Về cách tiếp cận triết học xã hội đối với hiện trạng môi trường sinh thái nhân văn ở việt nam các vấn đề, nguyên nhân và giải pháp

VỀ CÁCH TIẾ P CẬN TRIẾT HỌ C - XÃ HỘI ĐỐI VỚI HIỆ N TR ẠNG MÔI TRƯỜNG SINH THÁI NHÂN VĂN Ở VIỆT NAM: CÁC VẤN ĐỀ, NGUYÊN NH ÂN VÀ GI ẢI PH ÁP Môi trường sống của con người và xã hội lo

VỀ CÁCH TIẾ P CẬN TRIẾT HỌ C - XÃ HỘI ĐỐI VỚI HIỆ N TR ẠNG MÔI TRƯỜNG SINH THÁI NHÂN VĂN Ở VIỆT NAM: CÁC VẤN ĐỀ,

NGUYÊN NH ÂN VÀ GI ẢI PH ÁP

Môi trường sống của con người và xã hội loài người được gọi là môi trường tự nhiên - Người hoá, môi trường sinh thái - nhân văn hay môi trường sinh thái xã hội

I Môi trường sinh thái nhân văn: Các nhóm v ấn đề

Môi trường sống của con người và xã hội loài người được gọi là môi trường

tự nhi ên - Người hoá, môi trư ờng si nh t hái - nhân văn hay môi trư ờng si nh

thái xã h ội

Hiện tr ạng môi t rư ờng si nh thái – nhân văn toàn cầu, cũng như ở nước ta

đang có nhiều vấn đề bức xúc và nan giải - đó là những vấn đề sinh thái

nhân văn Vấn đề sinh thái là sự tập hợp toàn bộ những vấn đề liên quan

đến mối quan hệ và sự tác động qua lại giữa các hệ thống vật chất sống, từ

cơ thể (sinh thể, cả đơn bào lẫn đa bào) đến trên cơ thể (quần thể, quần xã,

hệ sinh thái ) v ới m ôi trườn g xung quanh chúng (các đi ều ki ện vô cơ và h ữu

cơ); còn vấn đề sinh thái nhân văn bao gồm những vấn đề liên quan đến

mối quan h ệ và s ự t ác đ ộng l ẫn nhau gi ữa con ngư ời và con ngư ời, gi ữa con người và xã hội (với tư cách những hệ thống vật chất sống), con người và môi trường xung quanh, trước hết là với sinh quyển Vì thế, môi trường sinh thái nhân văn cần được xem xét, phân tích theo các nhóm v ấn đề chủ yếu s au đây:

Một là, những vấ n đ ề si nh thái nhân văn trong lĩnh v ực sả n xuất và tiêu dùng Nền s ản xu ất xã h ội l à phương th ức trao đổi chất đ ặc thù c ủa xã hội

loài người với tự nhiên thông qua chu trình sinh h ọc hay chu trình trao đ ổi vật chất , năng l ượng và thông ti n Do v ậy, các v ấn đ ề si nh t hái nhân văn trước tiên xuất hiện trực tiếp trong lĩnh vực mối quan hệ qua lại giữa con người (xã hội) và tự nhiên, thông qua quá trình s ản xuất vật chất và tiêu dùng c ủa xã hội Đ ể tho ả m ãn nhu c ầu ngày càng t ăng c ủa b ản thân mì nh và

sự phát t ri ển không ng ừng của xã hộ i, con người - qua ho ạt đ ộng sản xuất -

đã khai thác và sử dụng đến cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên

Đồng thời, trong quá trình s ản xuất và tiêu dùng, con người và xã hội đã thải bỏ vào môi t rư ờ ng t ự nhi ên vô s ố ch ất độ c h ại, m à chu trình s inh h ọ c

không th ể chấp nhận đượ c và vì t h ế, đã gây nên nạn ô nhi ễm n ặng nề môi trường sống Đó là những vấn đề sinh thái nhân văn bức xúc nhất của thời

đại

Hai l à, những vấn đ ề sinh thái nhân văn t rong lĩnh v ực mố i quan h ệ giữa con người và con người Trong quá trình trao đ ổi chất với tự nhiên - quá

trình s ản xu ất và ti êu dùng, con ngư ời không ch ỉ quan h ệ và tác động qua lại với t ự nhi ên, m à còn quan h ệ với nhau B ởi vì , như C M ác đã kh ẳng định: chỉ có trong xã hội, tự nhiên đối với con người mới là cái khâu liên

hệ giữa con ngư ời v ớ i con ngư ời … Chí nh m ối quan hệ gi ữa con người và con người (quan hệ sản xuất nói riêng, quan hệ xã hội nói chung) trong quá trình s ản xu ất và ti êu dùng đã làm n ảy sinh bi ết bao v ấn đ ề ph ức tạp, nan giải , t rong đó có c ả vấn đ ề s inh thái nhân văn

Ba l à, những vấn đ ề sinh thái nhân văn tr ong l ĩnh v ự c văn hoá tinh

thần Quan h ệ giữ a con ngườ i và con ngư ời trong xã h ội không ph ải chỉ l à

các mối quan h ệ s ản xuất, quan hệ kinh t ế, m ặc dù đó là m ối quan h ệ cơ bản t ạo ra n ền t ảng c ủa xã hộ i (h ạ t ầng cơ sở), m à còn bao g ồ m các mố i quan h ệ văn hoá, t inh th ần đư ợc s ản sinh ra t rên n ền t ảng đó Nếu xét trên bình di ện quan hệ gi ữa con người (xã hội ) và t ự nhi ên thì đây chí nh l à khí a cạnh văn hoá si nh t hái t rong các v ấn đ ề s inh t hái nhân văn - một khía c ạnh

quan t rọng với t ên g ọi l à văn hoá h ọc sinh thái nhân văn m à ngày nay đang

được cộng đồng Người trên toàn thế giới quan tâm

Ba nhóm v ấn đề sinh thái nhân văn cơ b ản trên đây đã t ạo nên toàn c ảnh hiện t rạng m ôi t rường sống và đó cũng chính l à cách ti ếp cận t riết h ọc - xã hội - m ột cách ti ếp cận toàn diện đ ối với các v ấn đề sinh thái nhân văn T ừ cách ti ếp cận này, chúng t ôi s ẽ xem xét , phân tí ch các v ấn đ ề s inh t hái nhân văn trong điều kiện xã hội Việt Nam hiện nay

II Hi ện trạng môi t rư ờng sinh thái nhân văn ở Vi ệt Nam : các vấn đ ề bức xúc

1 Các v ấn đề sinh thái nhân văn t rong lĩ nh v ự c sản xuất vật ch ất và ti êu dùng: Nổi b ật nh ất t rong l ĩnh v ực này l à nguy cơ khan hi ếm và cạn kiệt dầ n các nguồn t ài nguyên thi ên nhi ên cùng v ới sự gia tăng nạn ô nhi ễm môi trường sống

Sự cạn ki ệt các ngu ồ n tài nguyên thi ên nhiên ở nước ta hi ện nay là v ấn đề

đã lên đến mức báo động, đặc biệt là rừng, đất đai, nước ngọt và sạch, tài nguyên khoáng s ản và đa d ạng sinh h ọc

* Về rừ ng:

Đây là một trong những nguồn tài nguyên thiên nhiên của nước ta đang bị con người tấn công và tàn phá dữ dội nhất Nếu như vào năm 1945, độ che phủ củ a rừng là 48% t ổng di ện t ích cả nướ c t hì s au hơn 50 năm , đ ặc bi ệt là trong những t h ập niên 80, 90 c ủ a t hế kỷ XX, độ che phủ củ a r ừng đã gi ảm sút m ột cách r ất đáng lo ng ại, có l úc ch ỉ còn khoảng 20%, dư ới mức an toàn cho phép (dưới 30% là báo động đối với môi trường) Theo số liệu thống kê năm 2000, độ che phủ của rừng Việt Nam đã hồi phục trở lại và đạt trên 30%, nghĩa là đã vượt ra ngoài tầm báo động Tuy nhiên, sự hồi phục này chủ y ếu là do r ừng m ới trồng, giá tr ị si nh thái không cao

Ngoài lý do ch ủ y ếu là bị con người khai thác b ừa bãi , s ự s uy giảm của rừng nướ c t a còn do b ị cháy, bị l ũ l ụt hoặc s âu bọ t àn phá Trong nh ững năm gần đây, các vụ cháy rừng ở U Minh Thượng, U Minh Hạ, Cà Mau, Đắc Lắc v.v.; các vụ sâu róm phá hoại rừng ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình… đã tiêu huỷ hàng chục ngàn hécta rừng, trong đó có những cánh rừng nguyên thu ỷ vô cùng quý hi ếm - nh ững b ảo t àng t ự nhi ên v ề đa d ạng sinh học hiếm hoi còn sót l ại t rên Trái Đ ất Nhìn chung, cho đ ến nay, r ừng Việt Nam v ẫn đang t i ếp tụ c gi ảm sút c ả về m ặt số lượng l ẫn chất lượ ng, mặc dù Nhà nướ c t a đã có l ệnh đóng c ửa rừng t ừ năm 1996

* Về đ ất đai :

Ngu ồn vốn đ ất đai c ủa nướ c ta không ph ải l à nhỏ so với nhi ều nước t rên th ế giới Với 70% l ao đ ộng và kho ảng 80% dân s ố cả nướ c đang ho ạt động, sinh sống t rong lĩ nh v ực s ản xu ất nông nghi ệp và nông thôn, đ ất đai , nhất

là đất canh tác nông nghi ệp luôn là nguồn vốn lớn, quan trọng của nền kinh

tế, là t ài s ản quý gi á nh ất đ ối v ới ngườ i Việt Nam Tuy nhiên, ngu ồ n t ài nguyên này cũng đang bị suy giảm cả về số lượng, lẫn chất lượng do nhiều nguyên nhân khác nhau Đ ất đai bị suy kiệt do rừng bị tàn phá nặng nề, không điều hoà được nước, gây xói mòn, lở đất, laterít hoá đất, vữa trôi các

ch ất m àu mỡ v v…; do các ho ạt động s ản xu ất nông nghi ệp hi ện đại như việc s ử dụng m áy móc cơ gi ới đ ể l àm đất , vi ệc lạm d ụng các ch ất hoá học trong phòng t rừ dị ch hại, các lo ại phân hoá h ọ c đã gi ết h ại nh ững qu ần th ể sinh vật có l ợi t rong đ ất , t rong nướ c; do những t ác động tiêu c ực từ các

ch ất t hải củ a s ản xu ất công nghi ệp hoặc do vi ệc mở rộng các l àng ngh ề, do việc đô t hị hóa, công nghi ệp hoá, v.v

* Về t ài nguyên nư ớc ngọt và s ạ ch:

Hiện nay, đ ối với Vi ệt Nam và nhi ều nư ớ c khác trên th ế giới, nướ c ngọt và sạch l à một trong nh ững v ấn đề sinh t hái nhân văn b ức xúc, nan gi ải nh ất Nhìn chung, do m ột số đi ều ki ện tự nhi ên thu ận lợi, nguồn nư ớc ngọt của Việt Nam không thi ếu, th ậm chí có lúc còn quá th ừa thãi gây nên ng ập lụt kéo dài Tuy nhiên, nước ngọt và sạch hiện nay ở nước ta đã có dấu hiệu khan hiếm và t rở thành mộ t v ấn đ ề si nh t hái nhân văn c ần đư ợc quan t âm giải quyết Bở i vì , phần lớn các ngu ồn nước ng ọt và s ạch, c ả nướ c m ặt, l ẫn các mạch nướ c ngầm đều đang b ị ô nhi ễm bởi các ch ất t hải củ a s ản xu ất công nghi ệp, nông nghi ệp, thủ công nghi ệp, ch ất th ải của các bệnh viện và

ch ất t hải si nh ho ạt Hầu hết các lo ại nư ớ c t hải đó đ ều chưa được x ử lý và trực t iếp đổ vào sông, ao, h ồ, kênh r ạch, c ống rãnh Trong khi đó, h ệ thống cấp thoát nướ c ở các thành ph ố, t hị xã, thị trấn thị tứ còn r ất thô sơ, không đồng bộ và thiếu nhiều Các chất thải độc hại được đổ trực tiếp vào môi trường đã làm ô nhiễm nước của các con sông lớn, ao, hồ, ngấm vào các mạch nướ c ngầm - nguồn cung c ấp nư ớc ngọt và s ạch cho m ọi si nh ho ạt đời sống của người dân ở cả thành thị và nông thôn Việc lọc và làm sạch nước ở các nhà máy nước chủ yếu chỉ mới loại trừ được các chất lắng đọng, hạn ch ế ô nhi ễm sinh họ c, còn các hoá ch ất độ c h ại thì r ất khó có th ể l àm sạch đượ c, bở i vì , chúng vô cùng đa d ạng, ph ức t ạp

* Về các ngu ồn t ài nguyên khoáng s ản, nguyên, nhi ên v ật li ệu

Đây là những nguồn tài nguyên thiên nhiên r ất cần cho quá trình công

nghi ệp hoá đất nướ c Các ngu ồn t ài nguyên này ở nướ c t a khá phong phú,

đa dạng về chủng loại, nhưng trữ lượng không cao, ngoài ngu ồn dầu hoả và khí đốt Nhìn chung, các nguồn tài nguyên khoáng sản, vật liệu xây dựng, vàng, bạc, đá quý… củ a chúng ta đang b ị khai t hác b ừa bãi, s ử d ụng chưa thật có hi ệu quả và t rở nên khan hi ếm d ần

* Về t ài nguyên đa d ạng sinh học

Đa dạng sinh học là một tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng môi trường sống và do đó, cũng là một vấn đề sinh thái nhân văn Tài nguyên đa dạng si nh họ c củ a nư ớc t a vào l oại phong phú và m ang tí nh đ ặc t hù củ a môi trường nhiệt đới gió mùa Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nguồn tài nguyên này đã và đang bị khai thác bừa bãi, tuỳ tiện; nạn xuất khẩu bất hợp pháp các lo ại độ ng th ực v ật quý hi ếm , đ ặc bi ệt là các l o ại động v ật hoang dã, các lo ại gỗ , dược li ệu quý ngày càng gi a t ăng Ngoài ra, n ạn cháy rừng, lũ l ụt, h ạn hán cũng góp ph ần quan trọng vào vi ệc l àm s uy gi ảm chất lượng nguồn tài nguyên đa dạng sinh học này

Việc nh ập kh ẩu chưa qua t h ẩm đị nh kỹ về mặt khoa họ c và s ự xâm nh ập của các lo ại s inh v ật l ạ, có hại như Ốc bươu vàng, H ải l y, cây Tri nh nữ đầm lầy, chim S áo đá, cá Răng dao, bèo Nh ật Bản v.v đang gây t ác h ại không nhỏ cho m ùa màng, cho s ức kho ẻ củ a con ngườ i và m ôi t rư ờng sống

Nạn ô nhiễm môi trư ờng số ng

* Trong các l o ại ô nhi ễm môi trư ờng, ô nhi ễm môi trư ờng nư ớc l à l oại ô

nhi ễm nguy hi ểm hàng đ ầu đố i vớ i con người Bởi vì, mọi ho ạt động củ a con người từ sản xuất, tiêu dùng, đến sinh hoạt đời sống hàng ngày đều cần đến nước ngọt và sạch Tuy nhiên, phần lớn các nguồn cung cấp nước sạch

và ngọ t của chúng ta đ ều đã bị ô nhiễm b ởi nhi ều lo ại ô nhi ễm khác nhau:

vi si nh, các ch ất hoá học, các chất di nh dưỡng, bùn đ ất l ắng đ ọng, nhi ễm mặn, nhiễm chua phèn… có nơi đ ộ ô nhi ễm rất cao, vượt t ừ 5 - 10 l ần, th ậm chí đến 20 lần hoặc cao hơn nữa so với tiêu chuẩn cho phép

* Ô nhi ễm không khí và ch ất thải rắn Nh ững khí th ải, chất th ải rắn có chứa

nhi ều độc tố củ a các nhà m áy, các cơ s ở s ản xu ất t hủ công, các cơ s ở chế

biến l ương th ực và t hực phẩm , các b ệnh viện, các khu chăn nuôi… cùng v ới khí t hải độ c h ại củ a hàng chụ c tri ệu phươ ng ti ện gi ao thông vận t ải l à

những ngu ồn gây ô nhi ễm nguy hi ểm và t i ềm t àng cho môi trư ờng s ống, nhất l à ở các t hành ph ố lớ n Lư ợng rác th ải do s inh ho ạt và s ản xu ất ngày càng gia tăng, trong khi đó, các phương ti ện và công nghệ xử lý chưa có những t hay đ ổi cơ b ản, chủ y ếu v ẫn chỉ l à chôn l ấp l ẫn lộn các lo ại rác vào cùng m ột chỗ Hầu h ết các đô thị và khu công nghi ệp đ ều chưa có các nhà máy chế bi ến, phân hu ỷ, hay đ ốt chuyên nghi ệp các lo ại rác độ c h ại , nguy hiểm

2 Một số vấ n đ ề sinh thái nhân văn cơ b ản tr ong lĩnh vực m ố i quan h ệ giữa con ngư ời với con ngư ời

* Về vấ n đề ô nhiễm môi t rư ờng xã hội Trong những năm g ần đây, nhi ều t ệ

nạn xã h ội đã, đang bùng phát m ột cách hết sức nhanh chóng và ph ổ bi ến, nhất l à n ạn buôn bán và s ử dụng tràn l an các lo ại ch ất m a tuý gây nghi ện, các chất kí ch thí ch s ự đi ên lo ạn, cuồ ng dâm và b ạo l ực của con người , t ệ nạn m ại dâm … Từ đó, gây nên nh ững căn bệnh hi ểm nghèo như các b ệnh

xã hội (l ậu, gi ang m ai… ), nghi ện hút , đ ặc biệt nguy hi ểm nhất là HIV - AISD Đây không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà thực chất còn là một vấn đ ề s inh thái nhân văn nan gi ải Bởi vì, các t ệ n ạn xã hội này đã t àn phá con người từ trong bản chất sinh học của nó, như gây nên những biến đổi

về gen t heo chi ều hư ớng xấu, l àm cho nh ững đứa tr ẻ m ới si nh đã m ang những bệnh t ật nguy hi ểm , m ang những d ị tật b ẩm s inh ho ặc ch ết ngay sau khi được sinh ra… Điều nguy hiểm là càng ngăn chặn, chúng càng bung ra

và phát t ri ển nhanh hơn, r ộng hơn; đồng t hời, l iên quan đ ến nhiều tệ nạn xã hội khác nữa như buôn l ậu, cướ p gi ật , t rộ m cắp v.v… gây ra m ất t r ật t ự, an toàn xã hội, t àn phá s ức l ực của con ngườ i, l àm s uy y ếu l ực lư ợng l ao độ ng

xã hội Ngoài ra, m ôi trư ờng xã hội còn b ị đe doạ bởi các đ ại dịch nguy hiểm , như dị ch S AR S, d ị ch cúm gà (H5N1),… có kh ả năng l an tràn r ất nhanh và gây chết người

* Vấn đ ề vệ sinh, an toàn lương t h ực thự c phẩm Chất l ượng các s ản ph ẩm

nông nghi ệp như lươ ng th ực, thực ph ẩm ngày nay không ch ỉ l à sự bi ểu hiện giá trị s ức lao đ ộng của ngư ời nông dân, mà còn bi ểu hi ện cả những giá tr ị

đạo đức sinh thái của họ Vì lợi ích cá nhân trước mắt, nhiều người sản xuất đã l ạm dụng các ch ất phòng tr ừ dịch hại , các l o ại thuố c kí ch thí ch cây trồng và v ật nuôi, các hoá ch ất đ ộc h ại t rong bảo quản cũng như ch ế bi ến lương thực, thực phẩm… gây mất an toàn và rất nguy hiểm cho người tiêu dùng Trong nhi ều trường hợ p, t ình tr ạng đó đã d ẫn đ ến hi ện t ượng ng ộ độc, những bệnh tật hiểm nghèo và tử vong… Tính nghiêm trọng của vấn đề

đã đến mức phải báo động trong toàn xã hội

* Đói nghèo và xoá đói gi ảm nghèo l à m ột tr ong những vấn đ ề si nh thái nhân văn bức bách ở Việt Nam hiện nay

Nghèo đói cũng là m ột trong những nguyên nhân căn bản dẫn đến sự phá hoại môi t rườ ng Hi ện nay, ở nướ c ta, tỷ l ệ những ngư ời t huộ c diện đói nghèo vẫn còn khá cao (kho ảng 12%); t rong đó, ph ần lớn tập t run g ở các vùng r ừng s âu, núi cao, h ải đảo xa xôi H ọ hầu như không đư ợ c hưở ng những t hành qu ả của sự phát t ri ển kinh t ế - xã hội, nghĩ a l à chưa đư ợc đố i

xử m ột cách công b ằng và bình đ ẳng t rong vi ệc hưởng th ụ các tài nguyên thiên nhiên của đất nước C uộ c s ống của họ gắn bó ch ặt ch ẽ và phụ thu ộc trực t iếp vào thi ên nhiên Do v ậy, dù bi ết hay không bi ết đ ến các v ấn đề môi trường sinh thái đang nảy sinh, họ buộc phải tìm kiếm sự mưu sinh bằng cách v ắt ki ệt các nguồ n t ài nguyên có th ể khai thác đượ c Đi ều đó

ch ứng tỏ rằng, s ự nghèo đói cũng l à m ột vấn đ ề s inh thái nhân văn c ần được quan tâm giải quyết

3 Các v ấn đề sinh thái nhân văn t rong lĩ nh v ự c hoạt độ ng văn hoá t inh thần hay khí a cạnh văn hoá của si nh thái nhân văn

Đây là một trong những vấn đề hiện đang được nhân loại đặc biệt quan tâm trong khi gi ải quy ết vấn đ ề b ảo v ệ m ôi t rường Khí a c ạnh văn hoá củ a s inh thái nhân văn bao gồm một số nội dung chủ yếu, như ý thức sinh thái, đạo đức sinh thái, lối sống văn hoá sinh thái v.v…

* Vấn đ ề ý thứ c si nh thái

Một t rong những vấn đề sinh t hái nhân văn gay c ấn và b ức xúc nh ất ở nướ c

ta hiện nay l à s ự n hận th ức v ề m ôi t rư ờng và b ảo v ệ môi t rườ ng của người dân, t hậm chí của c ả những nhà quản lý xã h ội các c ấp đ ều còn th ấp, hay

nói m ột khác, ý thứ c sinh thái và l ố i tư duy si nh thái của người Vi ệt Nam cho đến nay vẫn còn ở trình độ thấp - trình độ của người sản xuất tiểu nông và chưa đư ợc phổ bi ến trong toàn xã h ội Đó l à th ực tr ạng và cũng là

nguyên nhân quan t r ọng đưa đến những h ậu qu ả ti êu c ực cho môi t rư ờ ng sống

* Vấn đ ề đạo đức si nh thái và l ối sống văn hóa sinh thái

Đạo đức và lối sống văn hoá si nh t hái t ruy ền t hống củ a ngườ i Vi ệt Nam được hình thành trên cơ sở của nền văn minh nông nghi ệp lúa nước còn ở

trình độ phát triển thấp Có thể gọi đó là lối sống văn hoá sinh thái ti ểu nông với đ ặc t rưng cơ b ản t ích cực l à sống hài hoà v ớ i thiên nhiên, t hu ận

theo thiên nhiên, nhưng lại chưa biết khai thác thiên nhiên một cách khoa học, h ợp l ý đ ể phát t ri ển xã hội C ác thói quen, phong t ụ c, t ập quán của l ối sống ti ểu nông đó, ngoài m ặt tí ch cực như t rên đã nói , còn ch ứa đựng

những nét chưa đ ẹp, không phù h ợp và b ất cập so với sự phát t ri ển củ a xã hội hiện đại, nhất l à trong lĩ nh v ực bảo v ệ m ôi t rườ ng, như sự tự do, tuỳ tiện, "đượ c chăng hay ch ớ", "lợi b ất cập hại" , thiển cận, "tham thúng b ỏ nia", v.v… Lối sống văn hoá sinh thái tiểu nông còn không thích ứng với lối s ống công nghi ệp hoá, hi ện đại hoá, th ị trường hoá, đô t h ị hoá ngày nay

* Vấn đ ề thi ếu hụ t những t ri t hức và thông tin v ề môi trư ờng và bảo vệ môi trường

Điều này đặc biệt nghiêm trọng và liên quan tới phần lớn những người nông dân S ự thi ếu hi ểu bi ết về môi trường cộng với quan ni ệm thi ển cận v ề các lợi í ch cục bộ, t rướ c mắt của người dân thường d ẫn họ đ ến những hành động vô ý thức, làm tổn hại đến môi trường, như sử dụng không đúng lúc, đúng cách, lạm dụng hoá chất trong sản xuất, bảo quản, chế biến lương thực, thực ph ẩm ho ặc dùng ch ất n ổ, xung đi ện đánh bắt thuỷ, hải sản; khai thác rừng, đ ất đai và nhi ều lo ại khoáng s ản quý hi ếm khác mộ t cách t ự do, tuỳ ti ện l àm s uy gi ảm chất lư ợng cũng như bi ến d ạng cảnh quan môi

trường

4 Vấn đ ề phát t ri ển bền vữ ng ở Vi ệt Nam

Là một thành vi ên c ủ a m ái nhà chung Trái Đ ất, để tồ n t ại và phát t ri ển, Việt Nam không th ể không tham gi a vào chi ến lượ c phát t ri ển bền v ững củ a

thế giới với ba m ục t iêu cơ b ản: 1) Về ki nh t ế: t ăng t rưở ng kinh t ế nhanh,

ổn định và an toàn; 2) Về xã hội nhân văn: thực hiện sự công bằng và bình đẳng xã hội, nâng cao các chỉ số phát triển con người (HDI) …; 3) Về môi trường: bảo vệ, cải thiện và không ngừng nâng cao chất lượng môi trường

sống B a mụ c ti êu này đư ợc Hội nghị Thư ợng đỉnh th ế giới về phát t riển

bền v ững năm 2002 t ại Nam Phi coi l à ba trụ cột đ ể phát tri ển bền

vững: "P hát t riển kinh t ế p hải đi kèm v ới bảo v ệ m ôi t rư ờng và công b ằng

xã hội ở k hắp các c ấp độ đị a phương, qu ốc gia, khu v ực và toàn c ầu” H ội nghị đã chỉ ra năm v ấn đề chủ chốt mang tính t oàn c ầu cần đư ợc t ập t rung giải quyết t rong t ương l ai g ần: 1) C ung c ấp nước s ạch và xử lý nướ c th ải; 2) C ung c ấp năng l ư ợng m ới (năng lư ợng sạch như năng l ư ợ ng m ặt t rời, s ức gió, địa nhiệt) để thay năng lượng sản xuất từ dầu mỏ, than đá; 3) Về y tế: tập trung phòng ch ống các l oại dị ch b ệnh như HIV - AIDS , s ốt rét, lao phổi; 4) Phát t ri ển nông nghi ệp, ch ống sa mạc hoá đ ất đai, gi ảm tỷ l ệ đói nghèo trên toàn th ế g iới; 5) B ảo v ệ s ự đa dạng si nh họ c và c ải tạo h ệ si nh thái

Các v ấn đ ề nêu trên đây cũng đang l à v ấn đề sinh t hái nhân văn b ức xúc

củ a xã hội Vi ệt Nam hi ện nay C ăn c ứ theo nh ững đi ều ki ện c ụ th ể, Vi ệt Nam đã vạch ra Chương trình nghị sự 21 của mình với những bước đi phù hợp

III C ác ngu yên nhân ch ủ yếu gây nên h i ện t rạng môi trư ờn g sinh th ái nhân văn ở Việt Nam

1 Nguyên nhân quan tr ọ ng đ ầu ti ên l à sự nhận thứ c về môi t rư ờng và b ảo

vệ môi t rư ờng của ngư ời dân nói chung và các c án bộ lãnh đ ạ o, quản l ý nhà nước nói riêng còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã

hội hiện đại Ý th ức sinh thái, l ối t ư duy sinh thái c ủ a ngư ời dân còn ở trình độ cảm tính, kinh nghiệm chủ nghĩa Ý thức sinh thái mới chưa được phổ bi ến và do đó, chưa đi vào l ối sống, nếp sống để trở t hành thói quen, tập quán c ủa đ ại bộ phận nhân dân

2 Mặt trái c ủa ki nh t ế t hị trư ờng l à m ột t ác nhân d ẫn đ ến sự s uy gi ảm chất lượng môi trường Xuất phát từ việc đặt lợi ích trước mắt lên trên hết, đặc

biệt là lợi ích kinh t ế, kinh t ế t hị t rường đã t ạo ra m ột s ự kích thích m ạnh

mẽ đối với người dân trong vi ệc khai thác các ngu ồn tài nguyên thi ên

nhi ên, buôn bán các ch ất m a tuý, kí ch thí ch, gây nghi ện, cũng như vi ệc l ạm dụng các hoá ch ất t rong s ản xuất và ti êu dù ng, xuất khẩu " chui" nh ững động thực vật quý hiếm, thậm chí còn buôn bán cả phụ nữ và trẻ em, nhập lậu nh ững độ ng, th ực vật l ạ, gây h ại Nói cách khác, m ặt trái củ a kinh tế thị t rườ ng đã t ạo nên m ột sức ép to l ớn đố i với tài nguyên, môi trư ờng

3 Luật p háp về bảo vệ môi t rường và nhi ều văn b ản pháp lý dư ới l uật đã

được công bố nhưng chưa được thực thi một cách nghiêm minh

4 Chưa có sự chuyển biến tích cực từ lối sống văn hoá sinh thái ti ểu nông sang lố i số ng văn hoá si nh thái m ớ i, l ấy các ti êu chí phát t riển bền v ững làm nền t ảng

5 Đạo đứ c si nh t hái truy ền th ống, tuy có nhi ều m ặt tích cực, s ong v ẫn có

những ti êu cực và không phù h ợ p vớ i đi ều ki ện phát t ri ển m ới của xã hội Việt Nam; trong khi đó, đ ạo đức si nh thái m ới chưa đượ c hì nh thành Trong việc đánh giá con ngư ời, đ ạo đức s inh thái chưa t h ực s ự đượ c coi như m ột phẩm ch ất đ ạo đ ức m ới và c ần t hiết củ a con ngườ i hi ện đ ại

6 Các chính sách xã h ội trong lĩnh v ực m ôi t rườ ng và b ảo v ệ môi t rườ ng

chưa thực sự cập nhật và phù hợp Chương trình xoá đói, gi ảm nghèo chưa tính đến sự công bằng đối với những người dân các vùng sâu, vùng xa, núi cao, r ừng s âu, h ải đ ảo trong vi ệc hưởng t hụ các sản ph ẩm và dịch v ụ có được từ chế biến các nguồn tài nguyên thiên nhiên c ủa đất nước, cũng như công l ao c ủa họ đối với vi ệc bảo v ệ các nguồn t ài nguyên đó ở nh ững vị t rí địa đầu của Tổ quốc

7 Việc giáo dục, tr uyền t hông, t rang b ị những t ri t hức về môi trư ờn g và

bảo v ệ m ôi t rư ờng, một m ặt, ti ến hành còn ch ậm ch ạp và không hi ệu quả; mặt khác, m ạng l ưới truy ền thông cũng chưa hoàn thi ện và phổ bi ến Do đó, không phổ cập đư ợc những kiến t hức cần thiết v ề m ôi t rư ờng cho đông đ ảo quần chúng nhân dân