Nhận thức về kinh tế số và một số giải pháp phát triển nền kinh tế số ở việt nam

Nhận thức về kinh tế số và một số giải pháp phát triển nền kinh tế số ở Việt Nam TÓM TẮT Kinh tế số là mộ t khái niệm mới trên thế giới từ cuối thế kỷ XX, và ch ỉ xuất hiện ở Việt Nam trong những năm.

Nhận thứ c v ề kinh t ế s ố và m ộ t s ố gi ải pháp phát tri ển n ền kinh t ế số ở Vi ệt Nam

TÓM T ẮT:

Kinh t ế số l à mộ t khái ni ệm mới trên th ế giới t ừ cu ối th ế kỷ XX, và ch ỉ x u ất hiện ở Vi ệt Nam t rong nh ững năm gần đây Nh ận diện b ản ch ất kinh t ế s ố, nắm bắt đúng t hời cơ trong b ối cảnh m ới, lựa chọn chiến l ượ c thí ch hợp để b ắt k ịp xu hướng hiện đại đang là yêu cầu cấp bách đối với Việt Nam Bài viết sẽ khái quát

một s ố khái ni ệm về kinh t ế s ố, giới thi ệu tổng quan tì nh hình phát tri ển ki nh t ế

số ở Vi ệt Nam cũng như đánh gi á nh ững cơ hội và thách t h ức từ đó g ợi ý một số giải pháp phát tri ển nền ki nh t ế số ở Việt Nam

1 Nhận thứ c v ề kin h t ế s ố và tổng quan kinh t ế số ở Vi ệt Nam

1.1 Khái ni ệm về ki nh t ế s ố

Sự x uất hi ện của CM CN 4.0 v ới xu hướ ng số hóa hay công cu ộ c chuy ển đổi số đang thực sự xuất hiện mạnh mẽ ở mọi lĩnh vực Trọng tâm của CMCN 4.0 chính

là chuy ển đổi số, tí ch hợ p củ a s ố hóa, k ết nối hay s iêu k ết nối và xử lý dữ li ệu thông minh C ông ngh ệ số đượ c ứng d ụng trong t ất cả các lĩ nh vự c và ngành kinh tế, t ừ công nghi ệp, nông ngh iệp nghi ệp thông mi nh cho đ ến dị ch vụ số; t ừ sản xu ất đ ến phân ph ối và l ưu thông hàng hóa cho đ ến các h ạ t ầng hỗ t rợ như giao thông v ận tải , l ogisti cs , t ài chí nh, ngân hàng, C hính vì v ậy, nội hàm củ a nền ki nh t ế số cũng dần trùng vớ i n ội hàm c ủa n ền kinh t ế

Theo định nghĩa chung của nhóm cộng tác Kinh tế số của Oxford, kinh tế số là

“một nền kinh tế vận hành chủ yếu dựa trên công nghệ số, đặc biệt là các giao dịch đi ện tử ti ến hành thông qua Int ernet ” Ở Vi ệt Nam, t ại “Diễn đàn Ki nh t ế tư nhân Việt Nam năm 2019”, ki nh t ế số được hiểu l à t oàn b ộ ho ạt động ki nh t ế dựa t rên n ền t ảng số, và phát tri ển ki nh t ế số l à sử dụ ng công ngh ệ s ố và dữ li ệu

để tạo ra những mô hình kinh doanh mới

R.Bukht và R Heeks đã đưa ra khái ni ệm tổng quan nhất về kinh tế số bằng cách

đề ra hệ thống “Khung khái niệm về Kinh tế số” Khung khái niệm này nêu rõ

phạm vi c ủa Ki nh tế số lõi thuộ c lĩ nh vực công ngh ệ thông t in truy ền thông (Core Di git al Economy), Ph ạm vi h ẹp l à Kinh t ế số (Digital Economy) và ph ạm

vi r ộng Ki nh tế số hoá (Di git alised Economy) Trong đó (1) Ki nh t ế s ố l õi bao gồm ch ế t ạo ph ần cứ ng, dị ch vụ t hông ti n, ph ần m ềm và tư vấn công ngh ệ thông tin và t ruyền t hông (CNTT -TT); (2) Kinh t ế số bổ sung d ịch v ụ số (Digit al

servi ces) và kinh t ế nền t ảng (Pl at form Economy) v ào ki nh t ế số lõi Hơn n ữa, kinh tế số ph ạm vi h ẹp còn bao g ồm mộ t bộ p hận của kinh t ế chi a s ẻ (Sharing Econom y), ki nh t ế g ắn kết lỏ ng (Gig Economy); (3) Kinh t ế s ố hóa bổ sung ki nh doanh điện tử, thương mại điện tử, công nghiệp 4.0 (Industry 4.0), nông nghiệp chí nh xác (P recisi on agri culture), kinh t ế thu ật toán (Algorithmic Economy), phần còn l ại củ a kinh t ế chi a s ẻ, ki nh t ế gắn k ết l ỏng vào kinh t ế số

Hình 1 Khái ni ệm kinh t ế s ố theo ph ạm vi[1]

Một cách tổ ng quát, Kinh t ế số l à n ền kinh t ế s ử d ụng ki ến th ức, thông ti n đư ợ c

số hóa đ ể hướng dẫn, nâng cao phân b ổ nguồn l ực, năng su ất, mang l ại t ăng trưởng kinh tế chất lượng cao Một nền kinh tế trong đó bao gồm các mô hình kinh doanh và qu ản l ý t ạo ra s ản ph ẩm, dị ch vụ số ho ặc hỗ t rợ cung c ấp dịch v ụ

số cho chính ph ủ, doanh nghi ệp và người dân Phát tri ển ki nh t ế s ố l à s ự hội tụ

củ a nhi ều công ngh ệ mới, như: d ữ li ệu lớ n, đi ện toán đám m ây, Int ernet v ạn v ật

- IOT, blockchain - Chuỗi kh ối, Trí tu ệ nhân t ạo AI, m ạng không dây 5G Công

ngh ệ mớ i cho phép con ngư ờ i x ử l ý khối l ượng công vi ệc lớ n, đưa ra quy ết đị nh thông minh hơn Điều này cũng đồng nghĩa với phân tích dữ liệu lớn tạo ra cấp

độ mới trong phát triển kinh tế số

Về bản ch ất , đây là các mô hình t ổ chức và phương th ức ho ạt đ ộng củ a n ền kinh

tế dựa t rên ứng dụ ng công ngh ệ số Có th ể t hấy những ứng dụ ng của kinh tế số hàng ngày bao g ồm: thươ ng m ại đi ện t ử xuyên biên gi ới, bán l ẻ t rực tuy ến, đ ồng tiền số chung, nền t ảng công nghi ệp số, h ọc tr ực tuyến, khám bệnh t rực tuy ến, làm việc từ xa, vận chuy ển, gi ao nh ận, qu ảng cáo t rực t uy ến… cũng đư ợc tí ch hợp công ngh ệ số để đáp ứng nhu c ầu thu ận tiện cho con ngư ờ i

1.2 Tổng quan kinh t ế s ố ở Việt Nam

Phát tri ển ki nh t ế số đượ c nhi ều quố c gi a xem như l à m ột xu t hế tất y ếu củ a cuộ c C MCN 4.0 Trong nh ững năm g ần đây, mô hình ki nh t ế s ố cũng đang r ất phát t riển t ại Vi ệt Nam, đóng góp r ất l ớn vào t ốc độ phát tri ển kinh t ế chung c ủ a

cả nướ c Đ ặc bi ệt nh ất l à các mô hình cung c ấp d ịch v ụ chi a s ẻ phươ ng ti ện giao thông , chi a sẻ nơi lưu trú, mua bán hàng online, ví ti ền điện t ử, các dị ch vụ truy ền hì nh có tr ả tiền Đã có nhi ều ứng dụng có t hể cài trên đi ện thoại , giúp người sử dụng có thể gọi xe ô tô, xe máy, giao - nhận hàng, đặt vé máy bay, đặt

đồ ăn, thuê phòng lưu trú, thuê gia sư, thuê giúp vi ệc, thuê dịch vụ sửa chữa các thiết bị trong gi a đình,… t h ậm chí người dùng cũng có t h ể k ết nối bác sĩ chăm sóc sức khoẻ tại nhà Vi ệt Nam có l ợi t hế về dân s ố đông, h ệ t hống chính t rị ổn định, lại là người đi sau nên càng có nhiều tiềm năng cho nền kinh tế số phát tri ển

Nh ận t hức t ầm quan trọng của n ền kinh t ế s ố, t rong nh ững năm qua, Đ ảng và

Nhà nước đã luôn quan tâm, s ớm có nhiều chủ trương, giải pháp thực hiện Cách mạng công nghi ệp 4.0 và chuy ển đổi sang nền kinh tế số C ác chủ trương này được thể hiện trong các văn bản như: Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngày 01/7/2014

củ a Bộ Chí nh t rị về đẩy m ạnh phát tri ển công ngh ệ t hông ti n đáp ứng yêu cầu phát t riển b ền vững và hội nh ập qu ốc t ế; Nghị quyết số 41/NQ -CP ngày

26/5/ 2016 v ề chính s ách ưu đãi thu ế thúc đẩy vi ệc phát t ri ển và ứng dụng công nghệ t hông tin và C h ỉ thị số 16/C T-TTg ngày 4/ 5/2017 v ề t ăng cường năng l ực

tiếp cận C ách m ạng công nghi ệp 4.0 Tháng 8/ 2018, Ủy ban Quốc gi a về Chính phủ đi ện t ử đượ c t hành l ập do Th ủ tướng Chính ph ủ t rực ti ếp l àm C hủ tị ch Ủy ban; Nghị quyết số 52/NQ-TW v ề m ột s ố chủ trươ ng, chính s ác h ch ủ động tham gia cuộc C ách m ạng công nghi ệp 4.0; Nghị quy ết s ố 5 2-NQ/ TW đ ặt mụ c ti êu đ ến năm 2025 nền kinh tế số Việt Nam sẽ đạt 20% GDP; Quyết định số

749/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt “Chương trình Chuy ển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” Theo đó, Vi ệt Nam thuộ c nhóm ít các nư ớc t rên th ế gi ới s ớm ban hành chi ến lượ c chuyển đ ổi số quốc gia, chi ến lượ c về một quốc gi a số Với m ục ti êu r ất cao mà C hươ ng t rì nh

đề ra, cần phải quyết liệt phấn đấu mới thực hiện được như: Đến năm 2025, kinh

tế s ố chi ếm 20% GDP; năm 2030 chi ếm 30% GDP ; 50% dân s ố có t ài kho ản thanh toán điện tử vào năm 2025 và đến năm 2030 là 80% dân số

Đại hội Đảng lần thứ XIII đã nhất trí thông qua Nghị quyết của Đại hội, khẳng định rõ, đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao, ứng dụng tiến bộ khoa học và công ngh ệ, đổi mới sáng t ạo, nh ất là nh ững thành t ựu của cuộ c C ách m ạng công

nghi ệp lần t hứ t ư, th ực hi ện chuy ển đổi s ố qu ốc gi a, phát tri ển kinh t ế số, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế

Hình 2: T ố c đ ộ tăng trư ởng kinh t ế số của Vi ệt Nam

và một s ố nước Đôn g Nam Á (%)[2]

Theo báo cáo “Nền kinh tế số Đông Nam Á 2020”, tốc độ tăng trưởng kinh tế số

củ a Vi ệt Nam luôn t ăng t rư ởng ở m ức hai con s ố, d ẫn đ ầu khu vự c cùng v ới Indonesi a N ền kinh t ế s ố t ại Vi ệt Nam t ừ 3 tỷ US D năm 2015 đã tăng l ên 12 t ỷ USD vào năm 2019 và 14 tỷ USD năm 2020 Dự kiến đến năm 2025 bứt phá lên

52 tỉ US D, bao g ồm các lĩnh v ực: Thươ ng m ại đi ện tử (TM ĐT), du l ị ch t r ực tuy ến, truy ền t hông t rực t uy ến và gọ i xe công ngh ệ[3]

Bảng 1 Tổn g quan n ền kinh t ế s ố Việt Nam gi ai đo ạn 2014 – 2019

Ghi chú: “ –” Không có d ữ li ệu

Nguồn: MC I Data 2020, Báo cáo TMĐT 2020, B ộ Thông tin và Truy ền thông, GII 2014-2019, Sách tr ắng CNTT -TT Vi ệt Nam

TMĐT đã góp phần đáng kể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam Theo báo cáo TMĐT năm 2020, doanh thu TMĐT B2C tăng trư ởng giai đoạn 2015 - 2019 luôn ở hai con số với mức t ăng t rưở ng trung bì nh c ả giai đoạn là 25,4%, quy m ô doanh thu năm 2019 tăng g ấp 2,5 lần so với năm 2015

Hình 3: Doanh thu TMĐT B2C Vi ệt Nam năm 2015 - 2019 (tỷ USD)[4]

Các doanh nghi ệp TMĐT Vi ệt Nam l uôn chi ếm t hị ph ần l ớn Theo s ố li ệu báo cáo B ảng x ếp h ạng các doanh nghi ệp TMĐT hàng đ ầu t ại Vi ệt Nam do iP ri ce insights c ập nh ật vào ngày 03/ 03/2020 cho th ấy, Shopee Vi ệt Nam ti ếp t ụ c d ẫn đầu trong cả năm 2019 về lượng truy cập website, đạt trung bình 38 tri ệu

lượt/tháng Theo sau lần lượt là Thegioididong với 28 triệu lượt/tháng, Sendo với 27,2 tri ệu l ượt/t háng, Lazada v ới 27 t ri ệu l ượt/t háng và Ti ki v ới 24,5 tri ệu lượt/tháng Tuy nhiên, hi ện nay tất cả các doanh nghiệp TMĐT trong nước đều phải mua gi ao di ện l ập trì nh ứng d ụng (AP I) c ủa Googl e để có thông ti n v ề

khách hàng củ a mì nh

Đại dịch Covid-19 đã phần nào thúc đẩy quá trình phát tri ển kinh tế số đi nhanh hơn Việt Nam đã phát triển nhiều phương thức trực tuyến trong điều hành, làm việc, đào t ạo củ a các cơ quan qu ản lý, doanh nghi ệp, trường h ọc, Hi ện nay, phổ bi ến nh ất t rong các doanh nghi ệp đó là s ố hóa t rong l ưu t r ữ, xử lý dữ liệu t ừ sản xu ất đ ến đưa s ản ph ẩm ra thị t rườ ng Mạng l ưới 5G c ủa Vi ệt Nam cũng đang thử nghi ệm , d ự kiến bắt đ ầu t ri ển khai t ừ năm 2021.Tại Vi ệt Nam, m ức giá cướ c dịch v ụ Int ernet v ừa phải, cư ớc dị ch vụ internet băng t hông r ộ ng cố định ở mức thấp nhất trong khu v ực châu Á - Thái Bì nh Dương Cùng v ới đó, t hương m ại điện tử, giao dịch kinh tế không dùng tiền mặt ngày càng phát tri ển tại Việt

Nam , t ạo cơ h ội cho các doanh nghi ệp kịp thời n ắm b ắt , ứng d ụng các công c ụ

củ a kinh tế số cũng như quá t rình th ực hi ện Chí nh ph ủ đi ện tử đượ c t ri ển khai nhanh và quy ết li ệt hơn

2 Những thuận lợi và khó khă n phát tri ển n ền kinh t ế s ố ở Vi ệt Nam

2.1 Thu ận l ợi

Thứ nhất, C hính ph ủ Vi ệt Nam đã có nhi ều chính s ách, th ể h iện quyết t âm l ớn

trong định hướng, hành động và tận dụng mọi cơ hội của cuộc CMCN 4.0 nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế số ở Việt Nam

Thứ hai , Việt Nam có t ỷ lệ dân số t rẻ cao, cung c ấp nguồ n nhân lự c cho ph át

tri ển kinh t ế s ố ở Vi ệt Nam Với lợi t hế dân số trẻ, cách th ức tiêu dùng, có n ền tảng toán họ c và công ngh ệ thông tin tươ ng đ ối t ốt, người Vi ệt Nam l ại yêu thích và nhanh nh ạy tiếp cận với công nghệ mới, đây chí nh là chì a khóa t hành công để thúc đẩy kinh tế số ở Việt Nam phát triển

Thứ ba, nền tảng h ạ tầng ki nh t ế số của Việt Nam khá thu ận lợ i cho vi ệc chuy ển

đổi và ứng dụng số Việt Nam có mạng lưới hạ tầng mạng viễn thông, hạ tầng

công ngh ệ t hông ti n và int ernet phát tri ển nhanh chóng, bao ph ủ rộng khắp và hiện đại không thua kém các nư ớ c ti ên ti ến trên th ế g iới Tỷ l ệ ngườ i dân sử dụng int ernet và đi ện tho ại t hông mi nh cao, n ằm trong top đ ầu các nướ c có tố c

độ tăng trưởng nhanh nhất thế giới

Thứ tư, t hời gian g ần đây các hình th ức của kinh t ế s ố ở Vi ệt Nam phát tri ển đa

dạng, và có xu hư ớ ng phát tri ển m ạnh m ẽ hơn trong nh ững năm tới Xu hướng s ố hóa, chuy ển đổi và ứ ng dụng công ngh ệ s ố trên nhiều lĩ nh vực, ngành kinh t ế, t ừ thương mại đến giao thông, ngân hàng, y t ế, giáo dục, du lịch, giải trí, quảng cáo và các d ạng ứng dụng tr ực tuy ến Trong đó TM ĐT phát t ri ển nhanh c ả về quy m ô l ẫn hình t hức Các hình th ức chợ t rực t uy ến (online), m ua s ắm , kinh doanh, gi ải t rí , cùng v ới đó l à các d ị ch vụ gi ao nh ận, các gi ải pháp t hanh t oán trực t uy ến, thanh t oán t h ẻ, máy t hanh t oán bùng n ổ m ạnh m ẽ, hiện di ện kh ắp mọi nơ i Trong khi các thương hi ệu TMĐT nổi ti ếng th ế giới đang đ ổ b ộ m ạnh

mẽ vào Việt Nam , như Alibaba, Am azon, Ebay, S hopee t hì các t rang TMĐT có

nguồn gốc Vi ệt Nam cũng đang n ở rộ, một số t rang như Lazada Vi ệt Nam, Tiki , Sendo, FPT Shop, Đi ện máy xanh, Thế giới di động, đang dần chiếm lĩnh thị phần t rong nướ c và t ừ đó thúc đ ẩy thay đ ổi xu hướng và hành vi mua s ắm củ a người tiêu dùng Việt Nam

Thứ năm, hệ th ống chính trị và n ền ki nh t ế vĩ mô Vi ệt Nam l uôn duy t rì ổn định

Cùng với sự tăng t rư ởng kinh t ế nhanh và m ột nền ki nh tế ngày càng h ội nh ập sâu r ộng với th ế giới , sự gi a t ăng t hu nh ập của người dân, s ự l ớn m ạnh của t ầng lớp t rung l ưu và th ị t rườ ng rộ ng lớn với g ần 100 t ri ệu dân Đây th ực s ự l à n ền tảng thúc đ ẩy kinh t ế số nói chung và TM ĐT nói ri êng phát t ri ển

2.2 Khó khăn

Thứ nhất, hệ thống t hể ch ế, chính s ách cũng như các thi ết ch ế t hự c t hi, gi ải

quy ết t ranh chấp và hi ệu l ực của cơ quan th ực thi l iên quan đ ến phát t ri ển kinh

tế s ố còn y ếu, ch ưa đ ồng bộ và hi ệu qu ả nên chưa khai thác h ết tiềm năng đ ể phát t riển kinh tế số Thời gi an qua, do s ự phát tri ển nhanh chóng c ủa khoa học công ngh ệ, kinh t ế s ố cùng các phương t h ức ki nh doanh và các ý tư ởng s áng t ạo mới xu ất hi ện, chưa có ti ền l ệ đã làm cho các cơ quan qu ản l ý nhà nư ớ c khá lúng túng trong qu ản lý các ho ạt động kinh t ế số

Thứ hai , cơ sở d ữ l iệu của nhiều b ộ, ngành, đ ị a phương đang xây d ựng còn m anh

mún và phân tán, không có s ự k ết nối liên thông vì v ậy khó có th ể cạnh tranh với th ế giới

Thứ ba, các doanh nghi ệp kinh t ế số ở Vi ệt Nam đang ch ị u s ự cạnh tranh củ a

doanh nghi ệp nướ c ngoài B áo cáo v ề t hị trư ờng gọi xe công ngh ệ Vi ệt Nam 6 tháng năm 2020 của ABI Research cho th ấy Grab vẫn là hãng gọi xe công nghệ dẫn đ ầu thị t rường, chi ếm 74,6% th ị p hần, t ặng nh ẹ so với 73% n ử a đ ầu năm

2019, cạnh tranh t rực ti ếp với các doanh nghi ệp trong nước như Go -Vi ệt , B e, MyGo, G ần 70% th ị ph ần qu ảng cáo t rực t uy ến t ại Vi ệt Nam thu ộ c v ề các công

ty nước ngoài như Facebook, Google Ch ỉ trong 10 năm Việt Nam mất khoảng 50% thị ph ần qu ảng cáo

Thứ tư, t hói quen gi ao d ị ch, thanh toán ti ền mặ t củ a đa số người ti êu dùng là

trở ngại l ớn Vi ệc t rả tiền m ặt khi nh ận hàng l àm xói mòn s ự ti n tư ởng gi ữa doanh nghi ệp và ngư ời ti êu dùng C ác bên gi ao d ị ch đều nghi ngờ l ẫn nhau l àm khả năng k ết nối thành công c ủ a các gi ao d ị ch ở luôn m ức th ấp Hành vi kinh doanh và ti êu dùng c ủa người dân khu v ực ngoài t hành th ị vẫn chưa có nhi ều chuyển biến Kinh t ế số nói chung và TMĐT nói ri êng v ẫn có một kho ảng cách lớn gi ữa t hành t hị vớ i các khu vực nông t hôn, mi ền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số của nước ta

Thứ năm, nh ận thức củ a ngư ời dân và m ộ t bộ ph ận cán bộ qu ản lý nhà nư ớ c về

kinh tế số còn hạn ch ế, kỹ năng sử dụng i nternet an toàn th ấp và chưa t heo k ị p với tốc độ phát tri ển củ a công ngh ệ

Thứ sáu, chất l ượ ng nguồ n nhân l ực chưa đáp ứng yêu c ầu chuyển đổi s ang ki nh

tế s ố Vi ệt Nam đang có s ự thi ếu h ụt nguồ n nhân l ực chất lư ợng cao, nh ất l à nhân l ực công ngh ệ t hông tin và t ruy ền thông Gi áo d ụ c Vi ệt Nam chư a theo kịp

xu th ế phát t ri ển nhanh chóng c ủ a kinh t ế số, kinh t ế s áng t ạo củ a CMC N 4.0 trên t hế giới hi ện nay Vấn đề này n ếu không đượ c quan tâm đ ầu tư đúng m ức trong t hời gian tớ i s ẽ trở thành một đi ểm ngh ẽn lớn cho phát t ri ển kinh t ế số ở Việt Nam

3 Một s ố gi ải pháp phát tri ển nền kinh tế số ở Vi ệt Nam

Để phát triển kinh tế số ở Việt Nam, tác giả kiến nghị cần tập trung vào một số

giải pháp s au:

(1) Xây dựng, hoàn t hi ện t hể chế, pháp lu ật, chính s ách nh ằm t ạo khuôn

khổ cho phát t ri ển ki nh t ế s ố Thành l ập cơ quan thi ết ch ế chuyên trách, có t h ẩm quy ền, t rách nhi ệm cao trong vi ệc phát tri ển kinh t ế s ố, t hông t hư ờng cơ quan này thường thuộc Chính phủ với sự tham gia, phối hợp của các bộ ngành có liên quan Nhà nước cần ban hành các nghị định về chia sẻ dữ liệu, xác thực điện tử, bảo v ệ dữ l iệu cá nhân và b ảo đ ảm quy ền ri êng tư của cá nhân cũng như vi ệc xử

lý, giải quyết những tranh ch ấp, xung đ ột về ho ạt động ki nh doanh, t hương m ại

và dân s ự t rên môi t rư ờng số