổng pháp luật một cách nhanh chóng và kịp thời

- Án lệ thể hiện tính khách quan và công bằng

Án lệ ngày càng chứng tỏ vai trò của mình trong đời sống pháp lý hiện đại và cần được tiếp cận như 1 nguồn luật không thể thiếu ở bất cứ quốc gia nào trong thế giới hội nhập ngày nay

2.2 Vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Common Law

Án lệ trong hệ thống thông luật (common law) có vai trò hết sức quan trọng, thể

hiện ở chỗ chúng được coi là nguồn luật không thành văn áp dụng để giải quyết các vấn

đề tương tự và là cơ sở để đảm bảo sự nhất quán trong hoạt động xét xử Ở hệ thống pháp

luật Common Law, án lệ được xem là nguồn luật chủ yếu, có giá trị pháp lý trực tiếp.

Ở nhiều lĩnh vực người ta không pháp điển hóa thành các bộ luật Tuy nhiên, mức độ sử dụng cũng như vai trò của án lệ trong cùng hệ thống pháp luật ở từng quốc gia là khác nhau Hai quốc gia điển hình trong hệ thống thông luật là Anh và Mỹ Cụ thể:

2.2.1 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật Anh

Án lệ được coi là nguồn luật quan trọng đầu tiên do lịch sử hình thành của hệ thống

pháp luật này Anh được coi là quê hương của án lệ, án lệ đóng vai trò quan trọng và chiếm đa số trong hệ thống pháp luật Anh

Khoảng thế kỉ XIII, nguyên tắc “Stare decisis” có nghĩa là tuân thủ các phán quyết trước đây và không phá vỡ những quy phạm pháp luật đã được thiết lập trong

Trang 4

án lệ Theo nguyên tắc này, tòa án cấp dưới chịu sự ràng buộc bởi các nguyên tắc pháp lý

do tòa án cấp trên sáng tạo ra được ghi nhận trong các bản án trong quá trình xét xử các

vụ việc trong quá khứ Mức độ tuân thủ nguyên tắc “Stare decisis” của các tòa án Anh thể hiện ở sự không muốn phủ nhận các phán quyết trong quá khứ của chính mình.

Ngoài ra các tòa án Anh tạo ra luật và thay đổi luật bằng các bản án của họ nhưng các thẩm phán có xu hướng ra sức biện luận trong các bản án của mình rằng trong các vụ án đang thụ lí họ không làm gì hơn ngoài việc tìm ra các quy định pháp luật đã có và đã được động đến trong án lệ

Ở Anh những phán quyết của Thượng nghị viện, tòa án phúc thẩm và tòa án cấp cao

đều có giá trị ràng buộc đối với các tòa án thấp hơn Nhưng chỉ có bản án được xuất bản mới trở thành án lệ và có giá trị ràng buộc Trong mỗi bản án cũng chỉ có phần các nguyên tắc đề ra phán quyết là có giá trị ràng buộc; còn phần bình luận của thẩm phán chỉ có giá trị để tham khảo.

Việc áp dụng án lệ phải thỏa mãn những điều kiện về nguyên tắc và đòi hỏi trên thực tế Án lệ phải tồn tại từ lâu và phù hợp với nội dung vụ việc đang xem xét.

Thẩm phán thường phải sử dụng phương pháp chung là đi tìm án lệ để áp dụng và nếu không có án lệ có liên quan, người thẩm phán sẽ vận dụng án lệ có bản chất gần gũi với

vụ việc đang giải quyết Thực tế đòi hỏi việc sử dụng án lệ phải đảm bảo được tính chắc chắn và sự ổn định của một hệ thống pháp luật

2.2.2 Vai trò của án lệ trong hệ thống nguồn luật Mỹ

Án lệ ở Mỹ được coi như một phương pháp, cách thức giải thích luật Án lệ ở

Mỹ khác so với án lệ ở Anh mặc dù 2 quốc gia đều thuộc dòng họ Common Law Vai trò của nguyên tắc “stare decicis” ở mỗi nước không giống nhau và ở Anh được áp dụng khắt

khe hơn Ở Mỹ, tiền lệ pháp được tất cả các tòa án trích dẫn rất thường xuyên nhưng

trong các bản án cũng dành rất nhiều chỗ cho quan điểm của thẩm phán về chính sách

chung So với thẩm phán Anh, thẩm phán Mỹ đã đề cập nhiều hơn tới hệ quả thực tiễn của một phán quyết xem nó có phù hợp với nhu cầu chính sách hay không hơn

là sự kiên định, phù hợp với lập luận của thẩm phán trong án lệ trước đó Ở Mỹ mặc

dù tỉ lệ án lệ trong hệ thống nguồn pháp luật không cao như Anh nhưng án lệ của Tòa án cấp cao lại có vị trí đặc biệt trong cơ chế bảo hiến Nhiều quy định trong Hiến pháp đã

được cụ thể trong các phán quyết của tòa án Ở Mỹ mỗi bang đều có hệ thống tòa án độc

lập của riêng mình Mặc dù tiền lệ pháp ở mỗi bang không chịu sự ràng buộc những bang còn lại nhưng rất có thể có ảnh hưởng lẫn nhau và cũng có thể ở trong trạng thái trái ngược nhau do các bang có quan điểm khác nhau về vấn đề cần giải quyết Do vậy, dường như án lệ không hoạt động hiệu quả ở Mỹ khi các phán quyết ở các bang có

Trang 5

thể xung đột với nhau, không nhất thiết có sự ràng buộc lẫn nhau và không có tòa án nào coi mình chịu sự ràng buộc bởi phán quyết của chính mình Tòa án tối cao của Mỹ cũng khẳng định rằng kết quả xét xử của một vụ việc có thể dựa trên chính sách chung nhiều hơn là dựa vào án lệ

Qua những phân tích trên, có thể thấy rằng án lệ có vai trò vô cùng quan trọng trong

hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law Tiêu biểu là ở hai hệ thống pháp luật lớn trên thế giới Anh - Mỹ tuy có sự tương đồng về lịch sử hình thành, đều thuộc hệ thống thông luật nhưng ở mỗi quốc gia thì vai trò của án lệ lại được thể hiện rất khác biệt Chính điều này đã góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong hệ thống nguồn luật của dòng họ Common Law.

III Sự khác biệt về vai trò của án lệ giữa hệ thống pháp luật Anh và Mỹ

3.1 Nguyên nhân sự khác biệt

Có nhiều nguyên nhân dẫn tới sự khác biệt này, có thể kể đến như sau:

Nguyên nhân quan trọng và sâu xa: Anh là nước khởi nguồn của văn hoá án lệ Án

lệ có lịch sử phát triển lâu dài và chiếm vị trí rất quan trọng trong hệ thống pháp luật Anh Còn Mỹ là nước chịu sự đô hộ của Anh vì thế nên cũng có truyền thống án lệ Tuy nhiên, khi giành độc lập thì Mỹ xây dựng Hiến pháp thành văn để khẳng định rõ ràng chủ quyền

độc lập của mình Từ khi mới giành được độc lập năm 1776 thì Mỹ không muốn phụ thuộc vào vương quốc Anh, tiền lệ pháp có nguồn gốc từ Anh nên không thực sự được ưa chuộng, đặc biệt là trong điều kiện kinh tế xã hội có nhiều thay đổi Mặt khác,

nước Mỹ là hợp chủng quốc, người Anh tuy chiếm phần đông nhưng không thể phủ nhận

sự tồn tại của các dân tộc khác, với bản sắc văn hóa, tôn giáo, chủng tộc khác nhau, do

đó, việc tiếp thu, chấp nhận thụ động án lệ – một thứ cứng nhắc và ra đời từ rất lâu không

phù hợp với người Mỹ Đồng thời Mỹ không phải là nước khởi nguồn của văn hoá án

lệ nên họ cũng sẵn sàng cải tiến tập quán đó hơn, một trong những cách cải tiến tập

quán án lệ chính là ban hành các văn bản quy phạm pháp luật

Thứ hai, cả hai hệ thống pháp luật Anh, Mỹ đều tôn trọng nguyên tắc “stare decisis”

nghĩa là tuân thủ các phán quyết trước đây và không phá vỡ những quy phạm pháp luật

đã được thiết lập trong án lệ Tuy nhiên vai trò của nguyên tắc “stare decisis” ở mỗi

nước không giống nhau, và dường như sự tuân thủ nguyên tắc này ở Anh có phần khắt

khe hơn rất nhiều so với ở Mỹ Từ nguyên nhân sâu xa trên mà dẫn đến hệ thống pháp luật Anh và Mỹ mặc dù cùng thuộc dòng họ Commom law nhưng vẫn có sự khác biệt giữa vai trò của án lệ ở Anh và Mỹ

Trang 6

Thứ ba, nguyên nhân của sự khác biệt cũng đến từ hình thức chính thể: Anh là một nước quân chủ nghị viện, vẫn phụ thuộc chế độ quân chủ có nữ hoàng hoặc nhà

vua nhưng chỉ là biểu tượng của nước Anh, còn quyền lực thực chất nằm trong tay nghị

viện đứng đầu là Thủ tướng Mỹ là nước cộng hoà tổng thống với hai đảng Dân chủ và

Cộng hoà thay nhau cầm quyền và cũng là một quốc gia liên bang, mỗi bang đều có pháp luật riêng của mình nhưng chịu sự chi phối của toà án liên bang nên trong đó luôn có sự dung hoà về lợi ích giữa các bang

Ngoài ra, giữa Anh và Mỹ có sự khác nhau rất lớn về mặt kinh tế, cơ cấu chủng tộc, tôn giáo, mức sống (v.v…), tư tưởng tình cảm, giáo dục, thậm chí tiếng Anh tại Anh

và Mỹ cũng có sự khác nhau

Những nguyên nhân trên làm cho án lệ ở Anh và Mỹ có những nét riêng, đặc thù dẫn đến hệ quả về mặt pháp lý cách giải quyết vấn đề của người Mỹ rất khác so với người Anh Pháp luật của Anh chủ yếu gây ảnh hưởng đối với pháp luật Mỹ ở những

lĩnh vực tạm gọi là “luật tư”, còn với những lĩnh vực khác như luật hình sự, tố tụng hình

sự, thương mại… thì ảnh hưởng của pháp luật Anh đối với pháp luật Mỹ là khá lu mờ

Do đó một số luật gia Mỹ có thể dễ dàng tiếp cận pháp luật Anh cũng như một số án lệ Anh vẫn được dẫn chiếu để giải quyết một số vụ việc ở Mỹ Ngược lại luật gia Anh sẽ gặp khó khăn khi tiếp cận pháp luật Mỹ

3.2 Sự khác biệt

Sự khác biệt về vai trò của án lệ giữa hệ thống pháp luật Anh và Mỹ được thể hiện chủ

yếu ở việc áp dụng nguyên tắc stare decisis ở Anh có phần khắt khe hơn ở Mỹ

Thực tế cho thấy, các tòa án của Anh thường bám sát án lệ trong quá trình xét xử hơn các tòa án của Mỹ vì các tòa án Mỹ khi giải quyết các vấn đề liên quan tới Hiến pháp có quyền đi chệch khỏi án lệ Ở Mỹ, tiền lệ pháp được tất cả các tòa án trích dẫn rất thường xuyên nhưng phán quyết của tòa án cũng dành rất nhiều chỗ cho quan điểm của thẩm phán về chính sách công, đặc biệt với những vụ việc mà tòa án coi là quan trọng So với các thẩm phán Anh, thẩm phán Mỹ rõ ràng quan tâm hơn tới hệ quả thực tiễn của một phán quyết và tới việc liệu những hệ quả này có phù hợp với yêu cầu của chính sách hơn là quan tâm tới sự kiên định của người thẩm phán trong việc xem xét vụ việc hiện tại trong mối quan hệ với tiền lệ pháp luật có liên quan.

Sự hình thành án lệ Được tạo ra từ các phán quyết – Toà án bang

Trang 7

của toà án cấp trên – Toà án liên bang.

– Toà án tối cao Hợp chủng quốc Hoa Kỳ

Vai trò – Pháp luật thành văn có vị trí

cao hơn án lệ nhưng thẩm phán Anh thường cố gắng tìm cách để áp dụng án lệ nhằm hạn chế tối đa sự áp dụng luật thành văn

– Luật thành văn có vị trí cao nhất đặc biệt là hiến pháp Hoa Kỳ Tất cả các văn bản luật và án lệ nếu trái với Hiến pháp để sẽ bị tuyên bố là vi hiến

Cách thức áp dụng Án lệ ở Anh được các thẩm

phán áp dụng một cách cứng nhắc

Án lệ đươc các thẩm phán áp dụng một cách mềm dẻo, linh hoạt hơn

Nguyên tắc áp dụng Rule of stare decicis (tất cả

các tòa án dều phải tuân theo

án lệ (trừ Ủy ban phúc thẩm Thượng nghị viện)

Rule of precedent (tất cả các tòa án đều có quyền thay đổi

án lệ)

Sự ghi chép Tại Anh các án lệ bắt buộc

thường được ghi chép trong Law Reports, All England Law Reports, Weekly Law Reports

Tại Mỹ tập hợp các án lệ được in trong tuyển tập Trình bày về pháp luật

(Restatement of the Law) của một hiệp hội tư nhân có tên là Viện luật Hoa Kỳ (American Law Institute)

IV Kết luận

Như vậy, án lệ là nguồn luật cơ bản và bắt buộc áp dụng trong hệ thống pháp luật Common Law, hơn nữa án lệ được ban hành càng lâu thì càng có giá trị áp dụng cao Qua quá trình nghiên cứu và hoạt động thực tiễn xét xử, có thể thấy án lệ có rất nhiều ưu điểm nổi trội như:

Trang 8

- Án lệ giải quyết kịp thời các vụ việc xảy ra trên thực tế nhưng chưa có văn bản quy phạm pháp luật quy định cụ thể hoặc có quy định nhưng lại có nhiều cách hiểu khác nhau

- Việc lực chọn tốt các án lệ, sẽ làm tiền đề cho các vụ việc sau này khi xét xử, tránh được tình trạng oan sai.

- Việc áp dụng án lệ tạo ra sự bình đẳng, minh bạch, công khai trong hoạt động xét

xử

- Việc thừa nhận án lệ cũng là một điểm lợi cho các Thẩm phán khi xét xử, chỉ cần xem xét đối chiếu để đưa ra phán quyết, tránh trường hợp mỗi người nhìn nhận, đánh giá vấn đề một kiểu dẫn đến trong dự luận xã hội cho rằng việc xét xử này không

bình đẳng

Bên cạnh những thành quả đạt được thì các nước trong hệ thống Common Law cũng

cần nâng cao chất lượng quan điểm pháp lý của các Thẩm phán Các Thẩm phán cần phải nâng cao trình độ của mình, đảm bảo yếu tố tranh luận và đa dạng về lý lẽ khi đưa ra lập luận, mở rộng nguồn tài liệu là cơ sở đưa các lập luận hay lý lẽ để thực hiện các quyết định, cuối cùng là các lập luận này cần phải được đưa vào cộng đồng pháp lý cũng như thực tiễn pháp lý để kiểm nghiệm và bổ sung hoàn chỉnh – điều này đòi hỏi các Thẩm phán cần phải biết lắng nghe, loại bỏ tư tưởng bảo thủ.

Việt Nam có hệ thống pháp luật mang nhiều đặc điểm của hệ thống Civil law Tuy nhiên pháp luật Việt Nam vẫn luôn học hỏi những điểm sáng của pháp luật thế giới, cụ

thể Luật Tòa án nhân dân 2014 nước ta đã công nhận vai trò của án lệ trong việc làm rõ các quy định pháp luật có cách hiểu khác nhau và đã cho phép công bố, áp dụng án lệ trong quá trình giải quyết vụ án Nói cách khác thì án lệ ở Việt Nam không

được xem là nguồn luật cơ bản, chỉ là căn cứ để các thẩm phán tham khảo, còn việc làm luật vẫn thuộc về Quốc hội

VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT COMMON LAW

V Khái quát về hệ thống common law và án lệ

1.3 Dòng họ pháp luật Common law

Dòng họ pháp luật Common law được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau Có tài liệu gọi dòng họ pháp luật này là dòng họ pháp luật Anh – Mỹ (Anglo – American legal family); cũng có tài liệu sử dụng tên “dòng họ pháp luật án lệ” (case law family) hoặc

“dòng họ Common law” (Common law family)

Khi mới ra đời, thuật ngữ “Common law” có nghĩa là luật được áp dụng chung trên toàn nước Anh chứ không phải là luật của từng địa phương Ngày nay, thuật ngữ

Trang 9